Skip to main content

Full text of "Digesta Iustiniani augusti"

See other formats


Google 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct 

to make the world's books discoverablc onlinc. 

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct 

to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc 

publishcr to a library and fmally to you. 

Usage guidelines 

Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc 
public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken stcps to 
prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing lcchnical rcstrictions on automatcd qucrying. 
Wc also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc 
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout thisprojcct and hclping thcm lind 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offer guidance on whether any speciflc usc of 
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs 
discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb 

at |http://books.qooqle.com/| 



tmm 



DIGESTA SEU PANDECTAE 



roSTINIANI AUGUSTI 



DIGESTA 



lUSTINIANI AUGUSTI 



RECOONOOIT 



ADSnHPTO IN OPERIS SOGIETATEM FAULO ERUEOERO 



TH. MOMMSEN 



UOL. I 



AOCEDUKT TABULAE DUAB 



BEROLINI 

APUD WEIDMANNOS 

MDCCXSjXX 



EDUARDO BOECKINGIO 



ADOLPHO FRIDERICO RUDORFF 



lURISCONSULTIS PHILOLOGIS 



SOCIIS COLLEGIS AMICIS 



D • D 



PRAEFATIO 

THEODORI MOMMSENL 



Uigesto inns eniicleati , iassn Instiniani Angnsti dato a. 530 Dec. 15 componi coepta, Digesta 
mbsolnta et promnlgata post trienninm a. 533 Dec. 16, quo consilio qnaqne arte compilata "" "^^""^ 
siiit exponere non editoris est, neqne hnins fetns prudentiae Romanae et omnino litteramm 
earam nere postremi insta aestimatio intra angnstos praefationis cancellos minntulasqne 
artis eritieae qnaestjones recte cohiberetur. reprehendemnt in digestis lustiniani mnlti multa 
*]iee Bine causa, et, nt fit, quae oh'm nimia fuit admiratio iam coepta est compensari quodam- 
modo eontemptione non minus iniusta: pauci tamen homines aeqni et cordati negabunt 
reete referri ad hoc pmdentiae Romanae siue templnm siue sepulcram quod ait poeta 
Doater solem uel occidentem esse eundem. 

Sed nt aliena est ab editoris digestomm praefatione ipsius syllogae aestimatio, ita Digostorum 
antequam de snbsidiis editionis eiusque ratione et consilio agatur, quaedam monenda sunt 
de forma ipsins corporis et diuisione, qualem esse uoluemnt qui digesta compilamnt ac 
diiiisiun eese opus in libros quinquaginta apparet: eos autem libros quomodo titulauerint 
compilatores, hoc demum loco pertractabimus, cum quaestio implicata sit et ex parte in 
coniectnra posita. scilicet reperiuntur numerationes inscriptionesque libromm binae, pri- 
maria et secundaria: quamm primaria ^ollemnis est et expedita, ea nimirum quae in codicis 
Florentini subscriptionibus dicitur *ex ordine*, id est librorum digestomm uniuersomm 
qaiDqnaginta, eamque solam in ipsa editione exhibuimus, secundariae coniunctae cum di- 
gestoram partibus quae dicuntur tractationem huic loco resemauimus. de hac nt recte 
indicent qui legunt, codicis Florentini, qui unus ex libris hodie sematis in ea quaestione 
anctoritatem habet, libromm inscriptiones subscriptioneBque p. 111*— XX* una exhibui- 
miw, tam qnae pertinent ad Indicem titulomm quam quae in codice sparsim leguntur 
singaliB librts praescriptae uel subscriptae. adiciemus hoc loco commentariola tria bre- 
oiasima pradentium Byzantioram, quae ad hanc quaestionem pertinent, aut nondum edita 
ant oerte param nota, quibus commode uidetur locus dari in digestomm editione appa- 
rstn critico instracta. 

L TTcpi THC TWN Air^CTCON AiAlpCCCCOC. ToY NOMIKOY ITTYXIOY TTANTOC TO M6N €ICI KCdAlKCC, 

t6 Ae AirecTA. am^^co Ac ta McpH hcthn npo thc 'Ioyctinianoy BaciAciac, oy hany Ae cyntc- 

TATMCN^DC, AAAA t6 HACON CYrKeXYMeNCOC. 01 Ae KATA TOYC XP^NOYC CKeiNOYC C0()>0l TAC MCN 

BdiciAiKAC AiATAieic eN AcoAeKA BiBAioic ApieMHCAN, npOTepON Ae kcoAikac tayta katconomakaci - t6 



VI 

A6 AOinON M€pOC iGYNANTEC €C t6 AKpiBCC J^ITO THC CNCpp^lAC TO ONOMA ToTc NOMOIC e6€CAN KAI 

Ai(-eCTA TOYTOyc ckaAccan* t6 pAp nANAex€C BiBXioN KAXcbc kai AKpiBcoc idyNOeN thn toy AirecTOY 

KAHCIN AnO<|)ep€TAI. eic nCNTHKONTA Ae KAI TOYTO KATCMCplCAN TMHMATA KAI TAYTA eic €1TTA AlH' 
pHKACI MCpH. KAI TO M€N Trpa>TON €IC TCCCApA BlBAiA M€M€piCTAI , A AH nepi CYNAAAAfMATCON AlA- 

AamBan€i kai npcJTA (bNOMACTAi* t6 Ae A€YT€pON eic cnTA BiBAiA AieiAONTO, A Ah Ta>N Ae 
(oyAikiic htoi nepi Kpicecoc npocHfopeYTAi* t6 ^e pe TpiTON CYNASpoicic TiAeiONcoN ecTi kai Ae 
peBoYC HToi nepi npAfMATCON kckAhtai iC^i eic okto) BiBAIa A4>a>piCTAi' t6 Ae pe TeTApTON thc 
HACHC CYN6€cea)c 6m(]>aA6c on eic okto) BiBAiA AiHpHTAi kai nAncioN thc to^n Ae peBOYC cyn6hkhc 

CYNTe6€ITAI, CN (^ TA TTepi CNeXYpCON , TA^ 1T€pi AfOpACICdN KAi npACeOSN , TA TTepi MNHCT€ia>N H 
rAMa)N H npOIKCON, TA TTepi €niTp6na)N KAi KOYpATa>pa)N KAi €T€pa)N nA€l6Na)N AieiAHTTTAI' neMTTTON 
TCON Aip€CTa)N MepOC, €N (^ TA nepi AIA6HKCON KAi Ka)AlK€AA(ON KAI AepATCON KAI ^lAelKOMicCCON KAI 

eTCpcoN nAeiONCON n6mcon HKpiBcoTAi KAi eic 6kt(o BiBAiA Hpi^MHTAi* t6 Ae Ikton aytcjn Mepoc 
eic 6ktco mcn BiBAia AiopizeTAi, , AiaAamBanci Ae nepi Ba6mcl)n KAi nom^moy kAhponomiac kai tcon 
€i AAiA6eT0Y AiaAox^jn KAi nepi eA€Y6€pid>N kai TTepi nApAppA^xoN KAi nepi €NOxa>N KAi Ara^pcj^N 
KAi CTepcoN nAei^NCON* t6 Ae cBAomon KAi TeAeYTAiON tcon Air€CTa)N Mepoc nept eTrepcoTHcecoN 
elAKpiBoYTAi KAi AKenTiAATiONa^N ^ KAi npAiTcopeicoN e2€TAC€a)N KAi nepi epKAHMATCON Ahmocicon T€ 

KAI lAia^TIKCON KAI eZTpAOpAlNApia)N KAI nOINCJN , aT TOIC KATAKpi6€ICIN €TTApONTAt , KAI CTepCON 

noAAcoN, KAi AexeTAi t6 neNTHKocT^N thc ahachc CYMnAnpcbcecac ATTOTeAecMA. — Gommentariolo 

huic deinde his verbis: KAi toyto m^n Ae icTopiKcoTep^N t€ KAi AopiKcoTepoN «x^ic eiAH<t>(oc' 

TTepi Ae iAiKcoN ApcjpcoN 0YT(ji coi AiopicTeoN K. T. A. snbnectitar tractatns de actionibas prinatis 

(cf. Zachariae hist. iaris Graecorom. p. 31 : Mortreail hist du droit Byzantin 1, 169 «eq.) 

editas a G. E. Heimbachio (obss. iaris Graecoromani. Lipsiae 1830. p. 51 seq.). — Ez codice 

Parisino 1182 (olim 1837, antea cardinalis Mazarini) saecali XIV bombycino foUornm 319 

tineis corroso et situ corrapto ac lecta dif&cili, nbi exhibetar f. 182', cam eias tractatus 

mentionem fecisset Mortrenil 0* 0. 2, 460) , petenti mihi saa mann optime transscriptam 

benigne misit Carolas Wescher. in aliis qnoqae codicibas qai commentarium de actionibos 

continent hanc tractatnm legi probabile est: ita non dnbito quin eadem sit 'descriptio 

partinm digestoram sine titalo', qaam ilii libello sabianctam repperit Heimbachias (I. c. 

p. 6) in codice Synopseos eo tempore servato Lipsiae apnd Haeneliam (B f. 250. 251), 

iam restitato bibliothecae Escarialensi, postqnam haic furto snbtractam esse possessor 

intellexit. 

II. TcoN npATTOMeNa)N N BiBAia)N T<i>N AipecTCON OYTa)C' npcoTA Ta>N npcoTCJN BiBA. A'- nepi 

AiAKpic€a)c de iadiciis BiBA. z- Td>N de rebas BiBA. h'- 'ANTinAniANOY BjBA. p* 6moy ta kat' 

< 

6pAiNATioNA BiBA. kB' kai T(£>n MONoBiBAcJN BiBA. A' OY kat* 6pAiNATioNA' t6 kp de SpOnsalibas 
de naptiis nepi chonccon [nepi] pamoy, t6 k^' de carationibas de tatelis nepi eniTponcoN, t6 kh 
de testamentis nepi AiaOhkhc, t6 a' de legatis nepi AepATo^: 6moy k^'. Aoitta kA' ta kaaoym€na 

e2CTpA6pAlNA HTOI MH KATA TAZiN K€iM€NA MeTA A' TA npOppA<t>eNTA M0n6BiBAA' 6mOY BlBAiA N. — 

Hanc de digestornm libris obseraationem inter additamenta Synopseos Basilicoram in co- 
dice Bodleiano 173 saec. XII repertam Zachariaeas edidit in Prochiro p. 284. 

in. XpA piNCOCKeiN, OTt t6 nAATOC Td>N N^MCON eici BiBAoi ZB', neNTHKONTA MCN T<2>N AipecTa)N 

KAi 16' Td>N KCjAiKCJN' KAi TINA M€N CXOYCIN 6n6mATA TOYTd^N lAlA, TINA AC eiC TA KATOpAlNATCON 



^ TA bis est in codice in transitu a uersu ad nersum. ^ AKeni (correctum in tta) Aationcon 
oodex. 



vn 

ApidMOYNTM KAl TAilN CXOYCI TO) ApiGu^ ' KAI TA M€N 6X0NTA CICI TAYTA. TA npa>TA [npCOTA (2«/.] 
Ttt>N 1Tp(i)TCl>N TCCCApA' KAI OTC ZHTcTc TO ITpCOTON Ta)N AlfCCTCON , 6<t>eiAei NOCIN TO HpCOTON TCON 
1Tp<i>TO>N eTNAI' OnOTAN hk ZHTeTc TO AeYTepON Ta>N AireCTON, TO B' TCON npCOTO^N, KAI OYTO) 
KAdclHC- TA AC nOY^JTZlA eTTT^ ' OTAN OYN ZHTHC TO neMHTON TCON AlfeCTO^N, CCTIN T(OH nOYAlTZlo^N 

t6 vpcjTON. €7ta eici ta iNAepeYOYC h- kai t6 m€n npcjTON AepeyoYC ecTi t6 i' [immo t6 iB'] 
T<ON AirecTCdN' t6 hk AeYTepoN eNACKATON [immo t6 if'] kai Mexpi toy OfAoOY tcjn AepeYOYC 

ANCpXCTAI API6m6c, 6lT€p CCTIN lO' TU>N AlfeCTON ' MeTA t6 BiBAiON TOYTO eiCI TA 'ANTinAniNA r' 

KAi t6 m€n a' toytcon €cti k tcjn AirecTO^N' t6 Ae B' ka, t6 Ae TpiTON k8'. elTA t6 A€ cnoN- 
caAiBoyc monoBiBAon, onep ecTi Kp t(on AirecTCi)N. ta Ae mcta tayta eici ta katopAinata, oTon 
t6 kA', t6 Ke' KAi TA elHC kaO* omoion [kai ta €2hc kaB* 6moTon del]. AepeTAi m^n t6 mcn k^ 
BiBXioN TCON AirecTCON kai t6 kz' [kai t6 kz' del,] Ae TOYTeAAe, kai t6 kh' Ae T6CTAM€NThc, t6 Ae 
A* Ae AerATON: ta Ae AomA kaAoyntai eZcTpAopAiNApiA ^. erri Ae tcon kc^Aikcon eYXepAc h epeYNA* 
t6 r^p a' npcoTON ecTi, kai t6 B' AeYTepON, kai oytci) Mexpi toy iB' AiACCozei t6 onoma toy 
AptdMof. *An6 Ae tcon n BiBAicdN tcjn AipeCTCJN tina oyx eYpicKONTAi* eici A€ tayta' t6 kh BiBAioN, 
oncp ecTi TcoN BaciAikcon BiBAioN Ae^ — Leguntnr haec ante Harmenopuli cod. Paris. 1355 
(olim 2522) f. 3': edidit inde Gangins in lexico infimae Graecitatis s. u. hAatoc, contulit 
mea cansa idem Weschems. — Oeterum nota ei, qui haec scripsit, defuisse ex L digesto- 
niin Hbris certe unum XXVIII, qui uere respondet basilicorum 1. XXXY. 

Seenndaria qninquaginta libromm numeratio et titulatio quales fuisse uideantur, osten- Sccnndaria 
dit tabnla snbiuncta, ubi asteriscus numeris praepositus distinguit libros secundum con- titalatio^ 
stJtntioDem Omnem in scboUs publicis non enarrandos: nam eos solos, quibns asteriscnm 
non adscripsimns, antecessores Byzantii publice interpretabantur. 





1. 


I 


protorom 


I 




1. 


U 




- 


n 




1. 


m 




- 


m 




1. 


im 




- 


iiii 


ex ordine 1. 


V 


de iudiciis I 


- 




VI 


- 


- 


11 


m m 




VII 


- 


- 


m 


m m 




vm 


- 


- 


liii 


- 




vim 


- 


- 


V 


m m 




X 


- 


- 


VI 


- 


Am 


XI 


- 


- 


vu 


- 


1« 


XII 


de 


rebus 


I 


- 




XIII 


- 


- 


u 


«• m 




xmi 


- 


m 


m 


m m 




XV 


- 


m 


lUI 


m m 


1« 


XVI 


- 


- 


V 


- 




XVII 


- 


- 


VI 


- 


1« 


xvm 


- 


- 


VII 


. 


!• 


XVIIU 


- 


m 


vm 



1 In codice commata dno AepeTAi mcn t6 mcn k^' ... eiCTpAopAiNApiA et eni Ae Ta>N KCjAiKCON 
. . . BiBAicoN Ac' leg^tur ordine inuerao : transposui ego. 



vni 



ez 


ordine 1. XX eingulariam I 


Antipapiniani I ad hypothecariam formulam 


- 


- 


1. XXT 


- 


II 


II 


- 


m 


1. XXTI 


- 


m 


m de usariB 


- 


- 


1. XXIII 


- 


im 


de dotibas I de BponsalibaB^ 


- 


- 


1. •MXIIIT 


- 


V 


- n 


- 


- 


1. •XXV 


- 


VI 


. 111 


* 


. 


1. XXVI 


m 


VII 


de tatelifl et carationibns I 


- 


- 


1. •XXVII 


- 


vm 


- - - - II 


- 


- 


1. xxvm 


m 


vmi 


de testamentis I 


m 


- 


1. •}:xvuu 


m 


x 


II 


m 


- 


1. XXX 


- 


XT 


de legatis et fideicommissis I 


- 


- 


1. •XXXT 


- 


xn 


n 


- 


- 


1. •XXXII 


- 


xm 


ra 


1» 


m 


1. •XXXTTI 


- 


xmi 


- . - - uu 


- 


- 


1. •xxxnn 


- 


XV 


. - . . V 


- 


m 


1. •xxxv 


- 


XVI 


VI 


m 


m 


1. •XXXVI 


- 


xvu 


- - - - vu 


- 


- 


1. •XXXVII 






de bonoram poBBessionibas I 


- 


- 


1. •xxxvni 






n 


- 


- 


1. •xxxvim 








- 


- 


L •XXXX 








- 


- 


1. •xxxxi 




• 




m 


- 


1. •xxxxn 








- 


- 


1. •XXXXTTT 








- 


- 


1. •XXXXIIII 








- 


- 


1. •xxxxv 








- 


- 


1. •xxxxvi 








- 


- 


1. •xxxxvii 








- 


m 


1. •xxxxviii 








- 


- 


1. •xxxxvim 








. 


. 


1. •L 









Secundariaram quae supra proponuntur inBcriptionum in ipso corpore codiciB Florentini 
non reperiuntur nisi tres, libri quinti, qui item dicitur 'de iudiciis 1. l\ libri XXVIII, 
qui item dicitur 'de testamentiB*, libri XXXUU, qui item dicitur 'de legatis et fidei- 
commissis 1. V*. frequentius eaedem adsunt in Indice titulorum: ibi scilicet digestorum 
1. V-XI item inscribuntur 'de iudiciis 1. 1-Vir, 1. XU-XVUII item 'de rebus 1. 1~VIir, 
1. XX-XXVIUI item 'singularium 1. 1— r, l.XXX-XXXm. XXXVI item de legatis 
et fideicommissis 1. I — IV. VU', 1. XXXVII. XXXVUI item 'de bonorum possesBionibuB 
1. 1. ir : reliqui I — IIII. XXXmi. XXXV. XXXVim — L secundaria inscriptione oarent. 



^ Liber XXm modo dicitar de sponsalihtti MONoBiBAiON nomine dacto a primo titalo, modo 
t6 npu>TON de dotibue MONoBiBXioN. potait etiam dici t6 npArroMeNON de dotibus: nam ez plu- 
ribus libris eiusdem in uniuersum argumenti is qui enarratur in scholis sic distinguitur apud By- 
zantios ab iis qui ibi non pertractantur. certe L XXVm et XXX non raro sic Uudantur t6 irpAT- 
TOMeNON de teatamentis, t6 TTpATTOMeNON de legcUis: uide Basilica Heimbachiana 6, 23. 



vnn 

ex Bnbscriptioiiibns modo relatis tabulam snpra propositam concinnauimns adsnmptis qnibns- 
dam ez praefiationibns digestomm, de qnibns non opus est singillatim monere. nec tamen 
qoae ex his inscriptiombnB in ipso archetypo libro perscriptae, qnae scbolarum magis 
usa receptae quam legitimae fuerint, quisqnam opinor certo definiet ntut est, citantnr 
digesta secundnm inscriptiones supra relatas cum apnd Byzantiae scbolae pmdentes^ tum 
^nd anctores Latinos sexti septimiqne saeculi, lulianum antecessorem', scholiastam Insti- 
tationnm Tanrinensem', Gregorinm Magnum^. ex septem igitur digestomm partibus, de 
qnibus in primordiis digestoram exponitur, tam subscriptiones librornm quae supersunt 
quam nsns forensis non agnoscunt nisi primas tres, quartam (1. XX— XXVII) qnin- 
tam (1. XXVIII— XXXVI) sextam (1. XXXVH— XXXXIIII) septimam (1. XXXXV— L) 
tantnm abest ut receperint, ut a 1. XX ad XXXVIII secundariam numerationem sequantur 
ab iUa longa dinersam (exempli causa I. ex ordine XX item dicitur *ANTiTTAniANOY mono- 
BiBAioN A, I. ex ordine XXVI item t6 npa>TON de tutelis monobIbxion et sic deinceps), in 
poBtremis autem XII libris non admittant nisi ex ordine numerationem soUemnem. quocum 
conuenit quodammodo primum, qnod partes tres primae certum nomen habent, reli- 
qaae nomine proprio destitunntur, deinde quod in praefatione Tanta de tribus primis 
partibus ita agitur, ut singulae singnlis nersicnlis expediantur, quattuor autem reliquae 
longa ratiocinatione et diligentissima commendatione inducuntnr: id quod certe imperator 
non fecisset, nisi illae tres partes a qnattuor his penitus discrepassent et quodammodo 
hae postea demnm ad illas accessissent. quod quomodo fieri potuerit, non huins loci 
est explicare: uidetur enim coniunctum cum scholastica institntione ea quae et ante 
Iintinianum et post eum obtinuit. sed hoc demonstrandnm fuit quattuor partibus po- 
Btremis in subscriptionibus nuUo tempore locum datum esse nec recte eas ab edito- 
ribuB ex praefationibus translatas esse in ipsum corpus digestomm. qnid quod partium 



1 Cf. qnae composuit Heimbachius in Basilieormn prolegomenis ed. nol. 6 p. 21 seq. ' In 

scholiis ad Inliannm a Miraeo editis, item in paratitlis ad Nouellas adhuc ineditis cod. Uindo- 
bonensis n. 2160 (u. Biener Zettsehrifi Jur gesch. Rechtswiss. 5, 345 seq.), item in luliani dictato 
de consiliariis et collectione de tntoribus digesta passim sic laudantnr. ezempla selegi haec. ex 
Bcholiis Miraeanis ad c. 88: in primo libro protorum iitulo seeundo (= !> 2, 2, 33). ex dictato 
de consiliariis: iitulo de officio praesidis ... in Uhro primo proiorum . . . rekxtum (= 1, 18). ex 
eodem: in libro primo de iudieiis tituio primo eirca media loca (=5, 1, 68 — 73). ex paratitlis 
XJindobonensibns f. 154': legem relatum in I* titulo de rebus digesto II: ex iiadem f. 154': in 
primo titulo Antepapiniani digesio circa media loca tituli posita. ex iisdem £ 154': innouat 
legem, quae prohibet semel existentem heredem desinere heredem esse, ut est relatum in libro XX' 
Vi* digestorum titulo III' digesiorum Sceuole (quem locum frustra quaesiui) et VI' titulo eius- 
dem digesio Gai (= 28, 5, 89). obseruandum est apud hos auctores uel, si magis placet, apud 
hunc anetorem (sunt enim aut eiusdem aut certe ex eadem schola profecta) leges perraro ad 
nnmerum citari, contra saepe aut locum in titulo aliquatenus determinari aut adici nomen auctoris. 
* U. Kmeger in ephemeridis iuris Budorffianae uol. 7 p. 44. sunt autem hae: n. 1 ad Inst. 1, 
18, 4: hoe libro primo proiorum tiiulo V dig. [insere VII] leges, id est 1, 6, 7. — n. 113 ad 
Inst. 2, 5, 5: sieut iibro tertio de iudiciis digestorum inuenies, id est 7, 8, 10 pr. — n. 276 ad 
InBt. 3, 3, 6: sicut nono [scr. primo] lihro de iutelis iitulo sesto dig. in [scr. dig, /] Modesiini 
inuenies et mox sicut praedicio nono libro [ins. et] iiiulo dig, II, id est 26, 6, 1 et 2. — n. 313 
md Inst. 3, 8 rubr.: ei hoc inuenies libro XXXVIII digesiorum, id est 38, 4, 7. — n. 129 ad 
Inst. 2, 7 pr.: sicui libro L digesiorum inuenies, id est 50, 16, 162, 1. — n. 447 ad Inst. 3, 27, 6: 
in libro [ms. L] digestorum tiiulo XVII, id est 50, 17^19 pr. « Uide uol. 11 ad p. 803, 25 : 

lib. XLVIII, iiiiUo ad legem luliam maiestatis, degest, septimo, id est 48,4,7. 



harum a quarta ad septimam ezceptis constitutionibns illis de digestis confirmandis nulla 
plane memoria superest, si ezcipias commentariolum supra editum cum tractatu de actio- 
nibus coniunctum: cuius auctorem probabile est scripsisse aetate Instiniana et pendere in 
his ex ipsa constitutione AeAcoKCN. 
Rubricac Singuli libri constant titulis, qui in codice arohetypo distinguebantur sine dubio, ut 
distinguuntur in Florentino, et litteris maioribus et rubro colore et nota rubricam signi- 
ficante ft eaque bis posita et ante tituli uerba et post ea. — Numeros titulis ab ipsis 
compilatoribus nullos adscriptos fuisse cum inde colligitur, quod in nolumine Florentmo 
paucis locis exceptis correctores demum eos addidemnt, tum quod ubiuis scribuntnr notis, 
non litteris. nam cum notarum etiam numeralium interdictio in primordiis digestorum ex- 
pressa ad uniuersa digesta perueniat, si rubricae in archetypo exemplari numeratae fuis- 
sent, numeri hi ante singulos titulos litteris perscripti non ita euanuissent, ut nullum us- 
quam eorum uestigium remaneret. mature tamen hosce numeros adiectos esse et anti- 
quissimi codicis habitus declarat et allegationnm tam Graecorum quam Latinorum aucto- 
rum ratio: nec nos eos recipere dubitanimus. 
Leges qnae Tituli compouuntur locis auctorum, qui nunc uulgo appellantnr leges sine fragmenta, 
lustiniana autem aetate uocabulo aptiore digestomm: nam sic loquuntur non ipse 
quidem lustinianus, at pmdentes antiqnissimi quique tam Latino sermone usi^ quam 
Graeco^. excerptis his a compilatoribus numeros non magis adscriptos esse qnam titulis 
tam ex codicibus apparet quam ex allegationibus. nam ex libris FIorentinuB numeros 
eiusmodi habet nuUos nec magis habent Bononienses quotquot extant: Neapolitanns et 
Fommersfeldensis habent quidem, sed ille Latinos, hic Graecos, uterque autem in mar- 
ginem reiectos formaeque minoris: Graecomm praeterea numeromm uestigia adsunt in libro 
Berolinensi. unde intellegitur hos quoque numeros initio a corpore afuisse, matnre antem 
adici coeptos esse propter allegandi commoditatem. nam in digestis citandis excepto 
Inliano antecessore, qui fere a numeris abstinet locum in titnlo modo liliter significans 
(e. c. circa media loca)y modo auctoris nomen adscribens', reliqui utriusque linguae aucto- 
res utuntur quidem nnmeris, tantopere autem ii numeri inter se differant non tan- 
tum in singularibus citationibus, quae potuernnt a librariis corrampi, sed ipsa numerandi 
ratione, ut alios numeros ab aliis auctoribus exemplaribus suis adscriptos esse appareat 
capite aliquo male, ut fit, siue adiuncto praecedentibus siue inde seiuncto^. uidentar 



^ Uide supra p. VlUl allegata testimonia. ^ Notum est Graecos sic fere laudare digesta: 

CN T<|> A AipecTCo TOY B' titAoy toy n' BiBAioYi ut opponantur sibi AipecTON et Ai^taIic. u. Heim- 
bach Basil. uol. 6 p. 21. unus emendator libri Florentini pro eo uocabulo utitur Gh^aeco quod 
est ANAfNcoMA (u. ad I, 902, 42). ' Etiam Gh*aeci, maxime antiquiores, saepe ad numerum 

addunt nomen auctoris, exempli causa B. 22, 1, 7 sch. 1: cn T(J> ka Bi. ti. a Aip. nh' TTayAoy 
pHTCpi qiio significatur D. 21, 1, 58, 2, uel B. 11, 2, 47 sch. 3: coc cTncN 6 OyAhianoc €n T<p h' 
BiB. twn de qfficio proconsulis aytoy* ckcTOcn pAp anhncktai t6 r ^T toy tit. Ae ctcAAionatoyc 
epKAHMATOC, oc ccTi eiKOCTOC TOY MZ BiB. TOJN AifecTCON (sic enim leg^endum est), ubi significator 
D. 47, 20, 3. ^ Ita Gracci in libro tricesimo allegando plerumque numeroe uulgares sequuntur, 
ut 1. 66 (B. 4, 119) — 76 (B. 4, 109) — 77 (B. 4 p. 90. 96. 99. 105. 136) — 78 (B. 2, 619) — 

80 (B. 2,594) ~ 82 (B. 4, 94) — 87 (B. 2, 698), rarius numeros habent unione auctiores, 
ut 63 pro 52 (B. 5, 807) — 71 pro 70 (B. 2, 119) — 78 pro 77 (UoelU bibL 2, 1304. 1310) — 

81 pro 80 (B. 3, 751) — 83 pro 82 (B. 4, 91). quod non casui tribuendum esse, sed ezplicandum 
ez inscriptione ante 1. 50 § 1 perperam agnita recte monuit Zachariaeus. similia notauimus ad 



XI 

i§^tQT in archetypo lastiniani singula ezcerpta distiDcta fuisse non nnmeris praescriptis, 
Bed 80I0 nomine anctoriB eoqae miniato accedente capitis indicatione, scilicet at ibi nersus 
inciperet primaque littera et maior fieret et ex uersuum ordine in marginem emineret: id 
qnod no8 quoque aliquatenus imitati sumus auctornm nominibus expressis litteris formae 
maioris. nihilominus numeros adscripsimus, quibus in eiusmodi opere iam carere nequimus. — 
Capitam longiorum diuisiones in paragraphos quae nobis dicuntur, Bcmata uero Byzantiis^, l'.ira^rajhi 
Latini certe codices nuUo tempore admiserunt: quamquam puncta tam in Florentino libro 
qiiam in simiiibus non raro ibi posita, ubi enuntiata finiunt et expositio ad alia transit, 
eiasmodi diuisionem quodammodo praeparant. 

Unum addemus de forma operis uniuersa cum iis quae adhuc obseruauimus coninnctum Di^> sta tou 
et quodammodo consectarium inde, scilicet digesta uniuersa scripta esse Latine et quid- 
qmd ibi inuenitur expressum Graece, etsi primo adspectu ad ipsos compilatores redire 
aideatur, tamen uere ad corpus postea demum adiectum esse. sunt autem quattuor 
haec : nnmeri Graeci Indici titalorum adscripti, epigramma in laudem lustiniani (p. XXI*), 
eonstitutio AcAcokcn, Index auctorum. et epigramma nemo ambiget digestis perfectis in> 
flcriptum esse magis quam partem facere corporis iuris. — Gonstitutio deinde de confir- 
mandis digestis cum in primordiis perscripta sit et Latine et Graece, dubium esse non 
potest legitimam magis visam esse eam quae priore loco posita est, alteram autem ad- 
iectam ntiiitatis causa siue in ipsa editione primaria siue editis demum digestis ab anti- 
quissimo scriptore. nec praetereundum est similiter constitutionem Omnem promulgatam 
esse ntraque lingua, sed Latinum tantum exemplum receptum in digestorum corpus 
adeoque Graeci commemorationem secundis curis e primordiis digestornm sublatam 
(u. p. XXXXVIII*, 24). — Auctorum antem index cum pars sit et sequela constitutionis 
de confirmatione digestomm (u. p. XXXXVI*, 19), iure quaeritur, cur non extet nisi 
Graece: qua in re ne neglegentiam editorum arguamus, non sine specie ueri suspica- 
mar et ipsum olim prodiisse lingua utraque, sed exemplar Latinum spretum esse a 
librario codicis Florentini utpote ab altero uix alia re diuersnm quam litteramm figura- 
tione. — Denique numeri Graeci Indicis titulomm etsi a prima manu scripti sunt, tamen 
postea demum accesserint necesse est: non solum enim pugnant cnm illa de compendiis 
scripturae interdicendis lege lustiniani, sed etiam accommodati sunt ad errata complura 
et grauissima, quae in ipso archetypo adfuisse uix erit qui persuaderi sibi patiatur. 

His de digestornm forma pristina obseruationibus licebit adnectere quaedam de arche- Archetypi 
typi exemplaris nersuum numero , quem lustinianns p. XXXUII*, 14 scribit fuisse centum 
quinqaaginta paene milium. secundum qnod singnli uersus primarii libri numerarint ne- 
cesse est litteras circiter XXXIIIP: quare tres libri antiqui cum in uersa litteras nume- 



ly 431, 29. n, 832 et maxime ad I, 455, 31 , ubi cum legem tituli 15, 3 nobis quartam decimam 
Florentiiii codicis librarius pro lege numeret, emendator ad praecedentem legem adiungat, eam 
ipsam diuersitatem ez diuersa Graecorum numeratione apparet apud hos quoque obtinuisse. 

1 Graeci interdum addunt principium : ita 6. 1 1 , 1 , 42 sch. 1 : ANAfNCoei t6 cn T(ji A€ 
TOYT€Aic MONOBiBAicp TIT. 3^ Air. AB' KeiMeNON dCM., OY H ikpxH AoYKioc TiTioc. intellegitur 
J). 26, 7, 32, 6. ^ Exemplum Florentinum cum numeret demptis primordiis folia 887 pagi- 

Damin quaternamm uersuum plerumque XXXXIIU uel XXXXV, litterarum c. XXXII, singula folia 
neglectta dtulia et rubricis spatiisque in fine legum non scriptis litteras habent c. YDCCLX: 
Bunt in opus uniuersum litterarum p&uUo snpra quinquagieB (5760 X 887 = ^IO^I^O*) non ^«^"afi^Ai^ 



xn 

rent Pommersfeldensis c. XXVIII, FlorentinQs c. XXXII, Neapolitanus c. XXXVI, neqne Flo- 
rentinns liber neque Neapolitanns hoc nomine ab archetypo longe recedunt. — Folia com- 
paginesque quot numerauerit exemplum archetypum, definiri non potest nec scire nostra 
interest. 

Sabsidia Subsidia critica ei qui digesta recognoscit praesto sunt tripertita, posita scilicet aut in 
codicibus scriptis aut in allegationibns digestorum ipsorum locorumue in ea relatomm ant 
denique in interpretaiionibns Graecis : de quibus tribus generibus iam ex ordine agemus. 
Codicos Codicum digestomm duae classes sunt et aetate et dinSsione et utQitate plane diuersae. 
prioris ordinis libri scripti sunt stante adhuc imperio si minus Bomanomm, certe Romaeo- 
ram et complectnntnr uel complectebantnr olim corpus uniuersum testesque sunt in 
uniuersum idonei : posterioris ordinis scripti sunt postquam imperium Romanum esse desiit 
sequunturque fere digestomm in tria nolumina diuisionem scholasticam testesque sunt ple- 
Codex Flo- mmque fallaces, dubii semper. illoram qui quidem integer fere sit unus aetatem tulit 
Florentinns: praeterea duorum similium libroram paraae reliquiae supersunt Neapolitanae 
et Pommersfeldenses. horam ut ntilitas exigua est, ita numeras ingens. nos primum, ut 
par est, dicemus de codice Florentino teste semper primario et saepe unico, ut ab eo reete 
et aestimando et adhibendo digestoram tractatio tota pendeat. 
Codicis Flo- Uices ipsius codicis, quatenus memoria earam extat, cum alii magna et fortasse nimia 
diligentia persecuti sint, nobis satis erit testata et explorata breniter composnisse. — In- 
notuit primum Pisis, ubi constat codicem extitisse saecnlo XII medio^ neo quominus diu 
antea fuerit quicquam impedit certe iam in statutis eius urbis a. 1284 tam religiose de 
eo cauetur, ut appareat ea aetate eum in publico thesauro singulari cura custoditum fnisse'. 
Pisas autem quando et unde uenerit, ignoratur'. Pisanis denictis Florentini a. 1406 inter 
reliquam praedam etiam Digestoram codicem transtulerant Florentiam, ubi diu adseraatos 
in thesanro publico in Palatio uetere inde ab a. 1786 custoditur in bibliotheca Laurentiana^ 
numeram ibi adhuc nuUum ei inscripserant. 



mces 



spatiiB uacantibuB nibricisque et reliquis talibus. etiam tTpographus qui haec ezcudit artis suae 
imprimis gnarus pluribus editionibus inter se comparatis repperit litterarum numerum totiuB operis 
demptiB primordiis inter quinquagiea et Bexagies (52500000 — 5500000). anxie haec ratiocinatio 
persequenda non est, cum praesertim nesciatur, quam accurate facta sit lustiniana illa compu- 
tatio: quae haud scio an originem inde trazerit, quod scriptori in scripturae uersus centenos 
certa summa numerabatur (u. edictum Diocletiani de pretiis rerum VII, 39). 

^ Inter certa certaeque aetatis testimonia de libri domicilio Pisano antiquissimum esse uidetur 
id quod eflficitur ex uersionibus Graecorum locorum confectis a Burgpindione Pisano (f 1194), 
quarum nos quoque apedmen dedimus in uoluminia prioris appendice quarta. ea enim narratio 
in eo nititur, quod codex ibi fuit ubi uixit interpres. item scholia ad Uacarium saec. XII exeunte 
in Anglia scripta aliquoties allegant litteram Pisanam* (Savigny Geseh. des rom. Rechts 3, 477). 
inter Bononienses auctores, qui eius litterae diserte meminerint, uetustissimus quod sciam Hugo- 
linus est (f post a. 1233: cf. Savigny 1. c. 5, 53), quamquam etsi anteriores prudentes de ea tacent, 
hoc non tam propterea fecisse putandi sunt, quod uocabulum ignorarunt, quam quod eius enuntiatio 
ab adnotationis eorum indole abhorrebat. ita non dubito> quin ipse ImeriuB respexerit libmm Pi- 
Banum, ubi ait (II, 603, 33): istud non est additum a domino lustiniano. ' Savignj 3, 447. 

* Nam tam Odofredi (f 1265) narratio (Savigny 3, 97) librum Pisas uenisse Constantinopoli quam 
altera magis celebrata (Savigny 3, 92—102) Pisanos a.' 1135 Amalfio oppido expugnato in 
praeda eum domum aduexisse idoneo auctore destituuntur. ^ Eztremae codicis uices cum 



Xffl 

Qoiiiam uiri docti adhuc libram Florentinum tractarint, et infinitum est enarrare neque Digesta in- 
Imiiis lody cum uniaersa fere iuris Romani historia litteraria a saeculo inde undecimo ea 8r^c!°1^°1ii- 
qoaestione oontineatar. nam si uerum est, quod uerum esse mox demonstrabo, codices u^°^o <^|ii<^« 

' ^ ' Florentino 

Digestomm poat saeculum decimum scriptos ad unnm omnes ex Florentino praecipue de- 
linatos eBse, ne hoc quidem negari poterit Digestorum notitiam post lustiniani aetatem in 
partibQs OcddentiB oblitteratam et quodammodo intermortuam resuscitatam esse saeculo XI 
ezeiinte inaento hoc ipso libro olim Pisano, iam Fiorentino. conuenit cum eo, quod ez- 
oepto ano eodice Berolinensi saeculi noni, qui post Institutiones partem habet Digestorum 
lilm primi, nulins innotuit Digestorum liber, quem probabiliter conicias scriptum esse a 
aaeealo octauo incipiente ad undecimum medium. idem effidtur ex iuris Romani ezcerptis 
qoae inaeniantur tam in iaris canonici corporibus quam apud Langobardici iuris prudentes. 
nam com ecdeaiastid iuris corpora antiquiora ex iure lustiniano et Godicem et Institu- 
tMKiea et Noudlaa non raro adhibeant, e Digestis ezcerpta ibi comparent primum apud 
Iuonem, qui episcopus Gamutinus factus a. 1090 diem obiit a. 1115 ^ item apud Lom- 
bardoB prudentes Digesta citantur primum in Ezpositione libri Papiensis scripta paullo 
poat a. 1070'. iam qui coninnzerit quae posoimuSy primum codices reiiquos pendere ez Flo- 



pamm notae sint, hic locnm dedi ezcerptiB ex commentariis bibliothecae Laurentianae ms., 
qnaa intercedeBte fiudolfo Schoellio mecum communicauit NicoUus Anzlani bibliothecarius. 
*Qw<im<r> nel T760furono portate nella Biblioteea Laurenziana le Pandette coUazionate da Ang. 
IPoliziano, irovate pochi anni innetnzi, venne in penaiero al Bandini, aUora Bibliotecario , di 
JiBore ietanza al Conaiglio di Stato, perchk vi foesero del pari traeportate le Pandette Fioreniine, 
cke ei eonservavano aUora nd Guardaroba di Palazzo Vecchio, e eon eseo aUri pochi ma pre* 
xioH MSS,, ehe ivi ei cuetodivano parimente, La proposta fu trovata cosk ragionevole, che il 
Caneiglio incaried uno di suoi membri pik iUustri, U celebre giureconsuUo Pompeo Neri, di pre- 
parame il decreto. Ma la cosa venuta a cognizione del Marchese Bemardino Riccardi, primo 
eusiode del Guardaroba, geloso d^ suoi diritti, e soprahttto dispiacenfe deUa perdifa dei gua- 
dogni che ne veniv€mo ai suoi dipendenti nel far vedere queUe preziositd aiforestieri, tanto si 
adoperd presso Gaetano Aniinori, uno de' piii ir^uenti Consiglieri e suo amicissimo, onde non 
aoeue effetto la presa ddiberazione , aUegando fra le aUre ragioni la minor sicurezza di con- 
servare AiSS. m un tuogo diverso da Palazzo Vecchio, che 1'esecuzione deU* affare fu per aUora 
eoepeso. VemUo al potere Pietro Leopoldo, ordind al Conte Pandolfini, successo al Riccardi, di 
eomegnare aUa B. Laurenziana le Pandette, e con esse gli aUri pochi codici di Guardaroba. 
E^ pure gdoso de' suoi diritti, consegnd gli cUtri codici il 19 Maggio del 1783 e ritenne presso 
di se te PandeUe e le carte del Concilio Ftorentino, col pretesto di farle risarcire. — Dopo 
trt atmi indotto ad eseguire gli ordini sovrani, consegnando i due articoli nel 1786, ritenne 
prtseo di se la rieea cassetta cToro a traforo, faJUa fare daila Signoria Ftorentina apposHamente 
per custodirvi il MS. deUe Pandette, spoglib i due volumi di queste dei ricchi omamenti d^oro e 
^argsnto, ed ottenne inoUre per via di decreto che le chiwi deUa nuova cassetta in legno 
rimansssero al Luogoteneate degli Operai deUa Chiesa di S. Lorenzo, carica da lui stesso CO' 
peria th 911«^ tsmpo. Ftnalmenie sotto Ferdinando III aUe nuove istanze del Bandini, che rUe- 
vaua i graoi inconoenienti che derivavano da cosi improvide disposiziorn, ottenne con decreto del 
29 Aprile 1793 che gli fossero consegnate anche le chiaoi. — Hactenus conunentarii bibliothecae. 
armariam ex ferro aurato^ in quo oiim et hic codex et alter euangeliorum adseruabantur, adhuc 
eztat Florentiae in Palatio uetere (CappeUa Medici) cum inscriptione hac: Euangelium inuenii 
sibi domum et leges iocum, ubi quiescant, 

^ Uide «<flnniinia poflterioris appendicem quartam p. 41* seq. ' Alfr. Boretius in monum. 

Germ. leg. uoL 4 p. T.XXXTX- boc quoque non praetermittendum est plurimis lods ibi allegari 
reUqoaa paries legum lustinianarum, Digesta autem paucissimis nec nisi semel (§ 5 ad 1. Roth. 200) 



M 



xrai 

rentino, deinde ex temporum notis modo relatis Digesta denuo prodiisse videri aetate 
Imeriana, inde coUigat necesse est ea aetate emersisse ipsnm eum codicem. 
studia Pisanus liber cum semel descriptus esset et eius aetatis prudentibus innotuisset, pas- 

sim a multis collatus est mazime quamdiu studia ea vigebant saeculo XII: cuius iteratae 
inspectionis fidem faciunt non tam testimonia diserta^ quam ipsa ezemplorum ratio per 
gradus reuocata ad archetypum, ut ubi antiquiores libri ab eo recedunt, recentioreB per- 
saepe Florentinam lectionem aut in margine ponant aut in textum admittant, ut adeo 
antiqnae litterae* opponatur Pisana (u. ad II, 379, 34). haeo opera per saecula in codice 
primario recognoscendo posita cum neglegenda non sit iis, qui in eorum temporum litteras 
inquirunt quique iuris ecclesiastici et Langobardici historiam condunt, ad hnius operis pro- 
positum non magnopere pertinet: nisi quod paucis locis quae in codice Florentino iam 
deficiunt membrana aut perforata aut resecta repeti potuerunt ab apographis antiquis^, 
item quaedam hodie euanida cum ea facta suntfortasse minus male habita fuerunt'. sed 
non committendum est, ut silentio praetereamus qui post renatas litteras in codice Flo- 
rentino excutiendo data opera bonoque cum fructu elaborarunt : nam ut eorum diligentiam 
nostra vincere studuimus, ita laudem eorum *obscurare etsi possemus, certe nollemus. ao- 
cedit, quod eorum antiquissimi quique hodie propriam utilitatem habent eo quod adhuc 
uiderunt folium unum (huius ed. p. XXXIII* seq.) quod inter a. 1553 et 1680 perierit ne- 
cesse est^ ulterius tamen hoc nomine eorum utilitas non peruenit. nam in digestis quae 
hodie litteris uel exesis uel. enanidis aut aegre leguntur aut legi omnino nequeunt, eorum 
saeculo certe XV meliorem condicionem fuisse uix crediderim. nam ut extremum uersum 
uoluminis I f . 2 (huius ed. I p. XXXXV*, 5), de quo legendo a Politiano inde adhuc omnes 
desperarunt, nuper demum ut recte et plane legeret Kruegero nostro successit, ita aliis 
quoque locis Graecis hodie obscuratis (ut 1, 783, 41. 784, 20) saeculi XV et XVI apographa 
non magis opem tulerunt. idem cadit in ea quae marginibus a glutinatore resectis deside- 
rantur in supplementis ab emendatore adscriptis ad primordia digestorum: nam constat 
ea defuisse iam aetate Politiani^. ne hoc quidem exploratum est integra haec uidisse qui 
Pisis librum tractauerunt. nam cum reliqua, quae in primordiis digestorum posita sunt, ab 



nominatim. allegantur autem loci ex Digestonim libris I. II. IHI. XII, item aut XXXI (21) aut 
L (16, 94). 

^ Praeter alia uulgo nota uide quae de Homoboni Cremonensia inspectione Florentini libri at- 
tulimus ad I, 817, 40. ^ Intellego uerba totius operis postrema II, 969, 27, quae defuisse 

constat iam aetate TaureUi, item quae desiderantur II, 734. 735. ^ Uide intor alia I, 137, 22. 

783,40. n, 139: quamquam pleraque eorum difficulter quidem, sed tamen leguntur. ita quae 
euanuerunt, saepe in ipso codice aut ad marginem repetita sunt aut superscribendo instaurata 
manu saeculi XV. ceterum quaedam loca hodie male habita (ut I, 803, 29. II, 2, 17) satis ap- 
paret ab antiquissimis descriptoribus non tam lectione expleta esse quam coniectura. * Uide- 
runt id descripseruntque praeter Politianum Augustinus et Taurellus: Gronouius autem frustra 
quaesiuit sic adnotans ad recognitionem : 'Epistola Graeca tota cum indice suo librorum ICtorum 
'soluta erat et sparsa per librum : denique et illam collegi et contuli, sed prima pagina periit et 
'in secunda incipit sic ut bene iam uideo: tco BiBAio) kai. ordo siue locus epistulae Graecae mihi 
'uidetur fuisse primus : nam in primis foliis haec est in uestibulo et ante titidos erat iooua uacuus 
'in ligatura, qui ante titulum de iustitia et iure non apparet, . . . cum in frontispicio apparet 
lacuna et etiam fila soluta*. ^ Quae hodie desiderantur in indice rubricarum (huius ed. 

p. m*, 4. mi*, 33 seq. V, 25) et in constitutione Tanta (p. XXXXVm*, 27), ea plane simiUter 
hiantia leguntur inter Politiana illa in codice Monacensi, haec in libro Gaddiano. 



XV 

\iB neglegerQntar ntpote ant aliande nota aut Graece scripta, quaestio redit ad Bolam consti- 
tationem Omnem, qoam ez Florentino libro dia ante Politianam descriptam esse constat: 
anicas tamen iocns eias constitationis, qai ita imminatas est, p. XXVIIir, 1 in excmpla- 
libofl Bononiensibas ita comparatas est, at non tam ex archetypo etiamtam integro ex- 
ceptas oideatar qaam coniectara expletas. — Sant aatem ii viri docti, qaoram opera com- 
memoranda est, namero quinqne^: Angelas Politianus (a. 1490), Antonias Augustinus 
(a. 1542), Laelias Taurellus (a. 1553), Laarentias Theodoras Gronouius (a. 1680), Hen* 
ricoB Bbengmankus (a. 1710). 

De Angeli PoLrriANi Etrasci Montepnlcianensis (1454 — 1494) stndiis circa digesta Flo- PoUtiaima 
rentina egeront Angelas Maria Bandini tam in commentario ragionamenio Utorico sopra le 
eollazioni ddU Fioreniine Pandette fatte da Angdo Poliziano (Liaorni 1762. 4) qaam in cata- 
logo oodd. bibl. Laarentianae Latinoram aol. 4 p. 8 seq. et Sauignias in hist. iur. 6, 439 et 
naper Fninciscas Baonamici (t/ PoUziano giureeonsuUo. Pisis 1863. 8). contulit Politianus 
libram Florentinam oam editione Ueneta Digesti Ueteris a. 1486, Infortiati et Noui a. 1485*, 
qaae editiones a. 1760 Bandinii cara recuperatae hodie seraantur item in bibliotheca Lau- 
rentiana (Gadd. plat. 91 inf. cod. 15—17). adnotauit Politianas ad uolumen primum: 'con- 
'tuleram cam Pisaaa littera ego Angelus Politianus die XVIIII lulii MCCCCLXXXX hora | 
'noctis*. item ad aolumen tertiam : 'impleui hanc emendationem diligentissime coUatis Pan- 
'dectarom libris archetypis, qui in Florentina curia religiosissime adseruantur, anno salutis 

'MCCCOXC Augusti mensis die XXIX hora XXI, adiutore Petro Matheo Uberto FIo- 

'rentino familiari et studioso meo, in ipsa Florentina curia, Angelus Politianus Laurentii 
Ifedicis alumnus et cliens*. sed quod hodie plerique credunt tribus hisce uoluminibus stu- 
dia a Politiano in digestis Florentinis posita omnia contineri, aliter se habet. nam extat 
codex aliqaando Petri Uictorii, iam Monacensis cod. Lat. 755 (is ipse, de quo egi in mus. 
Rhen. noao 16, 137 propter ibi relata scholia Uergiliana), collectanea continens Petri Criniti 
Politiani discipuli et in his f. 59—124 legum inscriptiones quotquot extant in Digestis (ex- 
ceptis tantammodo D. 1,1, 1 — 1,2, 1) scriptas manu aut Politiani aut amici eius, fortasse 
Uberti: unde iam explicatur, cur in coUatione eas inscriptiones a quarto fere libro adscri- 
bere desierit. quem librum glutinatoris incuria perturbatum mea causa diligentissime ex* 
cnssit H. Foeringer bibliothecarius Monacensis, eundemque monuit esse ipsum 'quatemio- 
nem manu Politiani scriptum*, quem apud Petrum Crinitum Florentinum uidit Guilelmus 
Badaens (annot. priores in pand. 1, 3, 30 p. 184 ed. Lugd. 1561 : cf. Brencmannus hist. pand. 
p. 314). nam qoae inde edidit Budaeus, ea inueniuntur in libro Monacensi f. 114'. praeter 



^ Exempla duo recens descripta ez Florentino sed imperfectum utrumque extant Florentiae in 
Magliabecchiana, alterum cL 29, 26 scriptum saec. XY finiens 1. XI fin. neque habens ex primordiis 
nisi constitutionem Omnem, alterum cl. 29, 16 constana tribus uoluminibus, quorum secundum incipit 
a L XXX, tertium a L XXXYIIII, nullum perscriptum est nec picturae absolutae : praeteroa Graeca 
desant. in integumento haec adnotauit Magliabecchius : Gio. Boecardi nel 1525 copio e minid 
quesii tre tomi d^ordine deUa repubbliea Ftorentina, cke reetarono interminati etante il Jine che 
ebbe dopo pochi anni la detta repuhblica. nel codice 1029 in foglio della Sirosiana c. 130 vi k 
un Partiio dei B. Briori, che si paghi R. 25 a Giowmni Boecardo miniatore deUe copie delle 
pandette del loro palazzo. haec ex Blumianis inter Schraderiana. cf. Brencmannus hist. pand. p. 70. 
^ Translata est Digesti Noui collatio a Politiano facta etiam in exemplum editionis Uenetae a. 1494, 
qood ex bibliotheca Frandsci Uottori transiit in Monacensem (Bandini catal. L c. p. 13: Savigny 
L c. p. 441). 



XVI 

inscriptiones leguntar in eo libro constitutionis Tanta § 1 — 13. 19 — 24 oiflBsiB mediis 
et tituloram indez, qoi item deficit in codicibus Gaddianis, qnalis praeponitor Florentino 
libro, sed imperfectas, denique excerpta quaedam ex quattuor primis libris digestoram. 
soluitur autem eo patefacto dubitatio a Sauignio 1. c. p. 444 (cf. Buonamici I. c. p. 108) 
proposita, cum Haloandram constet quae ex Florentinis digestis habuerit per Lndonicum 
Bologninum (1447 — 1508) traxisse a Politiano, qui fieri potuerit, ut Haloander legum 
inscriptiones fere plenas exhibeat ad libram usque XXV, cum eae inde a quarto in Poli- 
tiani recognitione defidant. — Quid praestiterit Politianus suo labore et per quos innotuerint 
ab eo excerptae uariae lectiones (cf. Savigny 6, 371. 444 seq.), a meo proposito alienum est 
enarrare^: ceterum iis qui in haec stndia inquirent non negiegendae erunt epistulae nu- 
per a Buonamico editae Ludouici Bolognini ad Laurentium Medicem scriptae Bononiae 
a. 1490 lan. 5 et 9 , quibus per nuntium ob id ipsum missum rogat ut D. 45, 1, 4, 1 ab 
originalibus pandectis* sibi transcribatur idque impetrat per Angelum Politianum (cf. Sa- 
vigny 6, 363). hoc notum est Politianum primum fuisse, qui Graeca ex digestis de- 
scripserit^: extatque constitutionis ^eAcoKeN exemplum a Politiano factum in foliis prae- 
' positis Infortiato Gaddiano , cuius aliqua uel hodie utilitas est, sed exigua. nam deest ibi 
folii deperditi recta tota praeter inscriptionem incipitque a uersa demum siue a uerbis 
p. XXXY*, 17 nep AM(t>€i) nApAKoAoY6HMATA. Alciatum autem cum oonstet Florentinam non 
nonisse nisi ope exempli Politiani, uniuersam constitutionem illam Graeoe se habere con- 
tendentem mentitum esse quaeque ex prima illa pagina attulit', ipsum uertisse ex Latinis 
dndum Augustinus (emend. I. 3 c. 3) demonstrauit. 
Ant Augu- Antonius AuGUSTiNUS Hispanus Gaesaraugustanus (1517—1586), qui ut in aliis ita in 
his quoque studiis eraditione subtilitate fide aequales longe superauit, qualem in pandecta- 
ram libro operam posnerit Florentiae morans a. 1542, ipse declarat in epistula Emenda- 
tionibus et Opinionibus (primum editis Uenetiis a. 1543) praemissa: 'cum didicissem', inqnit, 
optimam iuris cinilis partem ex nobilissimis illis libris, qui Florentiae nnno sunt, patram 
nostrorum memoria fiierant Pisis, exscriptam esse, cum primum per ceteraram partium 

'studia iuris licuit, a Cosmo Medice Tuscoram duce humanissimo impetraui ut mihi 

et loanni Metello Sequano adulescenti moribus et ingenio praeclaris tamdiu illis libris ad 
'liceret, quamdiu nostroram libroram emendationi operam dare uoluimus*. mox subicit se 
propter legendi difficultatem etiam Angeli Politiani libros adhibuisse auxilioque usum esse 
Laelii Taurdli, nec amplius tres menses ei labori impendisse. ex his studiis prodierant 
imprimis Augustini commentaria duo praeclara et adhuc utilissima, alteram emendationum 
et opinionum, alteram de nominibus propriis in pandectis (primum editum Tarracone 1579 
fol.): praeterea eorum uestigia cum alibi reperiuntur tum in epistulis Augustini ad Tau- 

^ Cum duobus locis Sauignius arguat Politianum male rettulisse lectionem libri Florentini, altero 
D. 43, 17, 3 pr. non Politianus errauit, sed TaurelluB male tacuit. * Bononienses quid in 

Graecis praestiterintf post alios exposuimus in appendice quarta uoluminis prioris (p. 35* seq.) : 
Graeca autem in principio corporis posita eo tempore plane uidentur neglecta esse. ad ea qui 
primi attenderunt, uidentur fuisse Christophorus Landinus et Marsilius Ficinus a. 1486, qui re- 
perto epigrammate p. XXI* BiB\on *Ioyctinian6c seq. sibi persuaserunt lioc uolumen proprie 
'fuisse ab ipso lustiniano compilatum neque solum transcriptum' (Brencmann hist. pand. p. 199). 
* Sic ait Dispunctionum I. IV c. 31: 'in autographo Gh*aeco sic legitur: han t6 cproN toyto T(J> 

YyicT(p ANApl TplBCONIANq» eneTpevpAMCN TCp nApArrcAlApXCp KAI TOY iepOY ANAKT6p0Y TAMiA KAI 

YnAT(p\ pertinent ad locum p. XXXII*, 20. 



XVII 

rellam Metellamque^ nostra bodie maxime interest exemplam qaod fecit Augastinas folil 
lUias iam deperditi. id lacem uidit primum, ex Metelli opinor schedis depromptum, in 
editione digesti aeteris impressa Lagduni a. 1552 apud Hugonem a Porta^, deinde in con- 
stitutionam Graecarum codicis lustiniani imp. collectione ab ipso Augustino publici iuris 
facta Ilerdae a. 1567'. scriptum exemplam, quod Augustinas in codice suo Graeco n. 170 
(u. Aogastini opp. 7 p. 54) posaisse uidetur, num adhuc sapersit, ignoro. 

Laelias Taurellus Fanensis (1489—1569) cum hortatu Augustini, iussu Cosmi I. Me- Taurellus 
dicis post decennem laborem triplicemque uniuersi operis recognitionem primus ad arche- 
typi fidem Digesta edidit sub nomine Francisci filii Florentiae a. 1553^, perpetuum horum 
atadiorum fundamentum posuit commendandnm non tam propter eruditionis et ingenii 
landem quam propter merita non minora et longe rariora fidei diligentiae simpiicitatis. 
primas enim aulgaribus libris ita reiectis, ut paucissima tantum nec fere nisi monito lectore 
inde retinerentor, digesta in omnibus, edam orthographicia, ad Florentinum codicem re- 



^ Antonii Augustini epistolae nunc primum editae a loanne Andresio. Parmae 1804. 8. cum 
ipsae epbtulae Augustini ad Laelium Taurellum (p. 103 — 152) et Taurelli ad Augustinum 
(p. 190 — 212) et Metellum (p. 212—217), item Metelli ad Augustinum (p. 153 — 189) tum eru- 
dita editoris praefatio multum conferunt ad studia iuris eius aetatis illustranda. ^ In ipso 

indice sic eat: 'adiecimus huic editioni Graecam sanctionem a midtls ante annis non uisam unaque 
'Fr. Hotomani interpretationem Latinam*. in praefatione editor scribit 'totum iuris prudentiae 
'corpus cum archetypo Florentino accuratissime coUatum esse*. ^ Praeterea Augustinus in 

emend. L 1 c 3 sic ait: 'sciendum est primam partem Oraecae constitutionis ita contritam esse, 
'nt non multa uerba legi possint. ad quam legendam cum et solis splendorem et maximam aliis 
'modis diligentiam ego et lo. Metellus adhibuissemus , bonam eius partem descripsimus*. addit 
attulisse se ad conferendam eam Alciati exemplum ex Politiani expressum, adhibulsse autem 
edam ipsius Politianiy scilicet uolumen iam seruatum in bibliotheca Laurentiana Gaddiana. 
conferendae item epistulae Augustini ad Taurellum apud Andresium p. 150 et ad Ruicium opp. 
7, 175, denique Mayansius in uita Augustini opp. 2 p. XVII. ^ Ex Laelii Taurelli ad 

Antonluan Augustinum epistulis ab Andresio editis (u. n. 1) haec excerpsi non satis nota. 
Tanrellug ad Augustinum IV k. Oct. 1543 (p. 198): 'Mihi propositum erat non solum uerha et 
'eorum contextum, sed et litterarum figuram, ubicunque per apertissimos errores non impedirer, 
Vepraesentare . . . recognosco iam tertio digestorum libros Francisco filio ox Florentino codice 
'recitantOy me uero si qua prius fugissent reponente*. — Augustinus ad Laelium XIII k. Nou. 
[1543] (p. 145): "Molestum fuit quod de retardanda pandectarum editione scribis ... quod ad 
'similem scripturam pertinet, uide ne ista res omnium librariorum studia frangat. multorum enim 
'smnptuum, maximorum artificum, summi laboris et nescio quam necessarii, minime quidem certe 
'uendibilis est et quod facile spes nostras frustrari possit. id uero ut obscuris dubiisque locis et 
'mancis fiat, censeo, abs te autem lectores admoneantur, quibus litteris quoque modo scriptus 
'totus iste liber sit. addita omnia et immutata iisdem obelorum et diplarum et liturarum notis si 
'uideatur exprimenda sunt: manca uero loca quae siue o> littera siue cordis figura notata sunt, 
*item alia quae tu facile deprehondes similibus notis ut scribantur, perplacet'. — Taurellus ad 
Augustinum XIII k. Sept. 1546 (p. 208) : 'Pandectarum editio postquam princeps alibi quam Flo- 
'rentiae negauit, miro silentio transacta est*. — K.. Apr. 1547 (p. 211): 'Laurentius typographus 
*iam hic domum conducit, bombycinam chartam curat^ cetera molitur, ut mense Maio cum fa- 
'miliA et officina affuturus'. — Metelli adnotationes in Taurellianae cditionis ternionem primum 
'qoem solum*, ait, 'tantum uidi', cum ipsius Taurelli in margine replicationibus ex codice olim 
Augustiniy iam bibliothecae Gissensis n. 946 f. 369 — 372 edidit Osann (Pomponii de origine 
ioris fragmentum. Gissae 1848. 8. p. 109—121) et ego codice Berolinum misso iterum exa- 
minaui. 

B 



^< 



xvm 

praesentanit: tanta autem cura tam ipse qaam typographus Laurentius Torrentinus ab ope- 
rarum mendis cauerunt, ut eapropter spretiB repetitionibus, inter quas maxime Gebaueriana 
eiusmodi erroribus referta est, Taurellianam editionem tamquam omnium emendatissimam 
typothetis tradiderim. nihilominus Taurellus non solum, ut fit, in quibusdam errauit, sed 
etiam ubi scriptura postea emendata est, duplices lectiones ita tractauit, ut ubi altera utra 
manifesto mendosa esse uideretur, falsam scripturam, siue prior ea esset siue posterior, 
silentio praeteriret, contra ubi utraque haberet quo se commendaret, priori in textu, poste- 
riori in margine locum daret: quo instituto apparet ad iustam utriusque scripturae aesti- 
mationem perueniri non potuisse. 
L. Th. Gro- Ad id quod post messem supererat spicilegium primus accessit Laurentius Theodoros 

noaiQS 

Gronouius Batanus, lohannis Friderici fiiiuSi lacobi frater. is a. 1680 tota Digesta Tau- 
relliana non indiligenter ad archetypnm recognouit^, editionis tamen qnam moliebatur non 
protulit nisi prodromum, id est lustiniani de digestis conficiendis epistulas tres et auctonim 
indicem^. schedis autem Gronouii, quae adsoruantur hodie Lugduni in bibliotheca uniuer- 
sitatis (cl. XXIII Gronou. n. 134, apud Geelium n. 552), praefecti eius optimi mihiqne ami- 
cissimi Pluygersii studio et liberalitate contigit, ut tamdiu uterer quamdiu haec editio 
prela exercebat. 
Brencman- Secutus est Henricus Brengmamnus Roterodamensis collatis iisdem libris a. 1709/11 

nQB 

adiutore Antonio Maria Saluinio. is recognitionis suae notitiam quidem eamque uberrimam 
posuit in historia Pandectarum (Traiecti ad Rhenum 1722. 4), sed nouam editionem non 
magis perfecit quam Gronouius. delatis tamen post eius obitum (1736) collectaneis ad Geor- 
gium Christianum Gebauerum antecessorem Gottingensem eorum ope adomauit editionem 
Digestorum, quae publice proposita est post mortem ipsius cura Spangenbergii Gottingae 
a. 1776. huius in adnotationem Brencmanni de codice Florentino obseruationes rettulit satis 
accurate. ipsa Brencmanni collectanea* hodie seruata in bibliotheca uniuersitatis Gottin- 
gensis ego uidi omnia eiusque recognitionem libri Florentini (Brencmannianorum ms. uol. X, 
ms. iurid. n. 38) etiam domi habui: sed cum parum proficerem schedis adhibitis, plerum- 
que in editis Brencmannianis comparandis me continui. 
Recognitio Post Batauos hos nemo quod sciam libro Florentino excutiendo operam impendit, nisi 

postrema 

quod a. 1835 Wittius in museo iuris Rhenano (uol.7 siue noui uol. 3 a. 1834 p. 80—89) 
recognitione proposita iStuIorum 5. 6. 7 libri primi, item tituli secundi libri uicesimi primi 
docuit uarias lectiones momenti fere exigui, numero non paucas tam apud Taurellum quam 
apud Brencmannum desiderari. ego uero ex quo ad hoc opus accessi, unum nouae edi- 
tionis digestorum fundamentum iudicabam esse debere oodicis non tam primarii quam 
unici accuratam et plenam recognitionem : nam in ea opera quamquam plerique uiri docti 



^ CoUationi adscriptum est anto lib. XXVIII: 'die 20 Februar. 1680 in Palatio habitana\ 
itom in fino: 'die VI Aprilis 1680 feliciter in Palatio ueteri SereniBsimorum M. Ducum Floren- 
tiae\ cf. Brencmann hist. Pand. p. 85. ' Laurontii Theodori Gronouii 'emendationes pan- 

'dectarum iuxta Florentinum exemplar examinatao ad Ant. MagUabecquium* prodiervnt primum 
Lugduni Batauorum 1685. 8: repetitae sunt deinde opera Fr. Car. Conradi in uolumine, cui in- 
scribitur Hifltoria Pandectarum authentica siue D. lustiniani de Pandectis epistolae III una tmm 
indiee iurisconaultorum Florentino ex emendatione Laur. Th« Gronouu Halae 1730. 8. ' Cf. 

G. Chr. Gebaueri narratio de Henrico Brencmanno, de manuscriptis Brencmannianis cet. Gottingae 
1764. 4 p. 73 seq.: item Savigny (scripta min. 3, 23 seq.): Brencmanns Fapiere zu Gottingen, 



xvnn 

elabonrunt, tamen aliis soUertia defuit, aliis constantia propositi, denique studia, quae 
Baeetilo decimo sexto nel etiam decimo octauo omni ex parte probanda uideri poterant, post 
86 reliquit perpolita huius aetatis philologorum doctrina, modo qui 'hodie sunt prudentes 
a bonorum studiorum communione ne desciuissent fere et in dies magis desciscerent. ita- 
que tertium post Taurellum a. 1862/3 meo iussu librum excusserunt duo uiri strenui 
periCique Adolphus Eiessling, qui contulit librum a capite usque ad huius ed. nol. I 
p. 593, et Angustus ReijQferscheid , qui relegit reliqua, ut non solum ad primariam scri- 
pturmm attenderent, sed etiam cuiusuis aetatis emendationes in eo libro perscriptas 
pari diligentia enotarent manusque emendatorum quatenus fieri posset ad singulas emen- 
dationes distinguerent. praeterea cum conferrent librum cum editione Gebaueriana, at- 
tendere eos iussi simul ad ea, quae de Florentino libro in notis afferuntur auctore Brenc- 
manno, eaqne aut confirmare testimonio suo aut emendare: itaque ubi editio haec discedit 
a Brencmannianis Gebaneri, id quod saepe fit maxime in iudiciis de emendationum aeta- 
tibus et auctoribus, hoc factum non est nisi contraria testatione perpensa et in re prae- 
aenti reiecta. denique ea, de quibus postea, Gronouiana praesertim coUatione adhibita, am- 
bigere coepi, quamquam ea pauca fuerunt et fere exigua, tamen omnia submisi Reiffer- 
Bcheidio a. 1866 in Italiam reuerso, ut iterata libri inspectione dubium solueretur. deinde 
po8t discessum Reifferscheidii magnae molis uoluminum impressione per plures annos 
extracta aliisque ut fit post alias dubitationibus opere progrediente subnascentibus in lo- 
cnm eins deinceps successerunt alii uiri docti et mihi amici, praesertim Eruegerus operis 
socius, qui et alia cum fructu examinanit et tres titulos l^ 2. 28, 2. 34, 3 ad hanc editio- 
nem denuo cum exemplari contulit, et Rudolfus Schoellius, cuius per aliquot annos Flo- 
rentiae degentis auxilium saepissime neque umquam frustra aduocabam, item Theodorus 
He^rsius, Gustanus Parthey, Ernestus Rohde, Aeneas Siluius Piccolomini aliique non pauci, 
a quibuB praestitam mihi operam ut grato animo reminiscor, ita ipsos quoque confido uastis- 
Bimi et utilissimi libri non facile absoluendae retractationis adiutorium libenti animo recor- 
daturos esse. sic iam cum mea opera tum illorum industria uel in minimis de Florentina 
lectione satis uidetur constare poteruntque opinor qui iuris studiis operam dant in discre- 
pantia scriptnrae ex libro Florentino in hac editione enotata testimoniis ibi quoque ad- 
qniescere, ubi refragatur testimoniis auctomm antiquiorum. nam de erroribus eorum, 
maxime Taurelli et Brencmanni, in uaria lectione plerumque tacui ibi tantum mentione eorum 
£acta, ubi iustae dubitationi occurrendum esse intellegebam. diligentissima autem uariae 
lectionis indicatio in hoc certe libro minime superuacua est, cum in quaestione implicatissima, 
qnatenns secnndi ordinis libri descripti esse uideri possint ex Florentino, etiam eae muta- 
tiones momentum suum habeant, quae non habent ad lectionem constituendam. accedit 
aliud idque granissimum, quod liber Florentinns eadem aetate qua scriptus est perpetuam 
emendationem subiit ad exemplum digestorum antiquissimum et optimum confectam, ut iam 
nnus liber duomm instar sit: id quod quamquam ante nos nequaquam ignorabatur, tamen 
qnatenus pemeniat nunc demum intellegitur, cum ex emendationibus manus secundae plerae- 
qne eaeque optimae apud priores editores tacite magis admissae sint quam diserte adnotatae. 

Praestantissimi libri proprietates antequam enarrentur, primum recognitionis eius, quam Recognitio- 
ctedimnfl in editione, duo supplementa hoc loco proponenda sunt non praetermissa incu- menta^dao 
riose, sed huic loco reseruata, cum ad ipsam crisin inutilia ad Florentini libri et maxime 



XX 

ad emendationis quam subiit naturam cognoscendam faciant, omnino autem coniunctim 
considerata et minorem molestiam et maiorem utilitatem habere uideantur: dico numeros 
rubricis adscriptos et orthographiam uocabuli uice(n)simus similiumque numeralium. his 
subiungemus quaedam de lege in syllabis diuidendis in hoc libro obseruata. 
Rnbricarnm Numori rubricis adscripti qui et a quo scripti cemantur in libro Florentino later- 

uumeri in 

cod. Floren- cuius subscriptus deciarat, in quo qui tituli numerantur nostris notis intra nncos quadratos 
*"^ conclusis, iis in codice numeri nulli adscripti sunt. praeterea more consueto quae nude 
proferuntur, scripta sunt a manu prima remanseruntque : intra uncos ' ' comprehensa scripsit 
librarius, deleuit corrector: intra uncos ** "* clausa corrector adiecit. 

1. I [1-6] 'Z. H. 0. I. lA. IB. ir. Id. Te. I<^. iZ. IH. 10. K. KA. KB\ 

i. II [1] ^B. r. 9. 'e.Y.z, ¥. 0. 1. lA. iB. Ir. id. ]e\ 
1. III [1] ¥\ III. iv. v7 'Yi\ 

1. IIU [1] ir. III (atramento). IV (unde mi fecit m. 2). V. '^.Z (H codex). H. S^ 

1. V [1] '•B. r d. e: q\ 

1. VI [1] 'b: p. 

I. VII [1] ^B. r d e! ¥. zT PT ~e\ 
l VIII [1] mb: r d." e7 ¥\ 
1. viiii [1] »^87 r. d\ 

1. X [1] '~B. T. d^. 

1. XI [1] ^B. "r d7 e7 ¥. z\ 

1. xu [1] -^B^: lib. xTi t II. t: "9. e7 ^ z\ 

1. XIII [1] ^b7 T. d7 e7 ¥. z\ 

1. xim [1] ^i: 77 d7 e." ¥\ 

1. XV (1] 'U T\ d7 

1. XVI [1] ^B. T\ 

1. XVII [1. 2]. 

I. xvm [1] b7 77 d7 [5. 6. 7] 

i. xvnn [1. 2] m. iv. w 

1. XX [1] 11. m. IV. e \\ ?; \i\ 

i. XXI [1] «^n. iir. 

1. XXII [1] ii. III. IV. V. vr. 

1. XXIII [1] ^n. III. IV. V. 

1. xxmi [1] ii. iir. 

1. XXV [1] ii. m. iv. V. VI. vn\ 



1. XXVI [1] il. III. IV. V. VI. VII. VIII. IX. X\ 

I. xxvu [1] ^H. m. iv. V. vT. vii. \m. Ix. x-. 

1. xxviii [1] iT. iii. lY. V. vi. vii. viir. 

I. XXVIIU [1] ^IL ill. iy\ [5] ^VT. \YL\ 

1. XXX [1] 

1. XXXI [1] 

1. XXXII [1] 



^ Kumeros dupllces m. 2 adscripsit Latinum ante ^ incipiens, Graecum post il incipiens, sic 
e cR V DE DISTRACTIONE cet. 



XXI 



i. xxxra 
L xxxmi 

LXXXV 
L XXXVI 

Lxxxvn 



L xxxvm 



L XXXVIIII 
LXXXX 
LXXXXI 
LXXXXII 
L XXXXIII 



LXXXXUII 
LXXXXV 
L XXXXVI 
L XXXXVII 



[1] IL m (cf.n, 113,35). IV. V. TI. VII. VIII. IX\ X. 

[1] ^ff. m. iv. V. VI. vii. vffi. Ix\ 
[1] ir. m. 
[1] ^ir. [3. 4.] 



[1] -^n. m. IV. V. VL vii. vm. vmr. x\ 

^XI^: Lffi. XXXVII T^ X (gic)' 

^xn^ 
■^xiir: f xm 

^XIIir: t Xmi. LIB. xxxvTi 



^XV^: T» XV. LIB. XXX VII 
Lffi. XXXVIII T^ I 

^iff- LffiRO xxxvm T» m 

•^V: LIBRO XXXVill T^ V 



^ir: Lffi. XXXVIII Ti II 



'mV: Lffi. XXXVIII Ti IIII 
•Vi^: LIB. XXX Vm Ti Vl 



^VII- LIB. XXXVIII Ti VII 



•^Vim^: T* VIIII LIB. XXXVIII 



Tlir: LIB. XXXVIII Ti VIU 
^X- Ti X LIBRO XXX Vm 



Xr: T^XILffi. XXXVIII 



^xir: Ti xn LiB. XXX vm 



■^XIir: Ti Xm LIB. XXX Vm ^XIIir: Ti Xllll Lffi. XXXVIII 



XV^: T» XV Lffi. XXXVIII ^XVI : T» XVI LIB. XXXVIII 



^XVir: Ti XVII LIB. XXXVIII 

[1] ^ii. iff. nii. v; \i\ 



[1] ^n. III. iiii. V. VI. VII. VIII. viiii. X. XI. XII. XIII. xiv. xv. xvr. 
[1] TT. iff. iv. v: vT. vff. viii' viiii. x\ 
[1] Tf. fiT. iiii. v~ VI. vii. vffT. 

[1] TT. m. iiff. v. vf. vff. vTii. ix. x. xf. xii. xiff. xiiff. xv. xvT. 
xvii. xviff. xix. xx. xxi. xxii. xxiii. xxmL xxv. xxvl 



XXVIL XXVIIL XXVIIIL XXX. XXXL XXXIL xxxiir. 



[1] ^ii. m. IV. V. VI. vir. 
[1] ^iL m\ 



Ti I Lffi. xxxxvi. '^ii. m. im. v. vi. vii. viir. 



Ti I Lffi. XXXXVII 



'IV: TUI LIB. XXXXVII 



ra^: Lffi. XXXXVII Ti Iir 
^V: LffiRO XXXXVII T^ V 
•^Vir: Lffi. XXXXVII Ti VII 



•^llir: XIB. XXXXVII T» iiir 



IX^: Lffi. XXXXVII Ti VIIII 



'VI: LIBRO XXXXVII T» VI 
^VIir: LIB. XXXXVII T^ VIII 
^X^: LIB. XXXXVil T^ X 



■^XI - LIB.XXXXVII T^XI 
•^XIIP: LIB. XXXXVII T^ XIII 



'XIV: LIB. XXXXVII T» XII 



^XIIir: LIB. XXXXVII T» XIIII 



^XV^: LIB. XXXXVII T^ XV 
•^XVII^: LIBRO XXXXVil T* XVil 
^XViffr: LIB. XXXXVII T^ XVIIII 



XVr: LIB. XXXXVII T» XVI 



^XVllI^: LIBRO XXXXVII T» XVIII 



'XXV: Lffi. XXXXVII T^ XXI 

•^xxm^ 



XX : LIB. XXXXVn T» XX 
•^XXir: LIB. XXX XVII T^ xSff 



1 Fost rubrieam ante fi finiens legitur TITULUS, quod deleuit m. 2. 



XXII 



1. XXXXVIII lib. XXXXVIII T^ I 

air : Ti III LIB. XXXXVIII 



^V- LIBRO XXXXVIII Ti V 



^Vir: LIBRO XXXXVIII T^ VII 
^IX^: Ti IX LIB. XXXXVIII 



'XV: T» XI LIB. XXXXVIII 
^XIII^: Ti XIII LIB. XXXXVIIl 



^XV^: Ti XV LIB. XXXXVIII 



•^XVir: Ti XVII LIB. XXXXVIII 
^XIX^: Ti XVIIII LIB. XXXXVIII 
^XXr: T* XXI LIB. XXXXVIII 
^XXIir: Ti XXIII LIB. XXXXVIII 
1.XXXXVIIII LIBRO XXXXVIIII T» T 

^ill^: LIB. XXXXVIIII T^ HT 
^V^: LIBRO XXXXVIIII T^ V 
•^Vir: LIB. XXXXVIIII T^ VII 



^VIIir: LIB. XXXXVIIII T^ IX 



'XV i LIB. XXXXVIIII Ti XI 



^XIir: LIB. XXXXVIIII T^ XIII 
^XV^: LIB. XXXXVIIII T^ (sic) 



l.L 



^XVII^ : LIB. XXXXVIIII T^ XVI (sic) 

LIB. L Ti I 

^lir : LIB. XXXXX T^ ill 

'Y' : LIBRO XXXXX T» V 



•^Vir: LIB. XXXXX T^ VII 



4X- LIB. XXXXX Ti VIIII 



'XV: LIB. XXXXX T^ XI 
•^XIir: LIBRO XXXXX T» XIII 



W: LIB.XXXXVIII T» II 



^IV^- Ti IIll LIBRO XXXXVIII 



'YV: LIB.XXXXVIII (sic) 



'YllV: Ti VIII LIB. XXXXVIII 



^X^ : T» X LIB. XXXXVIII 



^XII^: Ti XII LIB. XXXXVIII 



•^XIIir: Ti XIV LIB.XXXXVIII 
^XVr: T^ XVI LIB. XXXXVIII 



^^XVIIP: Ti XVIII LIB. XXXXVIII 
•^XX^: Ti XX LIB.XXXXVIII 



^XXir: Ti XXII LIB. XXXXVIII 



^XXIIir: T» XXIIll LIB. XXXXVIII 



'IV : LIB. XXXXVIIII T^ II 



•^IIIP: LIB. XXXXVIIII T^ IIII 



'YV: LIB. XXXXVIIII T^VI 



^VIIP: LIB. XXXXVIIII T^ VIII 
^X- LIB. XXXXVIIII Ti X 



^XII- LIB. XXXXVIIII Ti XII 



Xllir : LIB. XXXXVIIII T^ XIIII 



^XVr: LIB. XXXXVIIII TiXU (*ic) 
^XVIir: LIB. XLVIIII T* XVII (sic) 
'IV: LIB. XXXXX T^ II 



^llir: LIB.XXXXX T^ IIII 



'YV: LIB.XXXXX T^ VI 
^VIIP: LIB. XXXXX f Viff 



^X: LIB.XXXXX Ti X 



^Xir: LIB. XXXXX T^ XII 
•^XIIir: LIB. XXXXX T^ XIIII 



^xvr 



•^XV^: LIB. XXXXX T^ XV 

^XVIP : LIB. XXXXX T^ XVff 
Apparet ex hac tabula eiusmodi notationum duo genera essey alterum profectum a scriptori- 
bus, alterum ab emendatoribus. illud cum a plerisque libris absit, obseruatur passim in 1. III. 
IIII. XII. XXXVIL XXXXVI, perpetuo uero in 1. XXXVIII. XXXXVII — L: deinde exceptis 
rubricis 1. III. IIII , ubi adsunt numeri Latini nudi , in his tituli nocabulum semper enun- 
tiatur, plerumque etiam Hbri numerus, ponunturque ea in ipsa rubrica ante ^ alterum minio 
scripta tamquam pars ipsius rubricae ad hoc exemphim: H D£ lURE PATRONATUS 
T. XllII LIB. XXXVff ft. — Alterum genus, quod adest perpetuo et ne ibi quidem deest, 
ubi prioris generis adnotationes reperiuntur, ut tamen in primo quoque singuiorum libro- 
rum titulo constanter omittatur, consistit in numeris nudis modo Graecis modo Latinis 
atramento scriptis et plerumque post rubricae il notam priorem insertis. 



n in ensimus Numeralia quae in e(n)8imus exeunt per uniuersum corpus frequentissima nos in edi- 

dcmptumiie ^^^^ >^ exhibuimus, ut ea Florentini libri cmendatores aut reliqucrunt aut formauerunt: 

hoc autem loco quam scribendi emendandiue rationem in iis librarii correctoresque aecuti 



xxm 

sint, demoiiBtrabimaB tabula subiecta, quatenus fieri poteBt. nam in talibus nihil praete- 
ritam esse nemo facile asseuerabit. 



8CRTPT0R : 



EMSHDATOR : 



L I— XI n adest excepto uno loco 1. II p.54, 

34 et in extrema parte libri qninti, nbi 

inde a p. 194, 17 usqne ad libri finem n 

perpetuo abest. 
1. XII n adest usqne ad p. 365, 37 semper, 

deinde p. 367, 11. 370, 19. 28. 32. 371, 

25. 373, 27. 377, 16. 378, 27. 379, 41. 

380, 3. 15. 381, 22. 384, 32. 385,40. 

388, 21 : abest p. 366, 2. 28. 368, 16. 

22. 31. 34. 37. 371, 21. 372, 21\ 29. 

34*. 374, 3. 10. 377, 39. 378, 9. 379, 3. 

14. 380,31'. 34. 381,18. 382,1.4.8.20. 

383,15.22.33.36. 384,20\28. 386,25. 

388, 29. deleuit iibrarius primus 371, 14. 
1. XIII n adeat plemmque : abest p. 391, 18. 

20. 30. 392, 3. 18. 394, 4. 396, 26. 397, 

3. 13. 15. 398, 5. 8. 41. 399, 19. 401, 5. 

34. 406, 27. 409, 28. 411, 4. deleuit 

librariuB primus p. 395, 29. 
1. XIIII n abeat plerumque: adest p. 417, 29. 

31. 421, 14. 424, 10. 427, 27. 428, 33. 

431, 30. 432, 12. 434, 30. 31. 
1. XV n abest plerumque : adest p. 441, 28. 41. 

443, 12. 444, 16. 35. 447, 14. 22. 26. 30. 
1. XVI n abest: adest uno loco p. 475, 33. 
1. XVII n abest: adest p. 493, 13. 502, 3. 

511, 15. 



1. XVIII n abest: adest uno loco p.542, 15. 



1. XVIIII--XXVI nabestplerumque: adest 
p. 641, 5*. 642, 32. 656, 14. 660, 27\ 
662, 10. 666, 21*. 668, 24. 26. 670, 23. 
714, 29\ 720, 3*. 

1. XXVII ad p. 798, 5 n abest plerumque: 
adest p. 789, 44. 790, 2. 795, 7. 12. 41. 



a p. 798, 10 n adest plerumque: abest 
p. 799, 4. 802, 17. 



n inseruit ubi deerat quattuor locis p. 54, 34. 
195, 17. 199, 18. 200, 23, non inseniit 
tribus p. 194, 17. 33. p. 196, 39. * 

n inseruit ubi deerat exceptis locia quattuor 
asterisco distinctis. 



n inseruit ubi deerat. 



/ 



n inseruit ubi deerat excepto uno loco p.432, 
42. 

n inseruit ubi deerat excepto uno loco p.454, 
18. 

n inseruit ubique. 

n inseruit in ea parte quae emendata est ex- 
cepto uno loco p. 502, 12: at cum partem 
mediam p. 488, 27 — , 501, 25 emendator 
non attigerit, inter p. 488, 3 et p. 501, 
26 nusquam ea Littera reperitur postea 
inserta. 

n insemit in tituUs 1—5 (exceptislocis his: 
p. 515, 25. 31. 38. 516, 38. 517, 1. 533, 
38. 534, 3. 11. 16. 19. 29), sed substitit 
p. 536, 19 : inde a titulo 6 p. 538, 3 n 
nusquam reperitur insertum. 

n deleuit ubi aderat exceptls locis quinque 
asterisco distinctis. insertum est et rur- 
sus deletum a manu antiqua p. 595, 13. 
597, 36. 598, 17 : praeterea insertum est 
manu recenti p. 569, 26. 30. 36. 570, 27. 

n uno loco p. 795, 12 deleuit, reliquis (ubi 
haec uocabula non in inscriptionibas le- 
gum posita sunt itaque facilius praeter- 
euntur) reliquit. 

n deleuit ubi aderat exceptis locis p. 798, 
10. 803, 22. 



xxnn 



SCBIPTOB : 



EHEIIDATOB : 



1. XXVIII ad p. 842, 9 n adest. 

a p. 844, 42 n abest: adest p. 853, 21. 
862, 35. 

1. XXVIIII n adest: abest p. 870, 32. 900, 21. 
902, 20. 36. 903. 29. 906, 13. 

I. XXX— XXXIII nabestplerumque: adest 
p. 10, 15. 15, 7. 20, 2. 55, 23. 87, 3. 90, 
30. 116, 6. 

1. XXXIIII ad p. 167, 21 n adest: abest 
p. 159, 11. 160,4.31.37. 165,35. 167,12. 

a p. 167, 37 n abest: adest p. 173, 14. 

1. XXXV n abest: adest p. 189, 36. 
I. XXXVI n adest perpetuo. 



I. XXXVII n adest perpetuo'. 



1. XXXVIII n adest perpetuo. 

I. XXXVIIII n adest : abest p. 403, 17. 404, 

10.20. 
1. XXXX n adest: abest p. 439, 14. 440, 40. 

479, 3. 
1. XXXXI n adest perpetuo. 
1. XXXXII n adest: abest tamen plerumque 

in titulo V (ibi esimus legitur uicies et 

semel, essimus semel, ensimus quater), 

item p. 560, 4. 6. 
1. XXXXIII n adest: abest p. 589, 30 (cf. 

err. typ.). 614, 8. 619, 14. 
l. XXXXIIII n adest: abest p. 621, 31 (ubi 

Buppleuit m. 1). 625,17. 626,14. 646,19. 

648, 9. 14. 
1. XXXXV n adest: abest p. 649, 4. 652,41. 

653, 15. 18. 44. 681, 30. 
1. XXXXVI n adest: abest p. 701, 6. 
1. XXXXVII— XXXXVIIII n adest perpetuo. 
1. L n adest: abest p. 959, 26. 961, 28 (cf. 

err. typ.). 964, 25. 33. 39. 42. 965, 3. 5. 

26. 966, 20. 968, 25. 969, 11. 



n deleuit ezceptis locis p. 823, 10. 834, 12. 
n utroque loco, ubi aderat, deleuit. 

n deleuit exceptis locis 867, 17. 868, 15. 871, 
39. 900, 27. 37. 903, 3. 13. 904, 1. 905, 
26. 

n deleuit ubi aderat excepto loco p. 20, 2. 



n ubique delenitK 

n eo loco deleuit. 

nihil mutatum. 

n deletum et in principio libri (p. 228, 10. 
231, 5) et in prima parte tituli ser 
cundi (259, 15. 260, 1. 14. 19. 23. 25. 27. 
261, 10): a p. 235, 36 ad p. 254, 39, item 
a p. 261, 31 ad finem libri p. 274 in- 
tactum remansit. 

n deletum est usque ad p. 292, 8 (excepto 
uno loco p. 290, 16, ubi remansit): dein- 
ceps inde a 292, 14 nusquam reperitur 
deletum. 

nibil mutatum. 

nihil mutatum , nisi quod p. 402, 25 ex tri- 
gessimo factnm est trigensimo. 

nihil mutatum. 

nihil mutatum. 
nihil mutatum. 



nihil mutatum. 
nihil mutatum. 

n deletum dnobus locis p. 654, 1. 681, 14. 

nihil mutatum. 
nihil mutatum. 
nihil mutatum. 



^ Dubitauit in his ut in aliis Beifferscheidius, 
hoc uerum esse ex conspectu intellegitur. 
nam in additamentis secundae manus, ut p. 278, 



utrum n expunxerit ipse scriptor an emendator : 
' Scilicet in iis quae scripsit librarius primus: 
33. 280, 22, ab mitio n abest. 



XXV 

Deniqae in syllabis diuidendis quen^ usnm librarii secuti sint cum ex editione non Syll&baram 

diuisio in 

perspiciatur, res tamen licet minuta sit et futiiis paene, aliquid momenti habere uideatur iibro Flo- 
ad codicnm antiquissimorum origines et aetates explorandas ^, composui hoc loco quae ex '®°"°^ 
paginis tribus Latine scriptis huic editioni adiectis, item ex quarta uol. II f. 176, cuius 
apud me imago est photographica, praeterea ex tabulis Siluestriana et duabus Brencman- 
nianis (u. not. 7. 8) eins diuisionis exempla colligi potuerunt^. unde intellegitur librarios 
in ea re sibi non constare, ut in una eademque pagina modo sic, modo aliter syllabae 
diaidantur, sed longe frequentius sequi diuisionem Graecam, qua consonantes duae iuxta 
positae et uno sono pronuntiandae ad syllabam posteriorem trahuntur, quam Latinam, quae 
alteram consonantem ad priorem syllabam trahit, alteram ad posteriorem. deinde illam 
legem emendatori certe magis probatam esse inde colligitur, quod etiam in talibus ab emen- 
datione non abstinuit et exempli causa in ipse uocabulo sic diniso ip\se litteram p ad se- 
qnentem uersum reuocauit. eandem legem syllabarum diuidendamm secutus esse uidetur 
librarins codicis papyracei Pommersfeldensis", diuersam Latinam is qui scripsit Neapo- 
litanum^ — Praeterea notabimus reperiri qu\antum trisyllabum^, quod et ipsum defendi 
posse grammatici non ignorant. 

lam pergemas ad codicem ipsum, quantum tierbis fieri potest, describendum. quam- Tabulae de- 

pictae ex 

qoam eo nomine uerbis omnibus longe praestant exempla codicis ipsius accurate facta, codico Flo- 
qoalia et antea proposuemnt Mabillonius^, Brencmannus^, Siluester^, Bonamicus^ et huic ^^^^^^ 
editioni addere potuimus beneficio maxime Rudolfi Schoellii, qui cum Ferruccius Lauren- 
tianae bibliothecae praefectns ea ut fierent benigne permisisset, operi faciendo strenue in- 
stitit idque ita perfecit, ut tam Latinae scripturae quam Graecae, item tam primi librarii 
qnam emendatoris idonenm specimen cum hac editione iam prodeat. repraesentauimus nos 
qaattnor folia uol. I f. 70 (= 1, 111, 12—112, 23). 327' (= I, 670, 30—672, 4). 381 (= 1, 786, 
40 — 787, 29), nol. II f. 386 (= II, 761, 37 - 762, 37). 



^ Uide quae de ea re exposui in commentatione de Liuii codice Ueronensi inserts actis ma- 
ioribus academiae Berolinensis a. 1868 p. 163 seq. ^ BL : su\blato. — CT : edi\cto, Jru\etu8 

(bis). — MN: da\mnum. — PS: ip\se F^ mutatum in i\pso a F' (huius ed. H, 360, 6). — PT: 
ca\ptionem, ne\ptis quinquies, nu\ptiarum, — SC: dis\c€dere, re\scripsit, — SP: res\pondi. — 
ST: prae\stare, quae\stio bis, re\stHui his: at contes\tata, diffes\torum, dis\tulerit, praes\titerit. — 
Cdam Kruegerus codice ezaminato rescripsit inueniri quidem diges\tis taliaque, sed longe firequen- 
tias talia qualia sunt /a\cta, /ru\ctuarius, pa\ctus, transa\ctionem, rescri\psit, exce\ptionem, prae\sti' 
iissem. » Certe ibi est 3, 20 i\sta. * In hoc obseruaui p. 10*, 14 direc\(tam) — 10', 26 

mag\(ni) — 9*, 30/1 (dam)\ni — 3*, 29/30 om\nes — 10*, 28/9 cap\tari — 6% 32 dis\(cedere) 
— 6*, 14/5 bes\tiis. ^ Uol. I tab. 4, 1, 38/9. eadem diuisio reperitur in libro Pommersfel- 

densi (u. uol. I, p. 11*). cf. quae exposui in actis maioribus soc. Saxonicae uol. 3 p. 506. ' De 
re dipL 1. Y tab. YII n. 3 exhibetur inscriptio constitutionis Deo auctore. ^ Uoluminis II 

f. 219 (= n, 441, 14 — 442, 7) ectjpum fecit Brencmannus (u. hist. pand. p. 398), edidit Gebauer 
cum ad narrationis de Henrico Brencmanno (Gottiugae 1764. 4) p. 75 tum ad editionem ipsorum 
digefltorum. praeterea Brencmannus et uol. I f. 80 (= I, 131, 30 — 132, 2) partem incisam dedit 
in hist. pand. p. 155 et rubricam tituli 1, 7 aliasque particulas in tabula ad p. 110 adiecta 
proposuii et alia minora alibi passim. ^ In palaeographiae eius tomi II tabula 82 repraesen- 

tatur uoL I f. 119' pars (= I, 216, 3 — 17), item subscriptio L XI. ^ Franc. Buonamici 

(il PoUzicmo giureconsuUo. Pisis 1863. 8) proposuit uoL I f. 70 partem (=1, 112,1—17): idem 
nos integrum exhibuimus. 



XXVI 

Manns ManuB librarioram secnndam KiesBlingii et Reifferscheidii obseraationes a Kniegero dili- 

fcriptomm 

genter retractatas distingauntnr duodecim sio. 

I maniis scripsit 1. 1 — Iin [q. 1—8] siue Prota tota, l.yn particnlam [q. 12 partem], 
1. XXXVI totum [q. 59 ez parte. 60. 61], 1. XXXXm particulam [q. 78 partem]. in rabricis 
litterae maiusculae longiusculae. in 1. XXXVI. XXXXIII ultimis paginarnm uersiboa 
saepe cernitur S infra lineam ducta, item, sed rarius, in primis. inscriptiones legum inter- 
dum puncto finiuntur. in fine legum : — est aut : ant interpunctio nuUa. miniata nulla in 
1. VII. — Hac manu scripta est pagina quam repraesentat tabula huic editioni adiuncta prima. 

n manns scripsit 1. V excepto fine [q. 9 et 10 partem], 1. VI totum, 1. VII excepto fine 
[q. 10 fin. — 12], item 1. XXXX— XXXXIII [q. 70—80] excepta ea particula 1. XXXXIII, 
qnam scripsit prima. scriptura rotunda est et iusta. litterae eae, a quibus paginae or- 
diuntur, non multum eminent, praesertim in 1. XXXX— XXXXIII. in rabricis usque ad 
1. VII tit. 1 litterae sunt maiusculae gracUes et angulis acutis, inde aVII, 2 eaedem semun- 
ciales, quibus textus exaratus est. inscriptiones legum separantur interdum puncto interposito 
uel spatio exiguo relicto. in fine legis in 1.V— VII punctum adest, in 1. XXXX— XXXXIII 
raro punctum, frequentius colon :, saepe nihil omnino pingitur. in principiis legum nbi 
miniata scriptura desinit, in 1. XXX X — XXXXIII punctum ponitur. fortasse uol. II 
f. 263 — 275' scripta sunt a manu diuersa: cernuntur ibi in primis quibusque paginaram 
uersibus litterae eminentes complures. 

m manns scripsit I. V finem [q. 10 partem], 1. VII finem et totos VIII. VIIII. X. XI [q. 12 
partem. 13—18], sed ut a principio 1. VIII quinternionisque XIII aiiqua certe diuersitas 
scripturae appareat^ 1. XXXIII. XXXIIII [q. 52— 56]: item (nisi haec diuersa est, Ucet 
similUma) 1. XV finem [q. 23 pari»m], totos antem XVIIII [q. 28. 29], XXVI. XXVII 
[q. 38— 41], XXXXVI [q. 85— 87], denique Constitutionem ^eAcoKCN cum indice auctoram. 
apparet huic librario tradita esse quaecunque Graeca potissimum essent. scriptura est ro- 
tunda iusta: in primis paginarum uersibus passim cernuntur litterae eminentes compluroB. 
a miniando librarius saepe abstinuit, ubi fieri debuit: in libro quinto auctoram nomina 
in parte priore omisit, in posteriore scripsit atramento, quo itom scripsit rabricas et libri 
subscriptionem : in libris VIIII— XI praeter rubricas et subscriptiones minio non pinxit nisi 
in prima quaque cuiusque tituli lege nomen auctoris. inscriptiones legum plerumque non 
separantur: in 1. XVIIII. XXVI. XXVII interdum interstitia cernuntur. item in his capita 
legum interdum dirimuntur punctis interpositis uel spatio relicto. in fine legum cernitor 
pleramque •*.^ uel etiam :^ uel •^ uel punctum nudum. — Hanc imitatur tabula no- 
stra tertia. 

nn manns scripsit 1. XU. XUI. XIIII et principium XV [q. 19—22 et 23 partem]. tam 

in primis quam in ultimis paginaram uersibus cerauntnr litterae supra uel inira lineam 

« 

excurrentes. in fine legum si adest nota, : est 

Y manns scripsit 1. XYI-XVIU [q. 24-27], XXUI-XXV [q. 34-37], XXVIU. 
XXVIIII [q. 42—46]. elementa longiuscula et radiora. in fine legis si adest nota, : est. — 
Hanc expressit tabula nostra secunda. 

TI manns scripsit 1. XX— XXII [q. 30— 33]. prima paginae littera ipsa non semper 



^ In ^xtrema parte libri VH quintenuonisque XU rubricae et auctorum nomina atramento 
Bcripta Bunt : rubricatura solita denuo incipit a 1. V lU, q. XIU. 



XXVII 

exnraet, sed eminent passim litterae qnaedam in primis postremisqne paginarnm nersibus. 
inscriptiones interdnm interstitiis separantnr. in fine legnm nota raro adest: si adest, est 
punctam nudnm. 

Yli nuuiiig scripsit 1. XXX ^ XXX II [q. 47 — 51]. in primis paginarum uersibus inter- 
dnm elementa etiam media postremane eminent. in fine legis : plerumque, : : raro, inter- 
dnm nota nnUa. 

Tin manus scripsit 1. XXXV [q.57. 58 et 59 partem], item 1. XXXXIin. XXXXV 
[q. 81 — 84]. in fine legis «^, raro punctum, interdum nota nnlla. 

Ynn maniis scripsit 1. XXXVII. XXXVIII [q. 62-66] et XXXXVH— L [q. 88 — 98]. 
seriptnra rudis et crassa et informis. in primis paginarum uersibus litterae passim eminent 
nec tamen semper prima quaeque. in fine legis cemitur : nota. hanc proponit tabula 
nostra quarta. 

X maiiiis scripsit 1. XXXVUII [q. 67 — 69]. in fine inscriptionis interdum punctum 
spatinmtte. in fine legum aut punctum nudnm aut nota nulla. 

XI maniis scripsit indicem titulomm. litterae passim eminent tam extrdmae quam me- 
diae uersnnm. 

Xn manus scripsit constitutiones tres Deo anctore et Omnem et Tanta. haec a reli- 
quis omnibns longe recedit^. scriptura continuatur per totum folium non diuisum in pa- 
ginas. litterae radiores omnes sunt: in his 9 hac forma t* perpetuo (nisi quod in nersuum 
principiis interdnm adest S), item d littera d perpetuo, quibus formis reliqui librarii non 
utantur nisi ubi uersus finit: r est plemmque P-, raro R, m semper Hl. litterae passim 
eminent tam in primis postremisque paginaram uersibus quam in extremo uersuum exitu. 
librarins plurimis locis errauit. 

Unde intellegitur enm qui hoc uolumen scribi iussit laborem secundum libros sic fere di- 
stribuisse: 1—4. 5-7. 8-11. 12—15. 16-18. 19. 20-22. 23-25. 26 — 27. 28-29. 30-32. 
33 — 34, 35 — 36. 37—38. 39. 40 — 43. 44 — 45. 46. 47—50, ut sic particulatim totum opus 
a decem librariis describeretur , quasdam tamen particulas alios coepisse alios continuasse 
uel perfecisse. primordia digestorum similiter inter tres scriptores distributa sunt, quorum 
anus tantum etiam in ipsis digestis scribendis elaborauit. 

Gompagibus constat liber nnmero centum et una, scilicet tribus non nnmeratis, quibus Gompagc 
continentur praefationes cum adnexis, et nonaginta octo numeratis numero adscripto 
sub prima cuiusque compagis pagina. ex his quiniones snnt LXVI, compages folioram 
nonenoram III, octonoram XVIIII, septenoram III, senoram III, quinoram II, qnateraoram IIII, 
triam I. compages imminutae cum uideantur aliquatenus pertinere ad librarioram mu- 
tationes, laterculum subieci, ex quo quae compages quot folia habeant, perspicitur. 
indicaui item in compagibus folioram maxime numeri imparilis, quae folia solitaria sint 
esaeue nideantur gemino resecto, item si qua spatia uacua remanserant ibi ubi compages 
fininnt. numeri autem in primo ordine ita exhibentur, ut scripti sunt in ipso codice. 
deniqne in latercnlo subscripto quae supra de duodecim diuersis scriptoribus exposui 
cam adiecta accurata determinatione repetini. 



1 Uide quae inde repraesentanint Mabillonius et Brencmannus (p. XXY n. 6. 7). 



xxvm 



Gompagnm 
nameros. 



Foliomm in singnlis compagibns 
nnmerns. 



Incipit 
secandnm 1 secnndam I secnndnm 



codicis nn- 

merationem 

nol. I 



hanc edi- 
tionem 
nol. I. 



libroB titnlos 
legea. 



Qni scriptores qxuis compages compagnii 
partes scripserint 



quinio prae- 
poaitus 

binio praepo- 
situs 

temlo prae- 
positus 



decem (hodie f. 6 et 16 soli- 
taria sunt) 

quattuor 



f. 6-16 



f. 16-19 



sez (solitaria duo primum ho- 
die deperditum et alterum 
olim secundum, nunc pri- 
mum) 



f. deperdi- 
tumetl — 6 



p.m* 

p.xxxn' 

p.xxxm* 



'f.6- 

lf.ll 
f. 1- 



manui 



10 (Indez titnlorum) > 

.Q/const. Deo auct.A ) 

V Onmem, Tantay ) 

- /eonst. ^eAcoKeN et\ ) ^ 

V Indez auctonim/ ) 



manni 



I . 

n . 

m . 

III [immo 

V . 

VI . 

vn 
vm 



mq 



IX . 

X . 



XI . 

xn 



decem 

decem 

deoem 

decem 

decem •«..... 
decem ....... 

octo 

octo (eztremum uersum uac) 



f. 20 
30 
40 
60 
60 
70 
80 
88 



p. 1 

23 

46 

68 

90 

111 

131 

147 



1, 1, 1 

1, 7,41 

2, 4,13 
2, 14, 27 

3, 3,35 

3, 6, 8 

4, 4,13 
4, 6,43 



I 

n 

ra 

im 

V 

VI 

VII 

vm 



manut 



deeem 
decem 



decem 
octo . 



f. 96 
106 



116 
126 



164 
186 



208 
231 



6 in. 
6, 3,19 



6, 1,49 

7, 1,73 



IX 

X f. 108 (p. 191, 25 pytho) 
f. 108 (p. 191, 26 dori) 
f. 112 (Ub. 6fin.) 
f. 112' (lib. 6 init.) 

XI 

Xn f. 129' (lib. 7 tit. 6) 

f. 129* (Ub. 7 tit. 6) ) 

f. 132' (p. 247, 33 stotim) ) 
f. 132^ (p. 247, 33 committ.) 



manu 



manui 



manui 



manni 



xm . 

XIV . 

XV . 

XVI . 

xvn . 
xvm. 



XIX . 

XX . 

XXI . 

XXII . 

xxm. 



XXIV. 
XXV . 
XXVI. 

xxvn 



decem 
octo . 
decem 
decem 
octo . 
quattuor 



f. 134 
144 
162 
162 
172 
180 



p. 260 
271 
287 
309 
330 
349 



8 in. 

8, 6,12 

9, 2,29 
10, 2, 3 

10, 4, 3 

11, 7, 6 



xm 
xrv 

XV 

XVI 

XVII 

xvm 



>manai 



decem 
decem 
decem 
decem 
octo . 



f. 184 
194 
204 
214 
224 



p. 367 
377 
397 
419 
441 



12 in. 

12, 4,11 

13, 6, 7 

14, 2, 2 
16, 1,14 



XIX 

XX 

XXI 

xxu 

XXm f. 226 
f. 226 ) 
f. 231 5 



manuj 



manua 



nouem (solitarium quintum) 

decem 

decem 

nouem (solitarium primum) 



f. 232 
241 
261 
261 



p. 469 
479 
602 
623 



16 in. 

17 in. 

17, 2, 43 

18, 1,69 



XXIV 
XXV 

XXVI 
XXVII 



manua 



xxvm 

XXIX. 



decem 
octo 



f. 270 
280 



p.644 
663 



19 in. 
19, 2,19 



XX vm 

XXIX 



manoj 



xxvira 



Folioram in siognlis comptgibas 
nnmeras. 



• 



deoem 

deoem 

decem 

qnattaor (solitaria omnia) : 
extremum uerBxmi uacaum 



secandam 

codieis nu- 

merstionem 

noL I. 



Incipit 

secandam 

hanc edi- 

tionem 

nol. I. 



secandom 

libros titolos 

leges. 



f. 288 
298 
308 
318 



p. 581 
603 
625 
647 



20 in. 
21,1,1,9 

21, 2, 39 

22, 3, 25 



Qai scriptores qoas compages compagnmae 
partes scripserint. 



XXX 
XXXI 

xxxn 

XXXTTI 



manaa VI 



decem 
decem 
decem 
sex 



f. 322 
332 
342 
352 



p. 656 
683 
708 
732 



23 in. 

23, 3, 69 

24, 1, 32 

25, 1, 8 



XXXIV 
XXXV 

xx:xvi 
XXX vn 



manus V 



decem 
decem 
decem 



octo : extremnm uersum paene 
totum uacuum 



f. 358 
368 
378 
388 



p. 745 
763 
781 
799 



26 in. 

26, 7, 9 

27 in. 

27, 3, 18 



xxxvra 

XXXTX 

XL 
XLI 



manus lU^ 



decem 

decem 

decem 

nonem (solitarium quintum) 

septem (solitaria primum se- 
cundum septimum): ex- 
tremnm ueraum uacuum 



£396 
406 
416 
426 
435 



p. 815 
836 
856 
876 
894 



28 in. 

28, 5, 10 

28, 6, 34 

29, 2, 17 
29, 4, 19 



XLU 

xLra 

XLIV 

XLV 

XLVI 



manus V 



decem 

decem 

octo 

octo 

oeto 



nol. II. 
f. 1 
11 
21 
29 
37 



aoL n. 

p. 1 
25 
51 
71 
86 



30 in. 

30, 39 

31, 62 
32 in. 

32, 41 



XLVU 

XLvra 
XLvrai 

L 
LI 



manus VII 



decem 

deceni 

decem 

octo 

qninque (solitarium quintum) 



f. 45 
55 
65 
75 
83 



p. 102 
120 
140 
158 
172 



33 in. 

33, 5,12 
33,10, 3 

34, 3, 3 
34, 6, 9 



LU 

Lra 

LIV 

LV 

LVI 



manus ra* 



decem 
decem 
decem 

decem 
octo 



f. 88 

98 

108 

118 
128 



p. 182 
199 
218 

239 
258 



35 in. 
35, 1, 105 
35,2, 87 

36,1, 28 
36,1, 82 



LVU 

Lvra 

LIX f. 111 (Ub. 35 fin.) 
f. lir(Ub. 36 init.) 
LX 

LXI 



manus VIU 



manus I 



decem 

decem 

decem 

decem 

septem (solitarium sextum): 
extremum uersum nacnum 



f. 136 
146 
156 
166 
176 



276 
294 
314 
336 

358 



37 in. 

37, 6, 3 
37,11,12 

38, 2,42 
38, 10, 10 



/ 



LXU 

Lxra 

LXIV 

LXV 

LXVI 



manus VUU 



XXX 



Compagnm 
namerns. 



Folioram io singnlis compaglbns 
nnmems. 



secnndnm 

codicis nn- 

merationem 

nol. II. 



Incipit 

secnndnm 

hanc edi- 

tionem 

nol. II. 



secnndnm 

libros titnlos 

leges. 



Qni scriptores qnas compages comp 
partes scripserint 



Lxvn 
Lxvin 

LXIX. 



decem 

octo 

octo 



f. 183 
193 
201 



p. 374 
391 
404 



39 in. 
39, 2, 28 
39, 4, 5 



Lxvn 
Lxvni 

LXIX 



m] 



LXX . 
LXXI . 
LXXII 

Lxxm 
Lxxmn 

LXXV> 
LXXVI 

Lxxvn 
Lxxvm 

LXXIX 
LXXX 



decem 

decem 

decem 

decem 

decem 

quattnor 

decem 

decem 

octo . 



decem ...... 

tria (solitarinm primmn). 



f. 209 
219 
229 
239 
249 
259 
263 
273 
283 

291 
301 



p. 421 
441 
460 
481 
602 
526 
535 
565 
576 

592 
614 



40 in. 
40, 5,20 

40, 7, 6 
40, 12, 27 

41, 2, 1 

41, 4, 2 
42 in. 

42, 6,33 

43, 8, 2 

43,19, 2 
43, 26, 22 



LXX 
LXXI 

Lxxn 

Lxxm 

Lxxim 

LXXV 
LXXVI 

Lxxvn 

LXXVm f. 283 



mi 



.! 



LXXIX 
LXXX 



f.283'(lib.43tit.l3f.) 
f.284(Ub. 43 tit. 14)) 



}m 






LXXXI 

Lxxxn 
Lxxxm 

LXXXIV 



decem ....... 

decem 

octo 

sez: extremum uersum uac. 



f. 304 
314 
324 
332 



p. 620 
641 
661 
676 



44 in. 

44, 7, 5 

45, 1, 75 
45, 1, 138 



li A A A I 

Lxxxn 
Lxxxm 

LXXXIV 



ma 



LXXXV 
LXXXVI 

Lxxxvn 



decem 

decem 

septem (solitarium primum) 



f. 338 
348 
358 



p. 686 
704 
721 



46 in. 
46, 3, 13 
46, 4, 6 



LXXXV 
LXXXVI 

Lxxxvn 



ma 



Lxxxvm 

LXXXIX 

XC. 

XCI 

xcn 

xcm 

xcrv 

xcv 

xcvi 

xcvn 

xcvm 



Snmma 
foliomm 



decem 

decem 

decem 

decem 

decem 

decem 

decem 

decem 

octo ....... 

octo 

quinque (solitaria omnia) 



f. 365 
375 
385 
396 
405 
415 
425 
435 
445 
453 
461 



p. 736 
757 
779 
805 
829 
854 
877 
900 
922 
940 
959 



47 in. 

47, 2,80 
47, 10, 16 

48, 5, 3 
48, 10, 32 
48, 19, 39 
49,14, 3 
49, 17, 18 
60, 8, 2 
50,16,83 
50, 17, 32 



Lxxxvm 

LXXXIX 
XC 
XCI 
XCII 

xcm 

XCIV 

xcv 

XCVI 

xcvu 
xcvm 



mai 



Snmma folionim efficitnr 907 connumerato eo qaod nunc deest: quorum hodie priore 
nolumine comprehenduntur 441, altero 465, unum, ut dixi, periit. et numeri quidem ipsius 
codicis foliis inscripti cum in illo uolumine cum meis conueniant^ in hoc eos superant a 
f. 1—162 denis, a f. 163—465 nouenis foliis, connumeratis scilicet foliis recentioribus decem 
in capite secundi uoluminis adiectis, omisso autem in numeratione codicis foiiis inscripta 



^ Quinternioni septuagesimo quarto inscriptus est numerus LXXXmi, unde postea factam 
LXXim adflcriptumque : toyto t6 neNTAAiON oA cctin kai CAnpa)C p€pAnTAi. ^ Quinternioni 

septuagesimo quinto inscriptum fuit LXXIV, factum inde LXXV. 



XXXI 



«eriplorifl errore nomero 163. praeterea eiusdem uoluminiB folia 463. 464 glutinatoris er- 
Tore tranBposita snnt deniqne folia qninque (olim sez) ea, quibus continentur constitntio 
/Uaamccn et index auctorum, antiqno tempore collocata ante uolumen secundum^, iam in- 
Mrta Bont uolnmini priori neqne tamen, ut fieri debuit, in fine primordiorum , sed ante 
qwom indicem titnlomm, ut ueruB foliomm o^do sit 6—19, deperditum, 1—5, sicut nos 
edidimnB. — Gomparandi cansa addo codicem PommersfeldenBem, cum integer esset, folia 
habaiBBe snpra tria milia, Neapolitannm supra duo milia. 

Folia exaiata sunt bipertito exceptis tribus couBtitutionibus Latinis ante digesta col- PaginM 
locatis noL 1 f. 11'— 19 scriptis per chartam non paginatim diuisam. praeter haec igitur 
Bfngnlis foliis qoatemae paginae continentnr uersuum plemmque XXXXIIII uel XXXXV*. 
litteramm in uerBibns Bodecim ex octo paginis dinersis nt fors tulit electis numemm ua- 
riare repperi a XXVII ad XXXVIII, proportione aequabiliter ducta uersum habere lit- 
tens circiter XXXII. 

Mensnrae foliorom intelleguntur ex forma subiecta excepta accurate ab optimo amico Mensnrae 
PSoeoIomini ad 1 1 f . 230: in qna aestimanda uelim obsemes in quadratis formandis nec 
librarioB perfectam aequabilitatem sernasse et multo minus dum folia recidunt glutinatores. 
meosiiram ad metmm FrancogaUicnm adaptaui. 

0.32 



to 



1 

• 

o 
c. 0.02 


0.112 


0.02 


0.112 ( 


0.061 

s 

• 

O 

• 

o 


• 

o 




• 


d 






• 



eo 

o 



0.311 



^ Ila Pofiduiiu post apographum folionim eorum sex adnotat: Imc usque est in pandectis 
librom XXX uitio bibliopolae [uc], nam certe poni hoc in principio debuerat*. similiter 
Angnitiniu emend. 1. 1 c. 3: 'ante posteriorem partem*, inquit, 'Gb-aeca constitutio scripta est . . . 
*eaB aequttur index libronmiy e quibus collectae sunt Pandectae*. soluta inuenerunt Oronouius 
(■• p.ZniI n.4) et Brencmannua (p. 103). ' Scribae in uersuum numero non onmino sibi 




xxxn 

Margines' cam undique late pateant, olim etiam latius patuerunt: nam resectis iis, cum 
uolumina a glutinatore instaurarentur, adscripta quaedam perierunt alia in ipso corpore, sed 
in quibus iacturam nuUam fecimus, cum scripta essent manu non antiqua^, alia in primor- 
diis digestorum, ubi quae in margine posuit emendator, passim iam reperiuntur dimidiata 
culpa glutinatoris (p. :^Iin% 32. XXVI*, 2. XXXVr, 13 cet.). quod damnum iam supra 
(p. XIIII) dixi librum passum esse uideri antiquissimo tempore et recentiorum neminem, ne 
eos quidem, qui Pisis usurparunt, uolumen uidisse cum marginibus integris. 
Rabro Rubro colore scriptae sunt librorum inscriptiones et subscriptiones paucis exceptis 
"^"^ (ut ea quae claudit 1. V), rubricae, anctorum nomina ea, a quibus singulae leges incipiunt*: 
praeterea non raro, errore tamen ut uidetur, librarius etiam sequens uocabulum miniauit'. 
nos de hoc discrimine atramenti miniique in adnotatione tacuimus. quibusdam locis 
scriptor quae minio scribenda essent non expleuit ipse, cxpleta deinde ab emendatore atra- 
mento^: nusquam enim is minium adhibuit. aliis locis ipse scriptor quae minio scribenda 
erant scripsit quidem, sed atramento, quodfecit duplici consilio: nam modo solae rubricae 
miniantur cum adhaerentibus nominibus auctorum legum earum, quae in singulis titolis 
primae sunt^, modo omnia scribuntur atramento, etiam rubricae^ praeterea haud raro non 
minium, sed atramentum adhibitum est in locis singularibus caau solo, quantum appa- 
ret^. uidentur autem librarii in miniandis legum principiis non tam exemplar secuti esse 



constant neque mei amici eam diueraitatem plene pcrsecuti sunt: numerauerunt autem uersus 
XXXXV (quem numerum solum tradit Brencmannus hist. pand. p. 95) in 1. 1 f. 26. 126. 179. 233. 
263. 299. 300. 327. 354. 396. 381. 426. 440, t. H f. 1. 42. 139. 219. 230. 231. 232. 233. 397 : uersus 
XXXXnn in 1. 1 f. 21. 4I6, 1. 11 f. 137. 138. 140. 176. 229. 386. 398-402: praeterea u. XXXXVI 
1. 1 f. 180. in primordiis tomi I ex foliis non scriptis bipertito f. 17 habet u. XXXXI, f. 12. 14. 18 
u. XXXXII, f. 18' u. XXXXni, f. 19' u. XXXXV. lineae ante scripturam stilo ezaratae non sem- 
per numero aequant postea perscriptas: ita 1. 1 f. 12 uersus habet ductos XXXXIII, scriptos 
XXXXn, 1. 1 f. 14 ductos XXXXVm, scnptos XXXXH. 

^ Ita soliti signi, quo nota significatur, passim in margine appicti, suprema pars, sed exigua 
desecta est uol. 1 f. 300. ^ Haec ubi duplicia sunt, modo primum solum minio soribitur, 

ut 48, 3, 5 UenuUiuB, modo utrumque, ut ibidem paullo post I. 9 Uenuleius Satuminus: scriptores 
in hoc sibi non constant. * Ita 42, 1, 35 eonstitutionum post Papirius lustus, 47, 2, 16 

libro septimo post idem, et alibi non raro. libri XI principium usque ad u. aduersus p. 336, 6 
rubricatum est. * Id factum est 5, 3, 26. 27. 30—34. 36 (I. 28. 29. 35 inscriptioneB habent 

a manu prima illae duae minio scriptas, haec' atramento, ut scribuntur deinceps usque ad finem 
L V). 17, 1, 11 — 20. 33—35 (in tribus his legibus ne secunda quidem manus nomina auctorum 
posuit, ut pkne desiderentur). 20, 4, 4. 30, 50. 87. 88. 89. 93—108. 123. 47, 1, 30 — 2, 1. 
43, 11. 12. 14, 1. 15, 1. 16, 1.2.3. 11 — 19. 18, 2. 19, 1. 2. 4 — 7. 20, 1. haec similiaque 
etiam in adnotatione posui, quoniam pertinent ad emendatoris partes a prima scriptura discer- 
nendas. — Deficiunt item auctorum nomina spatiis uacuis relictis in additamento antiquo 22, 3 fin. : 
haec non expleuit emendator, sod totum locum deleuit. ^ Id factum est per totos libros 9. 

10. 11 (tit. 5 ne primae quidem legis auctor rubro scriptus est), item 47, 7, 9 — 9, 12. 
* Id factum est 5, 3, 37 — 5 fin. ot 7, 9, 2 — 7 fin. ^ Ita atramento a prima manu scripta 

sunt auctorum nomina 8, 1, 7. 2, 14. 3, 17. 27. 34. 5, 13. 21. 12, 1, 1. 3. 4. 5. 34. 42. 2, 29. 
4, 10. 6, 67. 15, 1, 6, 10. 19, 2, 60. 20, 5, 10. 24, 2, 5. 25, 3, 5. 27, 1, 7. 45, 1, 13. 
4ftl, 4. 47,12,2.4. 23,1. 48,6,21. 19,28. 49,1,6.28. 4,2. 8,2. 14,2.13.48. 16,4. 
17,2.4.15. 5(^,4,4.5.7—11. 14—17. 5,2—7, item rubrica 47, 1. in adnotatione de his 
erroribus non monuimus, scilicet ibi ubi leges praeterea recte discretae sunt capite facto punctis- 
que finalibus positis. 1, 18, 9 uocabuli CaUistratus prima littera minio picta est, reliquae atra- 
mento. 



XXXUI 

qnam Baum iudicium^ et Baepissime aut coniunxisse distrahenda' aut distraxisBe con- 
iungenda*, ut in ea quaestione ne codex quidem Florentinus anctoritatem ullam habeat 
totaque pendeat ex arbitrio editoris. indicauimus tamen ubiuis, ubi eo nomine a Florentino 
libro recessimus. 

Litterae eminent primae quaeque capitum singulorum : item plerumque primae quaeque Litterae 
singularum paginarum, non semper tamen (exempli causa non eminent uol. II f. 177. 386) : ^"^*"^" ' 
praeterea pro lubitu scriptoris (u. p. XXVI) in paginarum uersiculis primis postremisque 
praeter primam aliae quoque litterae excurrunt forma maiore. denique rubricae subscriptio- 
nesque librorum scriptae sunt litteris maioribus continuis. — lota mutum plerumque non loU raotam 
seribitnr: ubi autem adscriptum inuenitur (ut I, 513, 21. 758, 12. II, 92, 14. 850, 9. 868, 20), 
ibi in adnotatione monuimus. — De forma elementorum singulorum disputent, qui in 
palaeographiam ueterum inquirunt: iis qui haec legent sufficient exempla scripturae uolu- 
mini adiuncta quaeque supra obiter monuimus agentes de scripturarum diuersitate. 

Notarum usum cum interdixisset lustinianus et omnia perscribi iussisset, etiam nomina Notae 
auctorum et titnlos operum et librorum numeros (p. XXXVIir, 14 cf. p. XXVI*, 6), ad eam 
legem codex Florentinus exaratus est paucissimis exceptis. inter ea, quae excipienda 
snnt, caue referas formam T", qua littera m, et formam — , qua littera n in uersibus ex- 
tremis repraesentari solent^: haec enim magis est litterarum earum figuratio certa lege 
diaersa qnam notae usnrpatio. idem dicimus de litteris in fine nersuum contignatlB, ut fit 
in NT^ KS, UM, us, ^, AE, UNT similibusque. nam tam haec de quibus diximus quam 
qnod saepe in uerBibus extremis littera una pluresue exarantur forma imminuta redeunt 
ad unam eandemque causam, scilicet ut uersuum inter se aequabilitas retineatur salua 
lege de uocabulis diuidendis ad syllabas: quam ob causam ne litterae in marginem ex- 
cederent, extremae quaeque modo contignabantur modo diminuebantur, latissimis autem 



^ Notabile est 39, 3, 13. 4, 5 duoii locos Gai a librario cam capito prozime aniecedente 
eonfuaos esse propterea, quod solitum libri uocabulam in his inBcriptionibu8 non adest. ez aimili 
csansa 29, 2, 63 et 40, 1, 10 adiunctae sunt praecedentibus. ' Exempla sunt praeter supra 

citaU 7, 18, 20/21\ 4, 3, 39/40\ 8, 18/19. 6, 3, 13/14. 7, 9, 3/4. 5,2,26/27. 3,34/35. 
7/, 7, 14/15. 12, 3,4/5. 6, 37/38. A 1, 14/15. 7, 7/8, 14, 2, 9/10*. 3, 19/20». 17,2, 
63/64. 19, 1, 18/19. 36, 4, 2/3. 39, 3, 12/13. 4, 4/5. 40, 1, 9/10. 5, 16/17. 44, 1, 16/17. 
49, 14, 14/15. 50, 7, 16/17. ubi asteriscum posui, error incidit in titulorum leges postremas. 
* Hoc etiam saepius usu uenit, ut uol. I p. 99, 18. 101, 9. 102, 18. 132, 2. 152, 6. 10. 23. 
161, 5. 184, 16. 204, 2. 33. 212, 34. 213, 14. 214, 37. 217, 10. 219, 31. 220, 5. 222, 31. 
252,35. 389,7. 422,38. 424,29. 451,6. 460,33.36. 461,27. 500,26. 511,11. 530,11. 
560, 8. 563, 6. 587, 38. 629, 18. 669, 28. 765, 38. 804, 25. 811, 41. 868, 29. 896, 37. 
aoL II p. 9, 15. 30. 68, 11. 82, 39. 325, 37 cet. * Utriusque elementi figuram ita differre 

docnerunt me tabulae huic editioni adicctae, scilicet "IT esse m, "^ uero n: nam quamquam in 
quarta p. 1 u. 5 a fine cemitur tmtv, tamen punctnm in ipso codice hic quoque adesse inter- 
roganti mihi respondit Schoellius. idem uerum esse quod supra dixi confirmauit libro propter id 
ipsom multts locis inspecto: punctum nusquam cemi, ubi requiritur littera n, ibi uero ubi m re- 
qniritur semper fere adesse, raro abesse (ut cod. uol. I f. 439 in factt, uoL II f. 201 in ire, 
f. 387 in iNFAMANiu) scilicet in iis quae scripsit prima manus : nam apud correotorem punctum 
passim defieere. — Similis differentia obsematur etiam in libro Pommersfeldensi (e. c. fr. 4', 16. 21), 
adsniitque nestigia eius in enotatis ez Neapolitano. nec dubium est eandem repertum iri in codi- 
eibas pluribus antiqms accurate scriptis, modo uiri docti ad eam satis attendant: quod adhuc 
iion feeenmt, etsi monuerat de eft Brencmannus (hist p&nd, p. 123). 

C 






xxxrai 

earum, quae erant m et n, lineolae iUae subatituebantur supra nersum magis quam in eo 

pingendae itaque commodissimae spatio deficiente. — Uerae exceptiones, quales sunt in 

Neapolitano pandectarum libro notae non raro ibi usurpatae q* = gue et b* = bus, in Flo- 

rentino reperiuntur uix ullae, scilicet tantummodo notae numerales quibnsdam loois ad- 

missae^ aliaeque perpancae non tam rarae quam singulares omnes^. sed fieri potest, 

ut in archetypo Florentini quaedam per notas scripta fuerint, quae librarii eins legi ilil 

oboedientes perscripserunt*. 

Signa Signa non enuntianda a lectore, sed apposita ad lectionem adinuandam tria maxime 

inter- obseruantur: nota it orta ex rnbricae uocabulo, a qua singulae rubricae et incipiunt et 

punctiones ciauduntur*: punctum duplex, quod uarie pingitur sic :^ uel : similiterue, quo singulae 

leges clauduntur^: denique diple^ >, rarius ^ praeposita iis locis, ubi allegantur uerba 

legum uel edicti uel constitutionum^, fere ut hodie fieri solet. praeterea et post nomina 

auctorum et ad capita distinguenda, maxime ante uocabula si, item, idem, non raro aut 



i In legum inscriptionibus adsunt 1, 3, 5 — 19. 21. 24 — 32. 34 — 41. 36, 1,81, item 28, 
6, 25 et 42, 2, 6, ubi tamen pro numeris ui ot n emendator reposuit bexto, quinto. ex primor- 
diis similia composuimus p. LYI*. — Bubricis etsi tam in indice titulorum quam in ipso corpore 
numeri adiecti sunt notis Graecis Latinisue, tamen eae notae proprie exceptionem non faciunt: 
nam supra p. X. XI demonstrauimus in archetypo ct indicem et rubricas corpori insertas numeros 
nullos habuisse. — Denique in librorum inscriptionibus et subscriptionibus corpori inditis, etiam 
iis quae a prima manu sunt, numeri regnant (p. IIII seq.), cum in indice titulorum corpori 
praemisso uocabula numeralia reperiantur perscripta : scilicet librorum subscriptiones a librariis pro- 
ficiscuntur, index a compilatoribus. item quatemionum numeri notis indJcantur recte : neque enim 
partem faciunt operis, sed adscripti sunt propter glutinatorem. ' Sic I, 284, 3 pstabs, 

quod emendauit in praestare manus secunda: item in Graecis |^ pro kai I, 11, 28 (ante 
HrcMONA) semol: ffl pro Trpo 11, 45, 29 item semel: in primordiis p. XXXIII*, 1 6y et ihy XY^ 
p. LI*, 8 eNAo2o)Ti: item in indice auctorum non raro &h pro BiBAion et BiBAia (cf. p. LYI*, 14). 
alia exempla certa a manu prima non repperi: nam PAEMTi pro paeniiere I, 706, 28 et edm 
pro edictum I, 12, 22, quenibndis pro conuenieiidib p. XI*, 29 similiaque magis uidentur corrupta 
esse. secunda manus corrigendi causa posuit Q- pro gue I, 139, 10 et n pro nan II, 252, 8. — 
In inscriptionibus et subscriptionibus ut notae numerales, ita talia quoquo, qualia sunt ub. inc. 
EXPL., passim reperiuntur, nequaquam uero in indice titulorum. ^ Hoc maxime cadit in in- 

dicem titulorum, ubi cum prima manus passim scripserit liifro, cum requiratur liber, item p. XI*, 33. 
Xn*, 1. 25 einguli uel einguiis pro singularium, p. XI*, 29. XII*, 9 gueniendis pro conumiendis, 
errores hos ortos esse apparet ex notis lib — singul — ^usNiENdis. in ipso corpore libri si- 
milia uix offendes : nam quae ibi deprehenduntur litterae singulares male solutae, ita comparatae 
sunt, ut errarint ibi non librarii, sed magis compilatores. ^ Paucis locis (nempe 3, 4. 19, 1. 

20, 5. 6. 21, 1. 2. 22, 3. 4. 5. 29, 4. 6: item 22, 2, ubi {l suppleuit emendator, et 22, 6, ubi 
totam rubricam suppleuit) it non adest nisi in principio rubricae. similiter in tabulis aereis Sal- 
pensana et Malacitana exaratis imperante Domitiano (C. I. L. uol. II n. 1963. 1964) singolae 
rubricae incipiunt a littera H: in fine rubricae ea nota ibi non adest. ' Ibi ubi de libra- 

riorum diuersitate egimus, de eius signi forma, quae non semper eadem est, quaedam monuimus. 
praeterea nota puncta haec ibi quoque adesse, ubi leges culpa librariorum imperfectae sunt (cf. 
ad II, 856, 25): haec igitur librarii eodem arbitrio posuerunt quo usi sunt aut minio aut atra- 
mento. ^ Cf. Isidonis orig. 1, 21, 14: 'diple >: hanc scriptores nostri apponunt in libris 

'ecclesiasticorum uirorum ad separanda uel demonstranda testimonia sanctanim soriptoraram*. 
7 Ita adest a manu prima uol. I fol. 106 = huius ed. I, 187, 25: f. 149' = 281, 37: f. 313' =s 
637, 24. 26: f. 324' = 663, 7: f. 355' = 740, 17. item a manu emendatoris adiecta est uoL I 
f. 83' = 138, 36: f. 84' = 140, 17: 147' = 277, 36: f. 150 = 283, 25: f. 204 = 398, 35, 
iis locis, quibus apta est, diplen raro desiderari auctor est Schoellius. 



XXXV 

punctovi ponitnr aat spatiam aliquod scriptura aacaum reliaquitur^: quod similiter usu 
ueiiit iu libro Neapolitaoo. uode loogiorum legum apud Graecos postea usitatam diuisio- 
neinm ecMATA siue capita origioem ducere supra p. XI obseruauimus: ipsa tameo io libro 
noti sdest, sed prima taotummodo stamioa eius. — Scholia adscripta suot omoioo oulla: Scholia 
ne repla qaidem uocabulum, quod ceroitur io margioe positum digestorum Pommers- 
fekieDsiam et coostitotiooum Godicis Uerooeosis, io Floreotioo sic reperitur. 

Pandectanim uoiumeo qui scripseruot etsi passim errores suos statim correxeruot ipsi, Libri 
Camen emeodatioDes et plures oumero et re iosigoiores proficiscuotur a recogoitiooe operis emendatio 
oiiiDersi aodquo tempore diligeotissime iostituta, de qua iam uideodum est. dicemus aiitem ordmaria 
primam de forma emeodaodi sigoisque emeodatoriis, quae io uoiuersum eadem suot in 
omnibus emendatiooibus siue primi scriptoris siue a correctore alio, aotiquo tameo tem- 
pore faetis: deinde disquiremus, quali operis distributiooe emeodatio iostituta esse uideatur 
et qnot correctomm maous disceroaotur. 

Liber ipee cum exaratus sit ab aotiquariis scribeodi artificio magis adsuefactis quam Emendato- 
reinm oognitiooe imbutiSy emeodatores apparet ooo litterarum figuram scripturaeque pulcri- gcriphira 
tndinem secntos esse, sed totos inteotos fuisse io uerborum traditorum iotegritatem et 
flinceritatem recnperandam: uode factum est, ut scriptura ad cursiuam magis ioclioet, litterae 
Btnt formae fere minntae, S littera plerumque habeat formam <^, A in Graecis formam b 
nel saepins etiam d» deoique omoia scribaotur atrameoto, mioium ousquam oe io rubricis 
qnidem emeodaodis adhibeatur. scripturae proprietas et si qna est diuersitas ut plenins 
iBteUegatur, praeter eas qnas tabulae proponunt quattuor emendatoris adootationes infra 
pToposaimus exceptas sollerter a Kruegero nostro: 



I f. 164 == ed. I, 314, 17 I f. 263 = ed. I, 529, 3 

-^1^04ic^tT M-^m PP lo jL..em jn<yn.\^ 

MC-CM>Hleplu >4ONrnijM0pLif^t^ 



n f. 129 = ed.n, 261, 3 II f. 348 = ed. U, 704, 35 II f. 387 = ed. II, 785, 1 

NT 



1 ly 64, 10 post P<mponit4S pimctum poBitum est, ne male cum illo uocabulo coniungatur 
fleqnens ait pertinenB ad aii praetor. similiter in lege 9, 2, 23 ante paragraphos quae nunc 
■ant 1. 3. 6. 7. 8 adsunt puncta, ante § 11 spatium sine puncto. in lege 14, 2, 10 puncta ad- 
soBt post uoeabula baec p. 421 u. 32 pithanon, conduxisU, u. 33 debeiur, Paulus, u. 34 impositi 
(o. 35 pOBt daretur spatium), u. 36 maneipium, u. 39 eunt, paulus, u. 40 periit, esset, p. 422 
o. 1 Juerit, n. 3 spectarei, u. 6 eius, u. 7 poriasti, debes, Paulus, u. 8 merces: ut in hac lege 
ffflmm^B distincta sint punctid interposids. aimiliter in laterculo mercium II, 407, 13 — 22. uoca- 



n* 




i 



XXXVI 

Signa Transponenda uocabuia uel commata breuiora denotantur solitis apicibus super ea 

positis, ut f denotet id quod primum locum obtinere debet, ^' et ^' quod secundum 
et tertium^: contra longiora capita si qua transponenda sunt, praescribuntur iis litterae 
nel potius notae numerales Graecae. male coniuncta separantur signo apposito 7^ male 
separatA coniunguntur ita, ut spatium perperam relictum linea traducta expieatur. inse- 
renda qualibus signis ad suum locum reuocentur, figurae supra ' propositae declarant. 
delenda aut circumducuntur appositis utrimque sicilicis ^ ^ (ut uides in uol. II tabula quarta 
1, 25. 26): aut expunguntur punctis ad litteras appositis, et plerumque quidem supra eas 
(ut uides in tabula secunda 2, 1), rarius infra, interdum tam supra quam infra': aut in- 
ducuntur (ut uides in tabula prima 1, 2) : nec raro simul et expunguntur et inducuntar 
(ut uides in tabula quarta 2, 4). tria haec signa deletoria adhibentur nullo discrimine facto, 
nisi quod ubi plura delenda essent, emendatores plerumque ea circumduxerunt, ne euiden- 
tiore deletione librum deformarent. bonum factum, quod propter tenuitatem opinor mem- 
branae raro (ut I, 828, 28) lituram fecerunt, ut ea quoque quae tolli iusserunt plerumque 
non difBcuIter legantur. non ita raro etiam satisfecerunt sibi elemento eo, quod substituen- 
dum erat, alteri delendo superscripto^. nos cum in editione sedulo indicarimus, quas quo- 
que loco emendator litteras nel adiecerit uel delerit, quo modo potissimum addiderit uei 
delerit non expressimus et in emendationibus his referendis magis id egimus, ut erroris 
causa, omissio maxime propter homoeoteleuton uel geminatio perperam facta, certo appa- 
reret quam ut declararemus, per quamnam uiam emendator ex antiqua scriptura suam 
e£fecerit'. — Suppressimus eas emendationes, quae continentur in litteris male diuisis 
ad sua quaeque uocabula reuocandis. nam ut in Neapolitano libro (uol. I p. 3*, 16. 17) re- 
peries se\det pro sed et, in Pommersfeldensi (uol. I p. 11*) haberet\ amen pro habere tamen, 
ita etiam in Florentino passim similiter errores et admissi sunt et sublati: sed cum uoca- 
bulorum diuisio antiquitus tradita non sit^ neque in talibus librarii quicquam secuti sint 
nisi suum arbitrium, de his referre superuacaneum uisum est. — Praeter signa haec ad- 



bula omnia spadolis separantur exceptis Iob foliumbarbaricum nardistachye aromaindicum onyx-' 
arabicus opusbussieum pellesbabylonieae peiiesparthicae /errumindieum lapisuniuersus hopiaindica 
ueladserta uesiissericauet ueUUtincta nemasericum indicileones pardileo pardipantherae lanafucus: 
praeterea cum errore arahicuscardamomum continuo scripta essent, separata sunt interposito 
duplici puncto: in fine post indici u. 22 coeptum s ex. si uocabulo quod sequitur librarius erasit 
et spatio intermisso demum perscripsit. 

1 Bxempla uide I, 752, 34. 775, 12. > Hoc cernitur ad I, 248, 21, sed adiectum, ni 

oculi fefellerunt coUatorem, a correctore antiquo quidem neque tamen ordinario. ' fizeoipli 

causa N in solcnt II, 282, 6, co in NeP0Te4> n, 282, 31. * Ita legitur I, 10, 15 augusta: 

I, 12, 1 opoRTec: I, 13, 24 et 14,27 lcg^s: I, 31, 3 ueTusT^OBcs: I, 41, 22 diuiden^u^. 
^* Exempli causa II, 276, 22 cum uere sic sit in codice : bonoruco possessio^^Neco peTeRe iitpUBes 
Nec BONOBUco possessio^^Neco ADMiTTeRe, noB dizimus emendatorem suppleuisse peTeRe ucpuBes kcc 
BONORUO) PossessioNeco. similiter II, 283, 25 cum in codice sit AdieRiT in eAco fartc 'qua 
scTRiPTus AdieRiT iN eACo PARTeco' QUA 8CR1PTUS, uos sic rettullmuii AdieRiT in eACo partcco (uel 
PART6 altero loco) qua scriptus bis scripsisse librarium, sublatum esse errorem ab emendatore: 
quaenam uero uerba ex male geminatis retinuerit^ quaenam expunxerit, non indicauimus. talia 
sesoenta inueniuntur. paucis tantum locis eontrariam uiam tenui, ut I, 452, 19 monui de uocabolo 
esse ab emendatore et deleto et reposito, quoniam eo ezplioantur errores librariorum fiono- 
niensium. * Inueniuntur adeo loci quidam ob id ipsum ambigui, ut I, 696, 7 legi potest et 

ne cesset et nec esset, II, 66, 19 et exerceatis et exerceat is, II, 181, 23 et accusatcr is ct 
accusatoris, , 



xxxvn 

dendi et delendi causa nsnrpata emendator ordinarins in margine passim posnit lineolamm 
nesdo qnas stmes qnibnsdam locis postea erasas, plemmqne relictas, qnae explicationem 
non recipinnt: si qnam significationem habent, crediderim notas esse prinatas, quibus qni 
librnm recognoscebat fortasse sibi notabat agenda actane. specimen tamen snbieci^ ex 
enotatis mihi a R. Schoellio, ne deliratnris de talibns materia desit. 

Ut grandem libram mnlti librarii exararant, it& emendatio qnoqne a duobns niris per- Emendato- 

fecta est, qnornm alter emendauit libros priores dnodeuiginti, alter triginta duos posteriores : 

nam qnamqnam in confinio aliquid incerti remanet, tamen de ipsa re recognitorum testimo- 

ninm aliis argumentis egregie stabilitur. scilicet tam Kiesslingins quam qni postea eam 

qnaestionem data opera retractanerunt Reifferscheidius et Kraegerus ita rettulerunt inde 

a principio libri XVIIII (q. 28 uol. I f. 270, ed. I, 544) emendatorem reperiri mutatum, 

signa diuerse formari, litteras fieri multo radiores, cum ipsam recognitionem , si recte iu- 

dicauit Reifferscheidius, posterior diligentius perfecerit quam prior. quocum plane conuenit, 

qnod rabricis additi ab emendatore numeri per libros I — XVIII scribuntur Graece, dein- 

ceps Latine'. similiter nsqne ad libri XVIII titulum V emendator in adiectinis numeralibus 

Bcriptionem cum n littera probauit, nt eam ubi scriptor omisisset insereret: e contrario 

inde a titnlo sexto libri XVIII emendatori sine ea littera numeralia placuerunt, ut -esimus 

abi reperisset relinqueret, ubi non reperisset, n litteram expnngeret, nisi quod in medio 

fere libro XXXVII substitit eiqne litterae paucis locis exceptis deinceps pepercit*. — Haec 

nt satis certa, ita alia dubitationibus magis obnoxia sunt. libro XVII nol. I f. 245 — 250 emen- 

data esse nideri ab emendatore a reliquis diuerso infra exposuimus in addendis. item 

Kiesslingins adnotauit in ea parte, quam emendauit secundns, exceptionem facere libro XVIIII 

uol. I f. 285'— 287' emendata a prioris partis emendatore. Krnegeras libros XXXII poste- 

riores correctos esse iudicauit non ab uno homine, sed a duobus, quoram alter relegerit 

et I. XVIII -XXXVIII (nsqne ad 4, 11, cod. f. 167) et I. XXXXVIII (inde a 10, 8, cod. 

f. 403) — L, alter interposita I. XXXVIII (inde a f. 168) — XXXXVIII (usque ad f. 402), 

fortasse item f. 429 r. 432 r. 440'. 441 r. sed ut omnino dif&culter definitur scripturae di- 

nersitatem aliquam utrum repetere necesse sit ab alius librarii substitutione an talis sit, 

qnalis ex calami atramentique mutatione etiam apud eundem scriptorem offenditur, ita 

plurimis locis, cnm praesertlm emendationes de quibus agimus saepe consistant in punctis 

dncdbus apicibus et omnino in minimis, cuius quaeque scriptoris sit determinari non 

]>otait praeterea hoc quoque passim euenit, ut emendatio aliqua facta uideatur a manu 

sntiqna qnidem, sed non ordinarii correctoris. tota haec qnaestio ut argutiaram et minu- 



^ Ad uol. I f. 218' iuxta uocabulum Ulpianui l, 430, 14 /i>^^j\^ '* ibidem paullo 
infra ad uerba edicti I, 430, 18. 19 ^"^O^^ ^^^7*1 — *?Wv * ad uol. I f. 222 ad 



: ad uol. I f. 163 ad uersuB qui inci- 



nersum qui incipit puia non esse I, 438, 21 vVVll 

pinnt ujrora et to quia I, 312, 33 ^J /[ ^^ % t^7^^ ^ * Uide tabulam 



/ *- 



snpra p. XX — XXII, unde item apparent rarae exceptiones in libriB m. IIII. XX. ' Uide 

p. xxm. xxmi. 



xxxvm 

tiarum plena est^ ita ad criBin, ut uenim dicam, parum momentihabet: nam emendationee 
quotquot factae sunt in libro Florentino, modo sint a manu antiqua, quantum ego quidem 
perspicere potui, eandem fere auctoritatem habent, id est, sicut infra uidebimus, nulla 
earum est, quae non possit referri ad exemplar Florentino integrius et praestantius, sed 
item nuUa immunis ab interpolationis suspicione, neque ubi ancipites haeremus de emen- 
dationis auctoritate^ emendatorum diuersitas iudicinm magnopere adiuuat. pauUo maioris 
momenti est, quod testantur Brencmannus et Reifferscheidius, eztremam partem libri 
XXXVI emendationem nullam subiisse: quod item confirmant rubricarum numeri nume- 
raliumque emendatio hoc loco deficientes, denique tota teztns condicio corruptelis hiati- 
busqne multo magia^ laborans quam digesta reliqua. — Ceterum sine dubio eodem tem- 

pore eodemque loco codex et scriptus et emendatus est: diuersitas enim scripturae emen- 

< 

dantium inde magis explicanda est, quod librum, ut diximus, scripsemnt antiquarii, emen- 

darunt prudentes. 

Adscriptio- Ab antiquis adscriptionibus et emendationibus accnrate distinguantur necesse est et 

paucis locis exceptis facile certoque distinguuntur recentiores, scilicet factae a saeculo XI 

ad XVP: quas plane inntiles et saepe repetitas ex secundi ordinis codicibus tamen ubi 

uerborum tenorem mutant, omnes rettuli, ut errores ex talibus lectiqnibus adhuc orti 

toUerentur et a similibus in postemm caueretnr. iidem qui haec scripserunt praeterea no- 

tnlas quasdam in margine posuerunt, ut gre: iuxta Graeca, co cireumpositis pleramque 

punctis uirgulisque, mancum opinor, ad locos qui hiarent nel certe hiare uiderentur^, noia 

Bolito compendio aliaque, futilia omnia, ex parte etiam obscura'. denique mnltis locis nbi 

antiqua scriptura euanuisset, recentiore atramento instaurata est: nec desunt adeo in 

Graecis accentns additi ab Italis saecnli XV uel XVI. 

Florentinns De loco, quo liber Florentinus Bcriptus emendatusque est, parum constat: sed scriptum 

tQB^et em?n- ®^^ ^^^® ^ librariis utriusque quidem linguae, magis tamen Graecae quam Latinae gnaris 

datus a muita argumenta sunt. uno loco, nbi praeter uulgatum /«/ictY^ subscriptio adest ab ipso 

tione librario profecta in fine 1. XI, ea Graeca est^. item errores non pauci reperiuntur, qui 

Graecis 



^ Additamentum I, 462, 24, quod saec. YIII uel YIIII scriptum egse adnotarat Xiessliiigius, 
Beifferscheidius loco itorum examinato dixit esse correctoris non ordinarii quidem, sed omnino 
antiqui. additamentum I, 269, 8 tribuitur saeculo X uel XI, alterum I, 229, 22 saeculo XI: 
quae aetatis indicationes modo certae sint, boc confirmant iam eo saeculo ipsum uolumen Flo- 
rentinum tractatum esse et desoriptum. ' Sic ad 5, 4, 10. 6,\y 42. 7, 4, 10, 7. 9, 2, 36, I. 

3, 5, 11. 4, 39, 4 (ubi minio in margine appicta est). 17, 1, 38 pr. 44. 30, 69, 3. 33, 6, 21: 
qui loci omnes in uulgatis libris reperiuntur pleniores. — Minus certae significationis sunt lit- 
tera d inter quattuor puncta posita (e. c. ad ed. I, 4, 26. 314, 3) et nota 5 (ed. I, 208, 11. 
246, 10. 260, 16. 259, 2. 273, 8. 287, 40. 304, 27. 333, 14. 449, 25. 461, 21 et alibi passim). 
3 Eius generis haec sunt manu saeculi XTIII et XV adscripta. ad iZ, 1, 12, 11 'ta «p ep', ad 
77, 1, 26, 6 'ta. <P socio*, ad 17, 2, 4 *pa pnti* = pecunia praesenti, ad 17, 2, 61 'nisi plagrium 
fecerit ut supra de furto dictum est*, ad 39, 5, 31, 4 : Ty c. iii*. haec similiaque in editione 
suppressi, cum haec fraudi esse non possint. * Uide p. YII*: cytyx^^c T(p ppAyANTi toyto 

t6 BiBAicn ante solitum yWici^tfr. contra Uge felicHer p. XXVI*, 13. rubricae duae spuriae in- 
terpositae in titulo 45, 1 II, 657, 21 : ^ lo B' toy de uerborum obligationibus ^ et imperfecta 
11,671,36: [t6 r toy] de uerborum obligaiionibue, quas deleuit emendator recte omnino (nam 
si profectae essent ab ipsis compilatoribus, sine dubio Latine scriptae essent: neque eas nonint 
Bysantii prudentes) cum adiectae esse non possint ab librario codicis Florentini (nam hic si primus 



xxxvmi 

Gnecain librarium prae se ferunt: ita ei pro i positum^, ou pro u\ oi pro i*, quae tria 
erroram genera plerumque statim animaduersa ipse librarius sustulit, item ex pro 8ex\ ph 
pro / in nocabulis Latinis quidem, sed quae imperito librario Graeca esse uiderentnr*, 
11 in similibuB mntatum in y\ quid quod interdum Graecum C = « et Latinum C = e 
inter se permutata reperinntnr^, item Latina uocabula errore declinata Graece^. simiiiter 
paasim obseruaui in declinandis uocabulis qnid intersit inter herede et heredi^y inter utentur 
et utantur librarium parum sensisse, quae peregrini hominis sermonis Latini ignorantia 
etiam ad uerba digestorum recognoscenda aliquid momenti babet^^. nihilominus aliquam 
Latini sermonis notitiam etiam librarios habnisse quotquot occupati fuerunt in codice FIo- 
rentino exarando nemo negabit nisi qui ignorat, qualia monstra etiam religiosi librarii pin- 
gere soleant linguae eorum quae describunt plane ignari. hoc supra p. XXVI uidimus eas 
partes digestorum, quae Graeca magis essent qnam Latina, ab eodem librario scriptas esse, 
nt hunc iure credas reliquis doctiorem fnisse et utramque linguam pro suo artificio satis 
callutsse. scripserunt igitnr uolumen librarii non tam Latini qnam Graeci: quamquam inde 
non necessario sequitur codicem scriptum esse extra Italiam, multo minus scriptum esse 
Confitantinopoli. — Ut librarii, ita emendatores quoque uoluminis Graeci fuerunt: nam 



eas addidiasety secunda non proponeretur aic imperfecta), probant etiam archetypum libri Flo- 
rentini a Gbaeco librario scriptum fiiisae. 

» E. c. II, 381, 37 plaeuereit F*. II, 619, 3 eoluereit FK II, 898, 2 eaetrensets F*: 
898, 35 parenfeihus FK simaia inuenies I, 239, 17. 244, 16. 274, 19. 277, 1. 664, 21. 670, 33. 
n, 430, 27. 434, 22. 437, 19. 449, 27. 452, 2 et alibi passim. — Etiam ai pro ae muonitur, 
raro tamen, ut II, 413, 28 seaiuola. ^ I, 133, 4. 177, 22. U, 15, 34. 16, 3. 37, 1. 81, 29. 

340, 14. 375, 14. 445, 36. 40. 492, 29. 527, 23. 569, 44. 572, 4. 585, 20. 598, 8. 613, 38. 
614,40. 767,35. 787,30. 896,4. 908, 41. » I, 70, 36. 92, 26. 318, 12. H, 86, 11. 

284, 24. 295, 2. 329, 15. 339, 2. 488, 7. 528, 30. 532, 10. 553, 4. 722, 24. 893, 7. etiam qui 
in quippe saepe abiit in coe II, 281, 34. 433, 2. 504, 24 cet. ^ ex pro sex I, 107, 16. 

II, 836, 6. exaginta II, 808, 32. "^s^exaginta I, 559, 28. exagensimo I, 94, 10. & Talia sunt 

nauphragium II, 175, 26i 30. 498, 2, quod propter primam syllabam Gi%eco homini facile uideri 
poterat Graecum uocabulum, item nomina propria, ut sunt Alphenus passim, Fuphidius \l, 428, 1 
uel Phuphidius II, 148, 43, OphUius U, 395, 30, Orphitus U, 368, 35, Ruphinus II, 466, 3. — 
Alibi inuenitur error in contrarium uersus, ut sunt Efesus U, 675, ubi tamen sustulit emendator, 
Trt/ifoninus I, 684, 7 sA., Jiala II, 151, 45, chirograjum I, 343, 9: pro Daphnide adeo Dafnidem 
reposuit librarius I, 481, 3. ^ Eo pertinet centyrio I, 691, 11. 853, 41 uocabulum eo tem- 

pore non magis Latinum quam Graecum, item nomina propria, ut sunt Capya, quod pro 
Capua adeo emendator reposuit U, 463, 29. 659, 26. 678, 36, Eytychia U, 433, 34. 35, Lygdo- 
nensis I, 788, 35 itemque U, 933, 12, ubi emendator id effecit ex Lugdonensi, Lysitania 
n, 933, 10, Saecys U, 433, 34. 37, Sylla U, 893, 42, TertyUianus U, 897, 26. ceterum etiam e 
contrario passim in Graecis u scribitur pro y, ut I, 226, 14. 229, 20. 258, 6. 8. 9. 282, 6. — 
Etiam quod scribitur Licinnius perpetuo cum n duplici, ut adeo emendator n addiderit I, 652, 4, 
Graeco more fit: nam inscriptiones nummique ostendunt Licinium Graece esse AiKiNNiON. 
^ Scribitur irrACiRTiioc U, 149, 8, CRcDiTORec U, 252, 24. ^ Sic scriptum est agendu I, 620, 

41, svruu U, 467, 29 pro agendi, serui, ^ Confer inter alia multa I, 46, 30. 205, 12. 

219, 2. 3. 612, 24. 747, 41. 853, 40. II, 46, 27. 419, 27. 429, 34. 440, 21. 457, 20. 31. 
ttnde etiam explicandum, quod I, 640, 18 id quod est procuratoreue Graeci interpretes alii recte 
nerterunt, alii quasi legeretur procuratoriue. quod erroris genus haud scio an explicandum sit 
non Uun ex duamm uocalium similitudine quam ex Graecae linguae ablatiui defectu: ut eodem 
referre possis etiam ablatiuum hoc saepissime (ut I, 114, 22) ibi usurpatum, ubi requiritur da- 
tiaus. ^® Uide quae obseruauimus in addendis ad II, 116, 22. 



xxxx 

hi ubi uerba faciunt, loquuntnr Graece^ utunturqne notis numeralibns Graecis' in trans- 
positione, item prior etiam in rubricis numerandis (n. p. XX). 
Liber FIo- Quo tempore liber Florentinns scriptus sit, item duo alii libri in summa re certe Flo- 
tempore rentino pares Neapolitanus et Pommersfeldensis, idoneis argumentis definiri non potest, 
scriptns ^Qjj^ palaeographia Latina ad soripturam septem priorum saecnlorum gradibus et aetafibns 
definiendam adhuc certe non pemenerit. nam qui eins generis codices hodie modo primo 
modo tertio modo sexto saecnlo fidenter adindicant, ii tuto quidem errant, cum refelli non 
possint, sed uere hoc unnm probant nec subacti iudicii homines se esse nec ualde reli- 
giosos. ii de qnibns agimus codices cum proponant librnm compilatnm a. p. Ghr. 533, 
certe hoc efiEhgemnt, ut propter rationes palaeographicas nescio qnas antiquiores sae- 
cnlo sexto iudicarentnr: in eo autem utmm consistendnm sit an saeculo septimo magis 
adsignandi sint, adhnc ignoramus. ortbographia quidem puritatis eins est, qnae Prisciani 
aequalibus conueniat: ita, nt nnum eins generis argumentum idque omnium maxime 
memorabile ponam, in tantae molis uolnmine nnsquam reperies litteras c et t ante i se- 
quente altera uocali inter se permutatas'. sed non propterea contenderim libmm maxime 
a Graecis hominibns exaratum necessario scriptnm esse ante saecnlnm septimum. e con- 
trario quod Florentinus liber descriptus est ex codice imperfecto neque uno loco hiante 
potest qnidem eo dncere, ut aliquantnm temporis intercesserit inter eins perscriptionem 
et aetatem lustinianam: sed cnm probabile sit ne ea quidem aetate digestomm exem- 
plaria magno numero prostitisse, ne hoc quidem multum probat, maxime si ponas, qnod 
quominns ponamns nihil impedit, libmm scriptum esse non Gonstantinopoli, sed in pro- 
uincia, uerbi causa Messanae nel Thessalonicae. 

Snbsidia Praeter codicem Florentinum qnae digesta recognoscenti praesto snnt subsidia, qnae 

raliqna 4ui<l®o> certum sit non ex illo ipso libro ducta esse itaque parem auctoritatem habere atqne 

Florentinum, exigua sunt eoque maxime nomine utilia, quod faciunt ad codicem Floren- 

tinum recte aestimandum. et duorum quidem codicum paris supparisue aetatis pamas 

Libri reliquias, folia palimpsesta quattuor Neapolitana (iV), quae partem continent libri decimi, 

Pommers- ^^ ^ papyro Bcriptas lacinias Pommersfeldenses, qnae pertinent ad libram quadragesimum 

^^^^* qnintum, nos expressimus in noluminis prioris additamentis primo secundoqne ibique in 



* OyAcn Aeinei ad I, 48, 32. — Toyto t6 ANArNCOMA t€^€ytai6n cctin toy irpoXABoNTOc 
titAoy, onOY t6 chmcTon ad I, 902, 42. — Oytoc 6 titAoc mcta t6n kiiic cctin ad II, 298, 17. — 
Zhtci (ut uidetur) ad hiatus adscriptum ad 11, 856, 25. 861, 13. — Toyto t6 ncNTAAiON oA 
CCTIN KAi CAnpa>c pepAiTTAi (u. huiua praef. p. XXX n. 1). ^ Sic in primordiis (u. p. IQ*), 

item ad I, 131, 29. n, 432, 28. 892, 10. > Quod diximus de Ubrariis, item peruenit ad 

emendatores certe ordinarios: nam II, 755, 2 corrector non ordinarius, antiquus tamen (cf. 11, 
774, 12) ex speiea fecit apeties (cf. de hoc barbarismo Hauptius in Hermae uoL H p. 12). -^ 
De ipsa re uide quae collegit Corssenus Ausaprache des Lat. 1, 52 seq. 2, 1003 ed. alterius^ qui 
cum priorum errores multos sustulerit, alios reliquit. ita nequaquam uerum est a Commodiano sae- 
culi tertii auctore in concupiscentiae uocabulo quarto a fine loco c litteram agnosci: immo apud 
eum (1. 2 c. 22) pro cum scribendum est tu, ut Hauptius uidit. nec magis fidendum est titulo 
Africano scripto imperante Aleiandro, ex quo talia proferuntur. equidem pro certo habeo eius cor- 
niptelae usurpationem coepisse sexto demum saeculo eoque exeunte magis quam incipiente. certe 
Byzantii prudentes aetatis lustinianae Gh^aece scribunt konAiktikioc, nip ncpatikioc , cncKiec, nec 
nisi in schoUis recentioribus, id est non anterioribus saeculo nono, reperies kon^iktitzioc similiaque. 



XXXXI 

pnefationibus seoraum de iis exposuimas, deniqae in supplementis haic praefationi sab- 
iectis adiedfflas qaae postea de iisdem didicimas. 

SimlliB ntilitatis est libri decimi titali primi, qai est finiam regandoram, exempiam po- Excerpta ex 
atnm in corpore anctoram gromaticoram (G) condito a mensore qaodam ignoto aetatis si apad^ gro- 
noD Instiiuanae, certe non maltam inferioris. seraaaerant id libri dno saecali noni ael de- mftticos 
ctnu Gaelferbytanus Gadianns n. 105 collatns a Carolo Lachmanno et Uaticanas Palatinas 
iL 1564 mea caosa recognitns ab Reinhardo EekalS^ mensorem eam adbibaisse codicem 
a Flore&tino diaersam et magis emendatam et per se probabile est et lectionam diaersi- 
tate eomprobator. 

Idem usa aenit in constitationibns dnabas lastioiani, altera de conoeptione digestornm, Gonstitatio- 

qnae mcipit Deo audore, altera de confirmatione eornm Latine scripta^ qaae incipit Tania Deo auctore 

drca fiof: legnntnr enim et inter ea, qnae praemittantor Digestis, et insertae constitntio- .«^^. 

nuiD oodici lostiniano libro I titnlo XVII qai est 'de aetere iare enacleando et aactoritate 

'linidentiiun qoi in digestis refemntar*. haias nos adhibnimas libros qaa^uor eos, qaos in 

hoc genere (nam antiqnior codicis lastiniani librornm familia cam aliis plarimis has qao- 

qae constitationes omisit) praestantissimos indicaait Paalas Erueger codicis eius editor fa- 

tQnU) scilicet Gasinatem 49 (218) saec. XI exeuntis uel incipientis XII nobis C, et Pithoeanos 

<^D, iam Berolinenses tres Lat fol. 273 eiusdem aetatis, nobis 0, Lat. fol. 275 eiasdem 

*^^ nobis Q, Lat. fol. 272 saec. XII exeuntis, nobis T: qnos accaratius descriptos reperies 

^^ eandem Eraegerum FCritik desjustin, Codex (Berolini 1867) p. 12 seq. omnes contuiimus 

ipsi: namCasinatem quoqne habuimus Berolini. quattuor libri abi consentinnt, nota eorum 

^ S littera. — Has constitutiones librarios codicis non traxisse ex libro Florentino cum 

^x afa'i8 argamentis colligitur tum ex ipsa lectionis differentia: ita p. XXXVIII* n.2 prae' 

f^^ritan pro eo quod est in F praefectorem sine dnbio proficiscitur ab exemplari emenda- 

^^i item p. XXIIir, 21 ex iis quae leguntur in S cum possit [unius forsit]an Florentini 

^Ptor ea omisit quae nncis inclusimus, aperte propter homoeoteleuton. quare primitiua 

^icam S lectio non minoris auctoritatis est quam est Florentina, quamquam illa cum 

^librarios nnmero plures cucarrerit, saepius quam haec labem traxit, ut adeo non raro 

^*'^ liqueat, qnaenam uere sit secuadae familiae lectio gennina. qnid qnod dete- 

^ns notae Codicis libri interdum etiam praeuaricajitur lectione emendata ad Florentinam : 

'^ enim ita indicauit Eraegerus I. c. p. 54 seq. de uno eorum, qnos adhibaimas, nempe 

QQarto T \ item de codice Berolinensi Lat. fol. 274 aliisque, quos spreuimas. — Praeterea 

**"^^ tenendnm est, qnod pertinet ad duarum familiarum diuersitatem : nempe retractatas 

^ CQnstitntiones, cum anno postquam emissae sunt in codicem repetitae lectiones 

'^PCrentar, earum autem emendationum et additionum, quae tum placuerant, potiores 



^ideantur hoias ed. uoL I p. 306 et gromaticorum editionis Lachmannianae uoL 2 p. 42 seq. 

^^^^^pla potiora haec sunt: p. XXIUI*, 13 aanctisBimum FT, sacratissimum COQ — p. XXTTTI*, 

21 vu^as ot aequius FT, equius et melius COQ — p. XXIIII*, 25 interpretationem FT; inter- 

fw^^ioniim COQT* — p. XXV, 24 sequi FT, sequi et legem CO — p. XXXVin*, 14 et 

*«»«^ia FP, ac diuersis COQ — p. XXXVIII*, 25 quaestorium FT, quaestorem COQ — 

f IXXVin*, 29 quaestorium F, quaestorum T, quaestorem COQ — p. XXXXII*, 12 in tribus 

f^f tribns COQ — p. XXXXn*, 31 cognationem FT", cognitionem COQT^ — p. XXXXfflI% 1 

«wottes F, draisiones T, iussiones COQ — p. XXXXVI', 23 quos et FT, quos COQ — 

p,XXXXVI%30 nec qui postea fuerint COQT^ recte, neque postea fierept FT' male. 



» •' • 



XXXXII 

ab emendatore Florentini iibri, ad Codicis constitationam exemplum opinor, eidem libro 

illatas esse^ 

Reliqnae Ezcerpta ex digestis apad aactores antiqaos tam Graecos qaam Latinos uiz alla re- 

digestonim periantar, cam ipsa digesta antiqaam litterataram qaodammodo daadant anasqae auctor, 

antiqaae ^^^^ qnem iare talia quaeras, Isidorus Hispalensis (f 636) iuris lustiniani nollam omnino 

notitiam habuisse uideatar*. unam locum ex digestis allatam a Gregorio magno rettulimus 

II, 803, alteram ab luliano in collectione de contatoribus positum I, 7% : praeterea apud 

eundem lulianum cum alibi tum praesertim in commentario nondum edito ad nouellas 

(u. supra p. VIIII n. 2), item in Taurinensibus scholiis ad Institutiones, digesta allegantur qui- 

dem passim, sed cum uerba non ponantur, crisis inde non adiuuatur. — Graecum aacto- 

rem, qui ipsis digestis usas sit, nuUum noui excepto Laurentio Lydo lastiniani aequali'. — 

Anctores Longe utQiora his subministrat comparatio cum eorum uoiuminum, quae ex ingenti numero 

dig. adhac excerptorum a pmdentibas lustinianis hodie supersunt perpauca, Gaii institutionum, Ulpiani 

superstites fegujjiram, Pauli sententiarum^, tum eorum quae ex locis in digesta relatis alibi redeunt uel in 



^ Indicabo ex hoc genere quae reperiuntur potiora: 
p. XXV*, 27 in futurum codicem compositi F, in futuro codice componendi S 

p. XXVI* n. 1 quae paratitla nuncapantur F'S, om. F^ 

p. XXXIin*, 7 trecentiens decem milia uersuum F, tricies centena mOia uersuum S: 

ubi aperfum esi quod est in Graeeo exemplo est MypiAAcoN TpiAKO- 
cicoN primum male ad liHeram uereum esee, postea retractatum 
21 quoddam ... umbilicum F, quidam ... umbilicus S 
23 eodem inserto uolumine F, eidem inserto uolumini S: cf.p. XXXVI III 
h.9. 
p. XXXVI*, 14 in bellicis periculis F^, in bellicifl uictoriis S idemgue ttoluit F' 
p. XXXVin* n. 2 ubi laudantur Anaiolii pater et auue propter iuris seientiam, praeterea 

aliorum anteeeeeorum, nempe Patricii aui et Leontii JUii et Pairicii 
nepotis, laudes accesserunt in F'S ita, ut addito enuntiato qui post 
Patricium ... filium eius sententia antea simplex moleste oneretur: 
p. XXXX*, 20 hoc corrigendum esse putauimus et in melius restaurandum F^, hanc 

corrigendam esse putauimus et in melius restaurandam S similitergue 
F': hoc refertur ad uocabulum guod est constitutio 
p. XXXXVI*, 17 qui eorum audientiam patiatur F^, qui eis audientiam accommodauit F^S 
p. XXXXVm*, 22 [et in Latina] constitutione [et in Graeca] , quam ad legum profesaores 

dimisimus F^: quae intra uncos posuimus, deleuit F^ omittitque S, 
omnino propterea quod constitutionis Omnem exemplum Graeeum in 
legum uolumen neutrum receptum est. 
Aliis locis non paucis similiter utramque recensionem differre non propter librariorum neglegen- 
tiam temeritatemue, sed propter uerba ab ipsis auctoribus emendata curis secundis non sine cauaa 
suspicere: nos certa sola et perspicua hoc loco componere uoluimus. ' Ne glossaria qui- 

dem Graecolatina ipsa digesta citant, cum passim auctores laudent, ex quibus digeata compQata 
sunt (u. e. c. II, 790, 18). — Granunaticam denique Prisoiani, quem non nemo nuper ipsa digesta 
expilasse dixit imperite, ante ea confecta non tantum scriptam esse, sed etiam descriptam 
monui ad II, 348, 20. ' > Cf. uol. I, 4, 3. 6, 6. 7, 26. 30, 5. 31, 3. Lydus quae traxit ex 
digeatis, accepta refert iis auctoribus, quorum nomina in digestifl praescripta sunt: nisi quod 
quae excerpsit ex Pomponianis D. 1, 2, 2 semel proponit sub nomine Pomponii, bis (I, 4, 3. 6, 6) 
sub nomine Gai, deceptus eo, quod prima eiusdem tituli lex uere Gai est. contra quae 1, 48 
afferre se ait ex Ulpiano cn toic nporpA<t>OM€NOic npoTpiBoYNAXioic , in digestis non leguntur. 
* Non citauimus quae apud hos auctores hodie leguntur in editionibus restituta ex ipsis digestis, 
quae multa sunt, maxime in Paulo. 



k 



xxxxm 

ipsis digestis iiltero loco uel in similibns compilationibns, maxime in codice constitutionnm Loci gemini 

uel alibi 

lustinlano et in fragmentis iuris Romani Uaticanis quae dicuntur et in lege dei siue colla- aiuti 
tione legum Mosaioamm et Romanarum, item in partibus non Gaianis institutionnm lusti- 
niani, quas qui composuerunt, modo antiquos auctores adhibuerunt, modo ipsa digesta 
(cf. I, 841, 43). ita quae dupliciter tradita accepimus, non multa quidem sunt, sed eadem 
ntilissima: inde enim intellegimus, quid secuti sint digestorum conditores et quomodo 
executi sint iussum imperatoris (p. XXV*, 1) inuenta apud auctores, ubi res postularet, 
ant in compendium redigendi aut pro lubitu immutandi. quam ob rem uerba geminata 
uel gemella suis quaeque locis et ad marginem citauimus et uariam lectionem inde ped- 
tam non in apparatu abscondimus, sed super eum posuimus in loco euidentiore. sed ita 
non tractauimus nisi locos geminos eos, de quorum origine non tantum coniectura pro- 
bibilis, sed disertum testimonium suppetebat: contra exceptis institutionibus lustiniani, 
qnae diuersam tractationem flagitare nidebantur, locos similes nusquam in margine alle- 
gauimus. nam qnamquam saepe euenit, ut exempli causa Papiniani responsum quod 
snperest ita redeat in loco seruato uerbi causa ex libris Ulpiani uel Hermogeniani , ut 
hnnc ex illo deriuatum esse appareat, tamen quaestio baec propter iuris Romani pro- 
prietatem tralatieiam plemmque anceps est et saepe fallax, ut in hoc opere, quod enar- 
rationem non admittit, satius uisum sit ea tantum afferre ex gemellis, quae utroque loco 
auctoritatem testatam et enuntiatam haberent — Geternm in subsidiis his quam uiam 
tennerimus, non opus est explicare: libros enim scriptos editosque, quos usurpauimus, 
nemo ignorat ad GoUationem adhibuimus, ut par erat, ipsum librum primarium olim 
Pithoeanum, iam Berolinensem: item in Panli sententiis breuiarii Alariciani libri antiquis- 
simi, nempe septimi saeculi, Monacensis (olim Wirceburg., nunc cimel. 12) coUationem non 
eam, qnae publice prostat, sed accuratiorem factam ab amico praestantissimo Garolo 
Halmio. quaedam praeterea utilia suppeditauit Kruegeras ex breuiarii libro Parisino 4403 
item optimo (uol. I, 813, 39. 40. II, 817, 23. 883, 9). quaestio autem magnopere implicata, 
nam eandem Pauli recensionem adhibuerint digestoram compilatores et breuiarii Alari- 
ciani, cum digestorum recognitione non ita coniuncta est, ut in hac praefatione eam per- 
tractare opus sit. 

Sed Bubsidia quae enumerauimus extra codicem digestoram Florentinum constituta cum Basilica 
sparsa et rara sint, longe uincuntur reliquiis interpretationis digestorum Graecae, quae in 
Basilicorum libris scholiisque eorum antiquis continentar. nam postquam Basilius Macedo 
inter a. 883, ut credunt, et 886 pYimum Graece proposuit, ut ait in praefatione Prochiri, 
ANAKeKAeApMeNON TOY NOMOY ttAatoc, a fiUo eius Leone VI, qui sapiens dicitur (886 — 912), 
denuo edita est ANAKAeApcic Ta>N nAAAia>N nomo^n siue Basilica quae hodie dicuntur, qnae 
qnatenus ad digesta pertinet, non est fere nisi uersio eoram Graeca facta ab sexti saeculi 
anctore Anonymo (quo uocabulo quasi pro nomine utuntur) ordine tantum mutato. ei 
legnm Anacatharsi mox uidetur adiectus esse scholioram apparatus amplissimus et per- 
petnus ex uersionibus aliis saeculi sexti et adnotationibus prudentium eorandem concinnatus. 
Bed hoc loco, nbi editionis apparatum indicamus, sufQcit Basilica nominauisse. nam in 
Graeeis fais digerendis et constituendis ipse elaborare non potui, immo, praeterquam quod 
qnae ex Ba8lh'coram 1. LX pertinent ad hiatus duos maiores explendos, mea causa ad codi- 
eem mucnm Parisinum relegit Kra^eras^ standum fuit copiis priorum edltoim ^V^^^Q&a^ 



xxxxini 

paratis. quod ut feci libenter in Basilicorum libris XIIII — XVIIII, qnos recensitos habemus 
perite et plene a Zachariaeo, ita coactus et saepe inuitns in parte longe maiore, quam 
postremum recognouit Carolus Gulielmus Heimbach : nam cum hic de Basiiicis optime me- 
merit aucto apparatu, maxime excerptis Tipncitianis ab ipso primum editis, ita in recen- 
sione eius iusta doctrina et plena diligentia desideratur. non dico de uerbis recognoscen- 
dis: nam quamquam negari non potest raro nltra libros scriptos editorem sapere, maxime 
in scholiis, et ne hiatus quidem eum indicauisse aliosque errores eos, qui Latinis coUatis 
facillime deprehenduntur, quae eo nomine peccauit, qnatenus nostra interfuit ipsi aliqua- 
tenus explere potuimus. nec magnopere mihi offuisse opinor scholiomm antiqnioram 
recentiorumque confusionem: nam haec cum molestissima sit iis qni Basilica obiter tan- 
tum euoluentes coguntur in illo apparatu tamquam in siluis deuiis sine dnce errare, facile 
uiam inueniet et ad snum quaeque auctorem reuocabit, qui in Basilicis operam continnam 
posuerit iisqne uti didicerit. denique quod propediem prodibit sextum uolumen editionis 
Heimbachianae quem in ipso opere lector desiderat indicem aliquatenus suppeditabit. sed 
uere nocnit primum editionis adomatio ita comparata, ut in longis ordinibns scholioram 
et saepe collocatis loco non suo certa quaedam uerba commode et breuiter allegare 
omnino nequeas: ut qui quae inde attuli in ipsa editione recognoscere cupiat, is saepe 
multum temporis frnstra impenditnras sit non mea cnlpa, sed editoris Basilicomm. longe 
granius est editionis uitium illud, quod qui passim in scholiis citantur digestomm loci 
nnsquam fere ad ipsa digesta exacti sunt, ut quae scholia his allegationibns conferant 
tam ad explendas interpretationes antiqnas quam ad legum numeros secnndum Byzan- 
tiorum recensionem restituendos, ex ipsa editione nequaquam satis agnoscatur. ei defectui 
digestoram editorem mederi non posse consentaneum est, quamquam ubi potui ad haec 
quoque attendi nec pauca eius generis in margine uel in adnotatione posni apnd Heim- 
bachium male omissa. quod si aliquando inuenietnr, qui in haec curiose inquirat, inde 
uei ad digesta aliqnid commodi redundaturam esse non dubito. sane si studia iuris Ro- 
mani florerent hodie, ut floruerant patram nostroram aetate, existeret opinor qni ipsaram 
interpretationum antiquarum digestoram ex Basilicis eorumqne scholiis reconcinnandaram 
periculum faceret: nec frustra puto in eo incepto elaboraretur. sed haec iam in notis 
magis sunt quam in speratis. — Praeter Basilica ex iurisprudentia Graeca pauca tantam 
'PoTTAt adhibui, maxime tractatum de temporibus siue tac ponAc editum a Zachariaeo (Heidel- 
bergae 1836), propterea quod auctor Anonymus certe in recensione antiqniore ex ipsis 
Epitoma digestis Latinis uidetur pendere, item Epitomen inris, cuius maiorem partem idem edidit 
Graeca ^^ ^^^^ Graeco - Romani uolnmine secnndo (Lipsiae 1856 p. 265 seq.) , cnm in ea qnae- 
dam reperiantur snmpta ex Basilicis neque dum in editionem Heimbachianam recepta: ex 
neutro tamen libello multnm profeci. a reliqnis Byzantii iuris anctoribus abstinui, cum non 
ex iuris lustiniani libris pendeant, sed ex Basilicis, ad ea autem restituenda quae conferant, 
pancis exceptis in Basilicoram editionibns dudum locum inuenerint. 

Godex Superest, ut uideamus de digestoram libris scriptis aetatis recentioris. inter quos 

BeroUnensU Bingularem locum occupat uel propter aetatem codex bibliothecae publicae Berolinensia 

saec. IX emptus a. 1837 ex bibliotheca Rosnyana, olim Petri Pithoei, Lat. fol. n. 269 (nobis R). is 

enim praeter luliani nonellarum epitomen cum appendicibns soriptam saeculo fere VTII 

continet quaternionem (nunc f. 183— 190) codici postea demum nec iusto loco insertum 



xxxxv 

Mnptum saeculo nono^, in quo legitur extrema pars iostitutionum lustiniani digestorum- 

Q06 principinm usqne ad huius ed. I, 20, 11, sed ut desiderentur codice ipso hic integro 

et qaae leguntur a p. 17, 18 ad 19, 22. inscriptione digesta destituta sunt: ex mbricis non 

adsnnt nisi 1. 2 eaeqne rubro scriptae, reliquae omissae sunt spatiis uacuis relictis. rubri- 

ctnim nnmems adest ad tertiam ibique scriptus est Latine III. legum inscriptiones plenae 

sant anctoram nominibus miniatis usque ad 1, 2, 1, deinde scriptis atramento. librorum 

muiieTi litteris perscripti sunt, etiam ibi ubi hic in Florentino substituti sunt notae nn- 

iKnUes (u. I, 12, 5 seq.). praescribuntur singulis legibus passim (scilicet 1, 3, 3 — 36. 

^12. 16. 6, 9. 10. 7, 2. 3) notae numerales Graeoae ita corruptae, ut appareat librarium 

eimm significationem non assecutum eas ex archetypo repetinisse. Graeca quae inue- 

ninntar non magiB a scriptore intellecta tamen plena sunt et ita scripta, ut pleraque in- 

^^ poesint emendationes quae reperiuntur omnes uidentur proficisci ab eodem qui librum 

*QH^t orthographia admodum barbara est. orthographica suppressimus omnia, nt ne 

^*^ qnidem in uariam lectionem reciperentur qualia sunt aaeerdotis pro sacerdotes, mano 

P^ manu: praeterea uariam lectionem a me ipso enotatam attuli plenam. scripturae spe- 

ciiiien methodo photolithographica factum proponit noluminis prioris tabula prior. 

Heliqui dlgeBtomm libri quotquot extant omnes sunt Bononienses, id est profecti ez Codices 

Pnideatia illa BchoU8tica, qnae saec. XI ezeunte in Italia reuiruit et Bononiae maxime 

^*<^*^f : neque alluB quod sciam inter eos est, quin ad tripartitionem notissimam in scholis 

™s receptam aut scriptus sit aut certe uestigia eius prae se ferat, item nullus qui saec. XI 

^^^Qiam aetate superet sunt autem ut numero permulti (ita Ueteris quod dicunt digesti 

^odioes nameraoi ad dncentos crediderimque, si tria uolumina seorsum computamus, hodie 

^ bibliothecis extare digestomm codices scriptos ad quingentos), ita non solum per se 

^^^CQae otilitatis, sed etiam ita comparati, ut quam praestare possunt, eam uniuersam per- 

^PtM excaBBia paacis aoluminibus ex ingenti turba perite selectis. sane ipsum negotium 

^^^ponendi libroB BcriptoB qui extant eosque ad certa indicia ita digerendi, ut inutilibus 

* ™o c U s jmeetantiaBimi quique excutiantur, non solum magnum est, sed uere infinitum. 

*4iiiiiit tsmen in eo non dico perficiendo, sed tamen absoluendo cum ipsa librorum con- 

^^o tam dlligentia priomm. primum notum est Bononiensia exemplaria initio ita describi 

MHta eflae, ut et legum inscriptiones plenae retinerentur et Graeca diffingerentnr quidem, 

^t diffingont librarii elementis sibi ignotis perscripta, neque tamen plane extirparentur, 

*^ remanerent inde certe loci breuiores^ omissi autem indicarentur nota ffrec. similiue. 

^^^ik^ m reoentioribnB libris, qui repraesentant textnm ordinarium, qualis legebatur in 



zu etn- 



^ 8ie de eo libro iudicauit peritissimas laffe: 'Dcu Digeatenfragmtnt im hiesigen cod. Lat, 
fii 269 i$t dem neunten Jahrhundert suzuschreihen. Es /ehU kaum ein Merkmal. Die kolbig 

S^dtten Langetriche (l, im l: f , im d: J, im b: f V die qft windschie/ 

^^ geriehteteten Buchstaben f I oder \ f t vor aUem Andem aher nehen dem \ das 

^^ffifrdeniUch haufige karolingische CC (^ *''^ ^^ nicht das beneventanische oder kmgobar' 
^^^ CC, das gegliedert ist und uberhaupt mit einer anderen Buchstabenbildung zusammen- 
^^) — aUes stimmt Jur das neunte Jahrhundert\ * Graecis uocabulis in Latinum quoque 

'CBOBem receptia, quae propterea a librariis intellegebaDtur , in antiquissimis qnibueque libris 
MlNila eadem Latinis litteris aut adscribuntur aut substituuntur (I, 603, 31). 



> •- i» • 



XXXXVI 

scholis aetate AccurBii et deinceps, ex legum inscriptionibus non remansit fere nisi nudnm 
nomen auctoris reliquis non casn omissis, sed data opera expunctis: Graeca autem aut 
plane oblitterata sunt aut substituta est iis interpretatio Latina Burgundionis Pisani de- 
functi anno 1194^ iam cum et per.se probabile esset et omni cuiusuis libri ezaminatione 
confirmaretur antiquissimos quosque libros etiam in digestis item optimos esse, tenebamus 
indicia et certa et conspicua, qnae a turba inutilium praestantiores segregarent. quam- 
quam in Bononiensi illa digestorum tripertitione uerum est indicia modo dicta ad tres 
partes non aequabiliter porrigi uel certe non semper sufficere. nam digestum Uetus quod 
dicitur ut apud iuris canonici doctores (uol. II p. 42*) et Longobardicos pmdentes (u. snpra 
p. XIII) antiquissimos ita regnat, ut prae eo Infordati et Noui exHia tantum uestigia ad- 
sint^, ita codices eius et numero et aetate et praestantia longe superant duarum aliarum 
partium libros scriptos. unde cum in Uetere recendendo nullum librum admitterem nisi 
aut saeculi XI exeuntis aut saecuii XII, item tot librorum cum inscriptionibus legum 
plenis uel fere plenis copia mihi esset, ut non paucos ex eo numero abicerem*, in Infor- 
tiato praeter unum saeculi XII non habui nisi libros saeculi XIII*, in Nouo nullum omnino 
ante id saeculum scriptum, quique inscriptiones legum plenas habent libri Infortiati et 
Noui tam rari sunt, ut ea penuria coactus «tiam aliquot adhibuerim inscriptionibuB 
destitutos. id quod maxime usu uenit in Infortiato maturius fortasse, quam factnm est 
in Nouo, exacto ad legem illam scholasticam : certe eius non noui nisi duos libros cum 
legnm inscriptionibus fere plenis, Uaticanum 1407 (W) et Cantabrigiensem (K)^, ntut est, 
tam per haec indicia quam per alia unlgo nota (ita codices cum glossa Bononiensi anti- 
quiore uel glossa destituti praestant fere codicibua apparatn Accursiano instructis) iudicium 
ferri potuit pro re et facile et certum de libris Bononiensibns et electio ita institui, ut 
casni non plus tribueretur quam necessario quodammodo fit in tali re. hoc enim neqne 
ignoro nec diffiteor in secundariis libris eligendis praeter consiiium etiam fortunam domi- 
nari: nam requirimus primarios, nbicumque extant, in his uero utimur paratis. 
Apparatus Paratis autem supra iam dixi usum me esse non tam mea diligentia quam aliena, 
nempe Eduardi Schraderi Tnbingensis (1779 — 1860). qui cum per annos fere quinquaginta 
in corporis iuris editione paranda elaborasset, eam non absoluit quidem^ sed multa 



^ Uide uol. I app. UII p. 35* seq. ^ Fieri potest^ ut digesta denuo in lucem prolata 

sint non tota simul, sed per gradus, ut aliquamdiu prima pars sola, quae Uetus dicitur, descri- 
beretur et in scholis tractaretur. argumenta tamen certa deficiunt, nisi forte ipsi Ueteris appel- 
latione tantum tribuas: nam antiquissimi quique auctores etsi solo fere Uetere utuntur, tamen 
norunt etiam Infortiatum et Nouum. potest item fieri, ut in scholis initio prima tantum pars 
explicaretur, fere ut apud Graecos, et inde haec longe frequentius allegaretur quam libri XXVI 
posteriores. * Uide uol. I p. 17*. accedit codex Uindobonensis n. 2120 saec. XIII sero a 

me repertus, sed quem etsi ante uidissem, in ipsa editione non adhibuissem. ^ Infortiati 

Uaticanus Ottobonianus n. 1600 saec. XIII, cuius aliqua expectatio fuit apud harum rernm peritos, 
cum et pro Graecis interpretationem Latinam habeat neque plenas inscriptiones continuas nisi 
a 1. 32, 30 ad 1. 34, 4, praeterea sparsas tantum et raras, et interpolationes uetustiores et 
uulgares plerasque omnes, specimen tantum proposui in uol. II add. I. ^ Nuper Frits- 

lari in Hassia in bibliotheca quae fuit S. Petri reperta sunt quattuor folia pertinentia ad dige- 
storum 1. XXXVni scripta sine glossis et cum inscriptionibus plenis : qui liber saec. ut uidetor 
XII si extaret integer, fortasse princeps onmium iudicaretur. rettuiit de eo ad me Ubbelohdius 
antecessor Marburgensis. ^ Publice non prodierunt, quae quidem ad digesta pertineant, msi 

particulae duae : 'Titulos digestorum 12, 5 et 22, 5 sedecim codicum manuscriptorum . . . ope omen- 



xxxxvn 

dSiffeiitiniiDe coUegit defancto eo alia delata ad Schraderi affinem collegam meum con- 

hnctianiDam Georgium Brans, alia eaqne plnra iUata bibliothecae Tabingensi (ms. 303. 

304. 311. 312) , nnde subministratis per complures annos commode et plene usus sam. in 

^omtk operis, quam Schraderns sibi proposuit, ego qnid improbem, non opus est hoo 

^ ezponere: sed quamquam pleraque in coUectaneis illis reperta pandectaram recogni- 

tioneiD mihi non uisa sunt adiuuare itaque reicienda, tamen praeter alia, de qnibus sin- 

ftDatim monui, utiHssima mihi fiiit codicum Bononiensium notitia elaborata examinatis a 

Schradero eiuBqne amicis, Clossio in GaUia, Hachio in Britannia, praesertim uero a Blumio 

^ Maiero in Italia bibliothecis maioribus paene omnibus cum adiuncta breui descriptione 

et pleiiimqae nno alterone lectionis specimine: quod etsi non satis perite selectnm esse dole- 

Imud, tamen uel sic profuit. his copiis instructus scrutatusqne praeterea ipse occasione 

obiata per btbUothecas non paucas digestoram uolumina scripta ex magno numero Ubroram 

ael ezaminatoram uel certe inspectorum selegi eos, quos in editione adhibui, adiutus in 

^ qnoqne stndiis snmma UberaUtate maxime praefectoram bibUothecae Parisinae, prae- 

terea LipfliensiB et Bambergensis et Cantabrigiensis aliaramque: nam nt hodie si non 

MiciiUy certe facUius uinimus quam patres nostri, ita commodius quoque Utteris studemus et 

CQm oUm nix uiri docti ipsi numerarentur inter sese mouentia, iam bibliothecaram cimeUa 

9^>oqiie iter &cere didioerant. ita quamuis in tanta codicum superstitum copia non spo- 

P^^viderim Ubros a me excussos esse peraeque in suo genere exceUentissimos, tamen inter 

Hbroe seriptos, quoram aliquam notitiam mihi paraui, nullus fuit, quem uehementer 

^^siderarem^ quiqne praeter eos quos habui propriam utiUtatem promittere nideretur. 

H^>aratnm meum scio facUUme augeri posse auctoritatibus additis ad lectiones iam testatas 

''^^^tisqne Bononiensinm librariorum erroribus ex merita obliuione in lucem protractis: 

*^*1 qoae et nona et ntUia smt nt addantur, optare magis Ucet quam sperare. omnino 

^^^nee feUci caau aUquando emergant Ubri nostris nere meUores, in his quos habuimus 

*^^loiescendum est 

I^un indicabimns, quaenam exemplaria elegerimus. poteramus indicem addere reliquo- 

^^> qnae nel examine instituto reiecimus uel uidere ant non potnimus aut noluimus: at 

•••■tiodi index non soium multa haberet incerta et imperfecta, sed etiam, si quid uideo, 

ntiUtate careret, certe ad digestoram textum emendandum nullo modo pertineret. 

iQ magis placnit eum omittere eosque solos libros hoc loco recensere, quibus usus 

editionem adoraani, cum de adhibitis ad appendices suis locis disputatum sit. sunt 

faL 




lliiiaena digesta qni contineant codices cum rarissimi sint, ego eius generis unum ad- Codex 
qm item unicus est ex meis qui habeat constitntionem Omnem*, olim Germani Col- nas^*^ 
deinde Meermanni, postea KeUeri, hodie ex dono MauricU HauptU optimi amici ^ifestornm 



. . . edidit Schrader Tnbingae 1819. 8. pp. 90. item 'Editionis digestorum Tubingensis 
compleeteiis D. 1, 2, 2, 41—44' Berolini 1837. 4. pp. 14: qui Ubellus prodiit ad 
^^ctoris Gnstaui Hugonis semisaecularia celebranda. in achedis repperi apparatum absolutimi ad 
^'^^iiUMdia digestorum et Ubrum I secundique titulos 1 — 14. 

^ Codex digesti Noui saec. XH, qui fuit in bibUotheca senatus Lipsiensis rep. H n. 16 (cf. 
^^We de gem. et sim. p. 30: Sauigny hist. iur. 4, 39. 101. 213), commodatus c. a. 1820 Hau- 
vm» et eo defimeto cum eius bibUotHeca distractus delatusque in oppidum Abo pauUo post ibi 
Meadio abramptus est. ' Eadem legitnr in Ubro U, sed adiecta saeculo demum XIIH. 



xxxxvra 

s 

apud me (in ed. C)y saec. XIII exeuQtis uel XIIII incipientis. in fine digesti Ueteris (nempe 

pOBt 24f 3, 1 fin.) Bubscriptam est : explicit Ub. dtg. uetus. si male quid feei ueniam peto si 

bene graies folii parte reliqua non perscripta: sequitur incipit lib, xsu (sic). soluto matrimonio 

cet., nt lez quae est 24, 3, 1 bis scripta sit tam in fine Ueteris quam in principio Infor- 

tiati. deinde post 35, 2, 82, ed. II, 217, 38 diuidantur snbscriptum est: explicit liber in/ortiati. 

ineipit liber irium partium continuaturque sic: ulpianus. tres partes cet in fine 1. XXXYIII 

le^^tur: expHciunt tres partes. Nouum autem praeter soHtam libri XXXVnil propriam in- 

scriptionem subscriptionemue non habet. Graecorum non adsunt nisi tenuia uestigia: in 

libro XXyn eorum locum ceperunt barbare uerBa (uol. I p. 37*). inscriptiones legum plenae 

sunt non raro in Nouo, alibi raro. glossa adscripta est nulla. contuli librum ipse in Infor- 

tiato et Nouo: nam in Uetere spreui. 

Digesti Digesti Ueteris quod Bononienses dicere solebant, complectentis digestorum partem 

adhibiti primam usque ad 24, 3, 2, ed. I, 717, 1 uerb. Ulpianus Ubro XXX (eatenus enim perueniunt 

Ueteris codices uetustiores omnes), adhibiti sunt libri numero quattuor hi. 

P = codex bibliothecae publicae Parisinae Lat. n. 4450 scriptus saec. XI exeunte nel in- 

cipiente XII, id est eo tempore quo floruit Irnerius (f post a. 1118). integer est, 

nisi quod multis locis, id quod pariter usu uenit in exemplaribus Bononiensibus 

antiquioribus plerisque, in librariorum posteriorum lituris primidua scriptura periit. 

ex iis, quae digestis praeponuntur in libro Florentino, hic codex unicus ex Bono- 

niensibus hodie notis habet indicem titulorum omnium quinquaginta librorum non 

suo loco tamen, sed interiectum inter libros nonum et decimum (cf. ed. I p. III*). 

legum inscriptiones habet plenas, Graeca non plena quidem, sed reliquis huius or- 

dinis libris multo pleniora (u. e. c. I, 476, 31). glossae insunt Imerii Bulgari Mar- 

tini aiiaeque antiquissimae (cf. Savigny hist. 4, 39. 459 et alibi passim). contulit 

librum primum Schraderi causa Kauslerus Parisiis, denuo ego Berolini: quapropter 

ex uaria lectione non multa casu praetermissa esse certus sum. scripturae spedmen 

triplex exhibent tabulae priori uolumini adiectae. 

V = codex bibliothecae Uaticanae n. 1406 item saec. XI exeuntis uel incipientis XII prae- 

cedenti libro ut aetate suppar, ita per omnia simillimus est, ut ex eodem archetypo 

utrumque descriptum esse manifestum sit. absunt ab hoc libro aut recens suppletae 

sunt partes quaedam librorum 7. 11. 12. 15. 20. 21 , quos hiatus accuratius indioat 

editio ipsa notis ad imas paginas singulas adscriptis. legum inscriptiones habet ple- 

nas: Graeca fere ut Parisinus, sed ut huic cedat, maxime in quaternione XIII (D. 11, 

7, 2 -— 12, 6, 5) minus bene scripto. glossae adsunt Imerii Martini alioramque ue- 

tustioram. usus sum collatione, quam Schraderi causa Blumius confecit, seruata 

hodie in bibliotheca Tubingensi ms. 303. XIII: praeterea meo iussu Reinhardus 

Kekul6 contulit denuo libri quinti titulos 3 — 6. de hoc libro ibi tantum mihi credi 

uolo, ubi quid in eo legatur enuntiaui, neque ex silentio meo de ea iudicari: nam 

perite quidem, sed non ita coUatus est, ut satis de lectione constet praeterquam 

in uerbis disertis inde enotatis. 

L = codex bibliothecae uniuersitatis Lipsiensis n. 873, cuius pars antiqua perueniens 

ad solos libros 3—15. 22— -24 neque eos omnes integros (ut suis locis in edi- 

tione indicatum est) scripta est imperite et param emendate saec. XII : reliqua a 

me spreta adiecit librarius saec. XIII. legum inscriptiones in parte antiqua non ao- 



xxxxvnn 

lam pleoae sunt, sed numeri qaoque in 1. XXII. XXIII raro notis significantur, ple- 
ramqne litteris peracribuntur, quod in alio secundi ordinis libro simili continuitate 
repperisse me non memini. Graeca minus plena sunt quam in praecedentibus. 
gloasae rarae eaeque doctorum antiquiorum. contuli ipse Berolini. specimen scrip- 
tarae duplex exhibent tabulae priori uolumini adiectae. 
U = codez bibliothecae uniuersitatis Patauinae n. 941 (in fine legitur manu saec.^XUII: 
lihfT ordinis frairum keremi aei Aug, conceeeus ad usum Jratri Aug. de plebe) saeo. XII 
a librario prudentissimo optime scriptus. integer est. ipse liber et inscriptione et 
subscriptione caret: legum inscriptiones plenae sunt. Graeca plerumque multo minus 
plena magisue corrupta sunt in hoc libro quam in PV: quibusdam tamen locis (ut 
I, 513, 25. 604, 8. 23. 605, 25) contrarium euenit glossae adsunt paucae eaeque 
antiquiores. contuli ipse Berolini. specimen scripturae triplez exhibent tabulae eaedem. 
A.d ho8 accedit codex 
^ = Taurinensis F. II, 14 saec. XII, desinens non ibi ubi solent digesti Ueteris libri, sed 
25, 3, 5, 13 nol. I p. 739, 4 uerb. dixerit patrem, hunc librum in ipso Uetere digesto, 
abi meliorum librorum copia erat, non adhibui, adhibui cum in appendice IIII 
uolominis prioris (u. p. 17*) tum in parte ea, quam habet ex Infortiato. inscriptiones 
legum habet fere plenas. contulit Berolini Kruegerus. 
Inibrtiati quod dicitur, id est alterius digestorum uoluminis ex recensione Bononiensium Infortiati 
f'- ^> 3, 1 - 35, 2, 82, ed. II, 217, 38 uerb. diuidantur), cum Tribus partibus (35, 2, 82 uerb. adhibiti 
*^ P<*rt€» - 38 extr.) libros adhibui hos: 

^ =^ eodex Uaticanus 1407 saec. XII, cui et Blumius eum adscribit et inspecto scripturae 

Bpecimine laffeus adiudicauit. jncipit a libro 26 neque quicquam initio deest: finit 

propter aliquot foliorum defectum 37, 4, 12 pr. uol. II, 282, 30 in uerbis si uero. in- 

acriptiones habet plerumque plenas tam in Infortiato (ubi tamen deficiunt et per 

librum uicesimum nonum et in parte extrema inde a 34, 5, 2) quam in Tribus par- 

tibus. Graeca omissa sunt nec recepta est eorum nersio Latina. glossae adsnnt us- 

<)ne ad D. 32, 41, 9, sed paucae eaeque Accursianis antiquiores: subscriptiones ob- 

sematae sunt Martini Bulgari Rogerii. scriptus est optime mansitque, quod raris- 

sime accidit in huius generis libris, a lituris fere immunis. contulit partem Blumius 

(cf. Savigny Geech. dee rom. Rechis 3, 432), reliqua inde a 27, 5 Maierus Schraderi 

causa, qoa collatione utor seruata hodie Tubingae (ms. 303. XV. XVII). 

'^ ^ oodex coUegii Caiani, quod Cantabrigii est, numero signatus 15 (olim 845) in mem- 

branis formae maximae scriptus est saec. XIII, glossam inde ab origine habens Ac- 

conianam et pessime mendosissimeque exaratus, deriuatus tamen ex exemplari ue- 

tusto et Uaticani 1407 similiimo. in primo folio legitur: Liber iste inpignoratur per 

R. Hutthreye magisiro W. de Louth pro XL 's(olidis) et postea idetn Rogers uendidit 

prtsenUm librum dicto magistro W. pro LX s(olidis). in fine inter alia in folio ultimo : 

yi idus Febr. anno incamationis domini MCCXLVIII inpignoratus fuit liber iste 

pro una marca usur. III d. per m, lekke et Thom. (fj de Vo et loh Nichol. 

in presentia Ric. de Alsinge. item in paenultimo : Memorandum quod de 

Dordeburch (f) inpignorauerat istud Inforciatum in communi eista pro una marca die sab' 

o 

bati proxima anie festum sancii Gregorii in quadragesima anno domini M CC LXXX V 

[= 10 Mart. 1285] ei iradatur aUeri eorum. denique in folio quarto a fine casus qui- 

D 



t 






dam ponitar sic inoipienB : Titius ei Seyu$ reetores ecclesiarum de V, (1) et de C. No 
vDicensie dyoceeeo» auctoritate capituli eccUsie JSorwicensis predictas permittant a capB 
tulo predicto cet. has inter alias multas eiusdem generis adscriptiones , inter qua^d 
etiam Hebraica est, a me laffeoqae in hoc aolumine obseruatas ideo rettuli, quo 
ad aetatem et originem codicis aliqnatenas pertiner^ nidebantur. folia quaeda 
alterius codicis item Infortiati, in quibus pars est libri XXVIII, huic uoluminf 
m principio fineqne adhaerentia enumerauit Hachius (apud Sauignium Zeitschrift 
fur geseh, Rechtswissensch, 5, 165), in eo errans, quod iis adnumerauit folium formae 
minoris medio libro XXVIIU insertum, quippe quo huiusce codicis hiatus expleretur. 
liber integrum continet Infortiatum cum Tribus partibns, quae distinguuntur prin- 
cipio TRESFAB littcris maioribus et pictis scripto, continuo tamen ordine, ut nec 
pagina ibi incipiat nec manus mutetur. inscriptiones in Infortiato proprio plenae snnt 
perpetuo fere, in Tribus partibus sola nomina auctorum ponuntur. pro Graecis 26, 3, 1 
adest uersio Latina talis fere, qualem ezpressi uol. I p. 37*, cum inscriptione Mo- 
destinus l ui excusat.: eadem tamen inscriptio mox repetitur confusa cum inscriptione 
1. 2 sic: Modestinus l ui exc. eraeius uel terito reg. pro 26, 5, 21. 22 in textu legitur: 
idem l i excusationum. capitulum grecum Latina uersione in margine adiecta calamo 
diuerso. similiter pro 26, 6, 2 in textU est idem L 1 excusatur. lex greea uersione item 
adscripta in margine manu recentiore. post finem 1. XXVI remanserunt ex recen- 
sione antiquiore (ed. uol. I app. p. 38*". 39*) primum rescriptum 27, 1, 15, 17: impe- 
rator lex. quamuis Jilius .... compeUatur, deinde uerba petita ex 27, l, 3 irima ho^ 
nera .... non numerus pupiUorum, in quibus uerbis folium desinit. quod sequebatur 
folium excisum est. mox quod uenit incipit 27, 17, 4 tj sunt secundum diui marei 
pergitque ad finem 1. 17, quam excipit libri inscripUo incipit tiber xxui (sic) de excu- 
saeionibus et temporibus earum ^ proceditque iam solito ordine iiber 27, ut pro 
Graecis substituantur Latina repetanturque etiam ea quae antea iam ex eo libro 
legnntur. — Hic liber, quem descriptum ab Hachio desiderare me dixi in praefa- 
tione cum priore parte Infortiati edita, mox singulari beneficio magistri sociorumqne 
collegii Caiani Berolinum ad me transmissus est, ut in secunda parte Infortiati re- 
censenda ad manus esset. descripsi eum hoc loco paullo plenius, quoniam in appen- 
dicibus uoluminis prioris eo uti non potui. * 

Z> = codex olim Petri Pithoei, deinde Rosnyanus, hodie Berolinensis Lat. fol. 268 
saec. XIII medii cum subscriptione in fine a manu diuersa exarata in litura nec 
referenda ad ipsum libri corpus hac: 'Dominus custodiat introitum et exitum 
nostrum. liber iste uocatur Inforciatum. quod est Rucadi (?) Palot clerici qui pro- 
pria manu scripsit hanc literam apud Andegauis anno domini M CC LXXmo sexto 
'die Ueneris ante festum beati *Andree apostoIi\ incipit mutilus hodie D. 25, 1, 12, 
finit L 38 extremo. inscriptiones habet integras fere usque ad 27, 2, 1, postea sola 
fere nomina auctornm. Graeca deficinnt neque adest uersio nisi ex supplemento 
postea adiecto. glossae adscriptae sunt nullae. contuli ego. 

Jff = codex Bambergensis D. 1. 10 (n. 827 catalogi laeckiani) saec. XIII incipientis. in- 
teger est inscriptiones plenae sunt fere a 26, 5, 9 ad 29,3,3: praeterea plerumque 
praescripta sunt sola nomina auctorum. Graeca praetermissa sunt itemque abeat 
uel afiiit olim interpretatio Latina. glossae sunt doctorum ante Accursium omnes, 



LI 



pleneque Rogerii: conBpiouae sunt in his uariae lectiones plurimae ex Pisano libro 
desiunptae. oontuli Berolini. 
/= eodex Bambergensia D. 1. 12 (n. 829 catalogi laeckiani) saec. XIII exeuntis. integer 
OBt inscriptiones plenae fere sunt cum in principio Infortiati proprii usque ad 26, 
2,19 tom in principio Trium partium usque ad 37,4,3: deinceps aut numeri ad- 
sont eam nominibus aut nomina sola. pro Graecis plerumque reperitur uersio Latina 
8QtB lociB in ordinem recepta. glossae similes sunt alterius Bambergensis , sed his 
vaberiores, Rogerii maxime, item Pillii : uariae lectiones hic quoque saepe adnotantur 
Pisani libri praesertim, sed item sumptae ex libris Martini (I, 817, 12 al.) et Rogerii 
CI, 810, 19 al.). contuli Berolini. 

^* ^«afoitiati partem et digesti Noui continet 

Q = oodex Parisinus Lat. 4454 saec. XIII. complectitur iam partem et Infortiati et di- 
^esti Noui, incipiens 27, 1, 31, finiens 43, 4 fin., sed a principio, fortasse etiam a 
fine mutiius est. inscriptiones habet ex parte plenas uel certe solitis pleniores. Graeca 
cSeficinnt (n. c. 31, 34, 7 et 31, 88, 15) non substituta uersione Latina. glossae ad- 
acriptae snnt Imerii (Savigny Gesch, 4, 39) Martini Bulgari aliaeque Accursianis anti- 
«inioree. adhibni uariam lcctionem inde, non summa tamen cura neque ultra librum 39, 
eootatam Schraderi causa a Kauslero, seruatam hodie apud collegam meum Brun- 
sinm. in hoc quoque libro caue ex silentio meo quicquam colligas. 



resti Noui quod dicunt, id est tertii uoluminis digestorum secundum diuisionem Bo- Digesti 

^**^**»€m, complexi libros 39 — 50, usurpaui codices hos: adhibiti 

»- == oodex bibliothecae publicae Parisinae Lat. n. 4455 scriptus saec. XIII, olim, nt in fine 

^ootatum legitnr, Aem. Ranconneti Aquitani Burdigalensis. continet i. XXXVIIII— L, 

lat iocipiat ab ipsa subscriptione I. XXXVIII ('domni iustiniani sacratissimi principis 

perpetui ang. iuris enucleati ex omni uetere iure collecti dig. seu pand. 1. xxxuiii 

ozplicit'): tituli duo 50, 16. 17 seorsum scripti fuerunt, ut post 50, 15 adsit sub- 

9criptio librarii {Jinito libro reddatur ghria XPisto) et reliqua pars pag^nae uacet, 

^eiode sequantur in quatemionibus seiunctis tituli illi. inscriptiones plenae sunt 

39 in. — 47, 22, item 50, 16. 17. Graeca fere deficiunt nec substituta est uersio 

Xiitina. ad glossam una cum ipso textu scriptam auctorum antiquissimorum Bono- 

nieoBium postea adiectus est apparatus Hugolini (cf. Savigny Gtich, des rom, Rechts 

B,744 8q. 5, 53): adest praeterea ad titulnm de regulis iuris commentarius Azonis 

IStvigny 1. c. 5, 15). 

I^ codex bibliothecae publicae Parisinae Lat. n. 4458 A, quo continentur duo olim se- 

iMnta uolumina profectum utrumque ex schola Bononiensi antiquiore, scilicet di- 

gestum Uetus saec. XIII, finiens 24, 2 fin. in probandum, inscriptiones proponens 

fere plenas, glossas doctomm Bononiensium antiquiomm (cf. Savigny Gesch. des 

rom, Rechts 4, 39. 101. 136. 213. 295. 5, 14), et digestum Nouum saec. XIII integram, 

pro praesoriptione proponens snbscriptionem liber XXXVIII ('explicit lib. xxxuiii'), 

Gnecis carens, inscriptiones legum habens plenas, glossas item Aocursiano apparatu 

anteriores, sed rariores (cf. Savigny 4, 39. 101. 463 sq. 474. 484 sq.). interponitur inter 

atrumqne digestum folium eiusdem aetatis et condicionis pertinens ad Infortiatum 

p. 36, 1, 1 — 7 uerb. essent ratio): adhaeret in uolumine extremo extrema pars di- 

iti Noui (scilicet 50, 16 fin. et 50, 17 totus) cum apparatu Accursiano. 

D* 



Ln 

Z = codex Palatinus Uaticanus n. 754 scriptus accurate saec. XIII, nisi quod folia prima 

quindecim a principio Noui ad 39, 3, 2, 7 recentissima sunt, praeterea etiam parti- 

culae 40, 1, 4, 12 — 40 fin. et 50, 5, 1, 3 — 50, 15 extr. 50, 17, 7 — fin. postea ac- 

cesserunt. in parte antiqua inscriptiones fero plcnae sunt nec raro numeri litteris 

perscripti. Graeca minora satis integra sunt, maiora doficiunt apposita nota ^ 

siue gircu, glossa est Accursiana. examinaui ipse Romae : contulit Maierus a 39, 3, 

2, 7 ad 40 fin., quam collationem repperi inter Schraderiana (ms. 312. YI). 

M = codex bibliothecae publicae Bambergensis D. I. 7 (catalogi laeckiani n. 830) scriptus 

^ saec. XIII. continet 1. XXXVIIII — L, ut incipiat ab ipsa subscriptiono 1. XXXVIII 

('digestorum seu pandectarum ex omni ueteri iure collectarum explicit lib. xxxuiii 

incipit xxxix). totus scriptus est ab eodem librario accurate, ut etiam duo tituli 

extremi a reliquis non distinguantur nisi interstitio maiore uacuo rclicto. inscrip- 

tiones plenae sunt pcr totum librum paucis solitariisquo fere exceptis. Graeca de- 

ficiunt uersione nulla substituta. glossae rarae sunt eaequo anteriores Accursianis. 

= codex bibliothecao uniuersitatis Regiomontanae n. 10 scriptus sacc. XIIII. continet 

1. XXXVIIII — L, sed ut manus antiquior deficiat 50, 16, 244 in uerbis poe/ia tst 

muUa. inscriptiones plerumque plenae sunt glossa, quae ab alia manu saec. XV 

adscripta est, Accursiana est uariarum lectionum huius libri specimen dedit 

Dirksenus civUist Abhandlungen 1, 419 seq. ut aetate ita bonitate cedit meis 

XYZM. 

Libri Libros hos, quos a me adhibitos esse dixi, sic tractaui, ut primum supprimerentur or- 

adhibiti alii thographica omnia^, quae ex iibris post Carolum magnum scriptis ut proferat nemo a se 

P^^P^^°^' impetrabit, qui cur quid faciat secnm reputare solet. deinde in omnibus libris non attondi 

plese nisi ad primitiuam scripturam spretis plerumquc iis quae addiderunt delcuerunt mutarunt 

emendatores: in Parisino tamen digesti Ueteris libro scripturam primitiuam postea mu- 

tatam (P") perpetuo distinxi a scriptura antiqua quae mansit (P). praeterea emendationes 

non indicaui nisi ex certa causa, maxime ut immutationum et interpolatiouum propago 

intellegcretur: ubi autem eas indicare uisum est, id feci numquam morans in manibus 

distinguendis , sed his notis perpetuo ntens, ut primitiuam scripturam significarem a litte- 

rula (P'), emendationem siue eiusdem manus siue posterioris littera b (P^), secundam 

emendationem si qua est littera c et sic porro. — In ipsa autem uaria lectione afferenda 

uiam tenui pro re diuersam. plenam non dedi nisi in digesto Uetero, praeter librum R, 

libri antiquissimi et optimi omnium P: item in Infortiato in libris XXX. XXXI librorum 

trium meliorum WDE (nulli enim ex his sic, ut Parisino in Uetere, principatum adsignare 

licet): item in Nouo in libri XXXXI titulo secundo librorum quattuor meliorum XYZM: 

praeterea libromm inscriptiones et subscriptiones ex libris PVLU omnes attuli p. lU*-— XI*. 

reliquorum codicum VLUIQCKOC, item praeter libros digestorum XXX. XXXI etiam co- 

dicnm WDE et praeter XXXXI, 2 etiam codicum XYZM lectionem uariam non dedi nisi 

selectam, sed id ipsum diuerse. nam in digesto Uetere libris VXUita nsns sum, ut sicubi 



^ £o refero etiam talia, qualia sunt prtugna» et praegnans, trifonius pro TrgpkoninuB, ear-^ 
thaginenses pro Carthaginienses, aduentinus pro Auentinus, diminutio pro deminutio, Uber pro 
libro, respondens pro respondit, strupum pro siuprum, item conAisas inter se formaa amittere 
ammt//ere adr/iittere, exisiimare eztimare estimare, condicio condictio, proditio prodictio. 



LIII 

aat discrepant F et RP aut deficit Parisini manus prima, illorum lectio poneretur, contra 
abi consentiant FRP uel, ex quo R deficit, ubi consentiunt FP, reliquorum dissensum in- 
8uper baberem^ similiter in apparatu ad libros 30. 31 quattuor deteriorum IQCK lectio- 
nem uariam ibi suppressi, ubi FWDE inter se consentinnt, ut etiam in titulo 41, 2 errores 
proprios codicum OC. contra in reliqua parte Infortiati {24, 3,1 — 29 fin. 32—38), item 
per totum digestnm Nouum excepto unico titulo 41, 2 ex secundi ordinis libris satis 
uisum est enotare potiora, id est ubi Florentina lectio aut duplex esset aut manifesto 
mendosa, nt quomodo Bononienses inde se expedinissent intellegeretur, praeterea locus da- 
retur in adnotatione emblematis maioribus: nec uolui procedere ultra, non laborem defu- 
giens, sed ueritns, ne inani diligentia lectio antiquitus tradita, qua una aut standnm est 
aut certe ab ea proficiscendum, magis opprimeretur quam adiuuaretur. hanc in usurpandis 
codicibtts diuersitatem ita declaraui, ut ad singulas paginas in ima margine codices suo 
qniqne loco adhibiti nominarentur et plene quidem adhibiti extra parentheses, non plene 
adhibiti cancellis circumscripti sic FP(VLIJ). cur autem tam narie libris meis nsus sim, 
infira explicabo. — Molestum fuit in Bononiensibus libris adhibendis, quod antiqnissimi 
qaiqne et a nobis propter uetustatem et bonitatem selecti pristinam lcctionem proponere 
solent non at initio perscripta fuit, sed plerumque a posterioris aetatis prudentibus ex- 
actam ad receptam inde a saeculo XIII et quodammodo ordinariam Bononiensem, ut mul- 
tis locis illa in paucis uel adeo uno solo ex libris uetustioribus supersit, quibusdam in 
omnibus oblitterata sit. eiusmodi pristinae codicis alicuius scripturae defectum propter 
litaram, uel etiam propter hiatum culpa librarii admissum, significani fere uerbis def(%cit) P' 
et sie deinceps. ceterum etiam eorum librorum secnndi ordinis, quorum lectionem plenam 
referre uolui, lituras enotaui non omnes, sed ibi tantum monui eos deficere, ubi ex reliquis 
libris primitiua scriptura coUigitur: nullius enim eorum tanta est auctoritas, ut operae 
pretiam sit scire, quibus locis olim recedere potuerit a Florentina, cum ipsa pristina 
aciiptura neque in eo appareat neque ex affinibns libris efficiatur. 

Excerpta ex digestis quae adsunt apud medii aeui scriptores missa feci omnia: neque Excerpta 
enim ulla puto extare nisi petita ex codicibus Bononiensibus aut iis qui supersunt aut 
deperditis non mclioribus. — In scholiis uel, ut uulgo appellantur, in glossis auctorum Glossatornm 
Bononiensium quae memorantur uariae lectiones compositae diligenter apud Sauignium in lectiones 
historia iuris (3, 719 — 760) cum ad studiaeius aetatis illustranda non parum faciant, ipsam 
crisin non adiuuant: tantum abest enim, ut antiquiorum librorum aetatem excedant, ut aut 
in bis redeant ant coniecturae sint in recensionem Bononiensem ant numquam aut postea 
demum admissae. ego quae inneni monente Sauignio uel casu duce temptamina Bono- 
niensium memorabiliora in adnotatione proposui: at nec quaesiui abscondita neque in ea 
qaae nota essent inquisiui. — In antiquissimis corporibus iuris canonici quae inueniuntur Excerpta 

in coilectio- 

excerpta ex digestis composita in uoluminis II appendice quarta neque tempore superant nibus 
saecalnm XI extremum et sequuntur fere lectionem Bononiensem non uulgarem, sed pristi- ^"^Q*^"^ 
nam (aol. II p. 42*). — Petri exceptiones (editas apud Sauignium in historia iuris Romani Excerpta 

apud Petrum 

uol. 11 p. 321 seq.) cum sint etiamnunc qui conscriptas putent saec. XI medio, ego quam- 



^ Uerum est ita codicum VLU m ipsa editione imaginem neqnaquam iustam repraesentari 
snppressis propriis eorum erroribus. at si qui illam noscere cupiunt, adeant additamenta, ubi 
specimen qnod datur insto desiderio satisfaciet: iniustnm autem non curamus. 



Lim 

quam magis probo eorum opinionem, qoi centnm annis posteriores iadicant, tamen in di- 
gesto Nouo, quo constat Petrum et saepius nsum esse quam Uetere (Infortiato enim oaruit) 
et locos inde magis ad nerbum rettulissei Petri uariam lectionem adscripsi \ ut ita demon- 
strarem, quod quidam male negauerunt, adbibuisse eum codicem in suo quidem g^nere 
eximium habentemque iegum inscriptiones plenas, sed omnino recensionis Bononiensis, nempe 

4 

simillimum ex nostris codici Y (u. e. c. II, 736. 751, 38. 39). — Reliqua talia, nt libmm ex 
uniuerso iure enucleato exceptum magistri Uacarii scriptum in Anglia c. a. 1150 similiaque 
spreui, cum et tempore aliquanto posteriora sint ipsis libris scholae Bononiensis qui hodie 
extant antiquissimis et lectionem exhibeant uel his libris longe deteriorem : ut in eo genere 
librorum qui digestorum causa elaborant, eorum patientiam mirer, ingenium non admirer. 



De tradiUe IndicauimuB apparatum: superest qnaestio diflficillima et grauissima de auctoritate tra- 
anctoritate ^^^ lectionis uel, ubi in partes eae discedunt, de lectionum traditarum iusta aestimatione. 
in ea quaestione cum primum locum obtineat codex Florentinns, qui ipse propter emen- 
dationem perpetuam duorum librorum quodammodo instar est, reliqua subsidia in pri- 
mario libro modo adiuuando modo emendando contineantur, ita rem instituemus, ut 
primum definiamns ipsius libri cum archetypo coninnctionem et quantum fieri potest sta- 
tuamus, quid liceat uel non liceat critico nec temerario nec meticuloso in iis, quae eius 
libri auctoritate nituntur. singillatim deinde examinabimus et emendationes ab ipsis 
codicis Florentini librariis profectas et curas emendatomm eius uetustorum. mox exqui- 
remuB, quaenam origo sit libroram deteriorum et ad textum Florentinum emendandnm 
supplendumue quid conferant. denique breuiter indicabitur, textus effectus ex Latinis libris 
qui aetatem tulemnt quatenus emendationem recipere nideatur ex uersionibus antiquis- 
Bimis Graecis. 
Florentini Idoneis rationibus demonstrari potest multis locis Florentini libri lectionem aberrare ab 
ea quae archetypi fuit, etiam pluribus uerba quaedam, quae adfuerant in archetyp6, in 
hoc nostro libro desiderari. in titulo finium regundorum uersunm huius editionis non plus 
LXXIIII ope exemplaris seruati apud gromaticos Florentinum quinque locis emendatur, 
septem suppletur'. similiter fragmenta libri decimi Neapolitana etsi minus uberem fructum 
dederant, tamen inde in huius editionis nersibns circiter GXXXIII septem loci supplentur 
emendanturue', emendarentur autem aliquanto plures, nisi codex passim hiaret obscura- 



libri mendae 



1 Hoc ubi facium est, etiam meorum librorum uariam lcctionem integram apposui: ad hog 
enim aetate Fetro aut pares aut certo suppares comparatio instituenda est, non, ut fecit Sa- 
uignina (cf. eius hist. iur. 2, 155), ad editiones saec. XV exeuntis tam lectionis ratione quam 
tempore longe inde rcmotas. * I, 306, 10 adindicationem G, iudicationem F — 16 re(8)8cindi 

G, scindi F — 18 aliquam G, aliquem F — non G, om. F — 22 aut enim G, autem F — 
307, 3 habebit quam G, habebat (habeat F^ quoniam /' — 5 an G, ad F — 14 nam in con- 
finio praediorum G, om. F — 18 siue flumen G, om. /* — 24 primo ct G, om. F — 25 possi- 
dent G, possidens F — 308, 3 successionum G^, successionam F — De inscriptione, quam ad- 
dunt G 306, 9, iure dubitatur , num genuina sit : ut e contrario multis locis , ubi errat gromati- 
corum exemplum, Florentina lectio proba est. — Locos recte expletos a Florentini emendatore (ut 
306, 6) in Bupra relatis non computauimus. ' I, 310, 7 adiectum eo ins, F, om, N — 15 fue- 

rjjDt N^ fuerit F — 21 pomponiua peminat F, semel ponit N — 27 non N, om, F — 328, 34 



LV 

tnsue esset. deniqae conBtitationam Deo auctore et Tantum circa nos exemplaria codici 
Instiniano inserta et alios errores libri Florentini non ita paucos, sed minoris fere momenti 
toUont et nno certe loco hiatnm eias ex homoeoteleuto ortum explent (uide p. XXXXI). — 
His tribus testibus, quos nemo negare potest paris auctoritatis esse atque librum Floren- 
tinom, satis refhtata erit timidorum hominum praua religio, qui si quis ultra Florentinum 
sapere audeat, eum delirare credant et cum recte iudicent Florentini codicis ope digesta 
lostiniani longe minus corrupta ad nos peruenisse quam Latina pleraque, quae per libros 
Bcriptos tradita habemus, inde eum perhibeant testem esse omni exceptione maiorem. 

Eodem ducunt hiatus tres nnus in I. XXXVI (II, 262, 16), duo in 1. XXXXVIII (II, 856, Florentini 
26. 861, 14) indicati in ipso codice spatiis uacuis ibidem relictis neqne ab emendatore ex- 
pleti ^ : nnde sequitur eadem afuisse etiam a Florentini archetypo, siue id item descriptum 
iiiit ex exemplari imperfecto, siue, quod magis crediderim (cf. ad II, 243, 2), damnum pas- 
Bom est, antequam Florentini uoluminis librariis traderetur. itaque cum ipsum integram 
sit uel certe fuerit ad saeculum usque XVI, integra autem digesta non seruarit, non cer- 
tum quidem , probabile tamen est illud ab archetypo scripto a. 533 aliquot certe codicnm 
generationibus distare. quod confirmat in uniuersum frequentia non tam errorum quam 
hiatuum aliorum in codice quidem non indicatorum, sed aut expletorum ab emendatore aut 
explendorum ex Basilicis': de quibus hiatibus quaedam praeterea addamus necesse est. 
originem ducunt maxime ex duabus causis: scilicet aut eodem uocabulo post breue inter- 
nalliim redeunte et a priore ad posterius oculo aberrante scriptor media omisit aut integrum 
iiersum errore transiit. ob eas ipsas causas errore in contrarium uerso multis locis uerba 
qnaedam librarii male geminauerunt. et alterum quidem errorum genus cnm enidens 
sit, alterum totum in coniectura positum est: nescimus enim, quot litteras archetypum per 
singulos uersus numerarit, componanturque opns est hiatus geminationesque maiores, quot- 
quot reperiantur in codice Florentino neque ex homoeoteleuto originem ducunt, ante* 
qaam certo de ea re iudicare possimus. quod quamquam non perfeci, tamen obseroaui 
eiuamodi errores non ita paucos reperiri explicandos ex uersu archetypi elementorum inter 
XXXXII et XXXIII ', ut archetypi uersus pauUo longior fuisse uideatur quam estFIoren- 
tini ipaius. — SimUi ratiocinatione fortasse indagari poterit, quot litteras in singulis foliis 
habuerit codex is , ex quo Florentinus descriptus est. scilicet locus II, 857, 19 — 861, 10 
ita medius est inter duos hiatus magnos, ut probabile sit eos ortos esse ex causa com- 
muni , nempe interitu foliorum duorum *olim coniunctorum , quorum alterum iUum locum 
praecederet, alterum subsequeretur. iam cum illa quae media sunt litterarum contineant 
panllo supra X milia praeter rubricas duas, ubi sumas haec duo folia archetypi occupauisse, 



cnm JV, Bum F — 329, 18 alt iV, om. F — 335, 3 peculiariter N, si recte lectum eit, pocu- 
liater F. — Pommerafeldensibus laciniis perparuis non minim est Florentinam lecUonem nus- 
quam emendarL 

^ Hiatus minores a primo librario relicti, postea uero ab emendatore expleii reperiuntur 
e. c. II, 412, 34. 476, 4. 496, 36. alibi (II, 885, 32: cf. I, 48, 32) spatia uacua reUcU sunt in 
codice, cum nihil desit. > TaUa reperies I, 571, 21. 580, 8. 696, 19. 697, 12. II, 243, 2. 

258,29. 274, 3. 362, 17. 446, 14. 735, 22. 744, 36. 763, 27. 891,28, item alibi passim. 
« XXXXU: I, 125, 16. 142,5. 273,28. II, 74, 8. 802, 13. - XXXXI: U, 94,38. — XXXVIIII: 
n, 82, 38. 120, 12. -- XXXVIU: I, 264, 39. II, 89, 1. 100, 13. — XXXVII: II, 74, 8. 40. — 
XXXVI: U, 283, 12. - XXXUU: II, 74, 38. — X2[XUI: U, 306, 15. 565, 39. 



LVI 

cfGcitur foliam archctypi pauUo minoris ambitus fuisse quam Florentioum, quod continet 
litteras c. VDGCLX ^ — Sed has ratiocinationes ut non prorsus spernas (habent enim ali- 
quam utilitatem ad hiatuum spatia determinanda), tamen ut uerum fateamnr non mnitae 
utilitatis Bunt: quare diutius iis non immorabimur. 
Florentino- At Florentinus liber non solum passim labem traxit ex errore scriptorum Instiniano 
libr^^orum posteriorum, sed ne ab interpolatione quidem iidem homines abstinuerunt. possis ad 
interpola- eiusmodi interpolationcm referre uel mendas taleS) quales sunt II, 366, 19 incipit a 
factum ex m capita, II, 931, 33 indieia factum ex in Dacia: sed ne cauiilationis arguamur, 
proponemns grauiora. responsa duo auctoris cuiusdam, cuius nomen in spatiis uacais 
omisit librarius, scripta in fine tituli de probationibus et praesumptionibus (I, 649 n. 1) 
partem non facere digestorum probabile est: nam deleuit ea emendator et absunt a Ba- 
silicis et abhorrent a lege compositionis , cum in tituio consueta ratione ex quattuor 
partibus iuris concinnato sequantur post eam quae ultima esse solet. denique inscriptionum 
ratio di£fert a solita: quod si excipietur quaedam extare responsa Ulpiani similiter con- 
cepta (u. 77, 2, 73. 32, 68 pr. 46, 3, 45. 5, 10. 50, 12, 5), replicabitur eo magis mirandum 
esse, cur haec non legantur post huius tituli legem 22 sumptam ex ipsis iis responsis. 
quare satis constat haec adiecta esse ad digestorum exemplum id, a quo pendet Floren- 
tinum, antiquissimo tempore, scilicet antequam antiquae prudentiae extra digesta positae 
memoria penitus exoleret. — Quod sequitur, etiam grauius est. supra (p. XXXIII) monui- 
mus nnllam fere ne Florentino quidem libro fidem esse in legum capitibus definiendis et 
passim ibi tam male diuidi coniungenda quam male coniungi separanda. Graeca interpre- 
tatio nbi satis plene seruata est, in tali definitione longe praestat Florentino libro: quam- 
* quam snnt loci quidam (ut 40, 5, 16/7), ubi eiusmodi error ei libro cum Oraecis communis 

est, nec mimm, cum compilatores capitibus numeros nullos adscripserint (u. p. X), mature 
in ea re erratum esse, ut fortasse ne ipsum quidem archetypum ab eiusmodi confusione 
immune fuerit. sed hoc notabile est ab eiusmodi erroribus antiquissimis profectum librarium 
siue Florentini libri siue etiam antiquiorem aliquot locos male interpolasse. ita I, 220, 5. 
563, 11 pro eo quod est luUanus posuit idem, propterea quod paullo ante p. 219, 31. 563^ 6 
ab eo quod ibi est Mianua male caput orsus erat. similiter I, 217, 10 uocabulum male 
repetitum Cekas ideo a librario adiectum est, quod caput hic inchoaturns propter ea 
quae sequebantur Uhro octauo decimo digeatorum nomen auctoris desiderabat. illos errores 
emendator sustulit, huic pepercit. etiam magis memorabilis est locus II, 212, 37, ubi cum 
post legem 50, quae est Gelsi, sequatur lex 53 item Gelsi nuUa inscriptione interpo&ita, 
omissis scilicet hoc loco inter alia etiam legum 51. 52 inscriptionibus , librarius leg^ 53 
praescripsit idem: quod deinde emendator hiatu expletu item recte correxit^ — Unde 
capita in digestis aut geminata II, 97, 29 aut aliis iuris locis contraria II, 328, 9. 330, 31, 
quae emendator demum adiecit a primo librario omissa, iare statuemus non casu excidisse, 
sed inducta esse propter argumentum. 



^ Ad compagis archetypi ambitum detorminandum fortaese ducont ea quae obseruauimus 
ad uol. II, 243, 3. ' Confer etiam I, 122, 38, ubi post inscriptionem proiime praecedentem 

XJlpianvs libro undecimo ad edictum Florentinua librarius scripsit Paulas lihro eodem, mox uoca- 
bulo eodem sublato substituit undecimo. apparet in talibus eum arbitrium suum magis secutum 
esse quam exemplar. 



Lvn 

Errorea et interpolationes do quibns diximns utrum ad ipsius Florentini codicis libra- Emendatio- 

DC8 

rios redeant an ad eos qui exararunt siue archetypum siue archetypi archetypum, plerum- Florentinae 
que diiudicari non potest. iam nidendum est de emendationibus uel inter Bcribendum uel ^°w/I) 
po«t scriptum librum factis. prioris generis emendationes (nobis F^) profectae ab eo ipso 
librario qui codicem exarauit ut pierumque non perueniunt nisi ad mendas leuiores, ita 
raro (allunt. qnamquam reperiuntur aliquot loci ab ipso librario secundis curis non correcti, 
sed corrupti : ut I, 867, 16, ubi ex primitiuo ducitum librarius fecit dictum, emendator recle 
duetum : II, 449, 35, ubi primitinum eogeiur male mutatum in coperetur recte emendator re- 
Qocauit: II, 267, 11, ubi ex aduersarium factum est ad eum, cum potius quaedam eAidisse 
uideantar^. etiam II, 394, 29 cum in inscriptione legis praeter libmm etiam rubrica po- 
natuT, primns iibrarius eam deleuit sine dubio contra archetypum, ut consuetudini com- 
pilatorum obtemperaret. nihilo minns cnm longe plerisque locis emendationes ab ipso librario 
factae aut prorsus uerae sint aut probabiles, in re dubia, scilicet ubi per se utraque lectio 
ferri posset, emendationem sequi non dubitaui. 

Magis implicata est quaestio de auctoritate eius uel potins eorum, qui codicem Floren- Florcntini 

Ithri 

tinnm emendarunt: nam correctorem ordinarium tam certum est pleraque suppleuisse uel corrcctores 
emendasse ad optimum exempium quam corrupisse eum passim lectionem traditam since- ^^' ^^ 
ram et neram interpolatione temeraria ct saepe inscita. nos de emendationum meritis et 
oitiiB ita disputabimus, ut inter emendatores diuersos, modo antiqui sint, non distinguamus: 
Dam quamquam supra (p. XXXVII) uidimus duos certe homines correctoris ordinarii (nobis F') 
officio functos esse in digestis emendandis, praeterea alias aliis locis manus (nobis F^ cerni, 
qnae antiqno tempore ea correxerunt prout res incidit, tamen quisquis fuit is qui emen- 
dauit, auctoritas emendationis eadem est, sit modo ut diximus antiqua: scilicet potest esse 
nera et optima, potest esse interpolatio ab iuris prudente saeculi sexti excogitata. 

Florentini uoluminis emendatorem plurimis locis primitiuam scripturam recte aut ex- Exemplnm 
pleniBse aut correxisse adhibito libro scripto praestantissimo et propter emendationem illam ^^emeo^™. 
antiquissimam factum esse, ut digesta hodie in nniuersum expedite legantur solitaque libra- toribuB 

nsDrpatum 

riorum portenta raro uiam obstruant, nemo opinor negabit qui apparatum huius editionis 
inspexerit: nam Taurellus cum pleraque eius generis tacite receperit, quid debeatur cor- 
rectori nunc demum satis intellegi potest. saepenumero quae restituit emendator compro- 
bantnr Graecorum testimonio, id quod in adnotatione quantum fieri potuit persecuti snmus. 
aaepennmero praeterea supplementa defenduntur oMoiOTeAcYTcp : alibi defendi uidentur lit- 
tenurum simul omissarum numero aequabili, ut ex Florentino libro suspicere excidisae 
archetypi uersum integrum (uide p. LY). sed ut hae emendationis uirtutes demonstratione 
non indigent, ita quaestio oritur, emendatores utrum adhibuerint ipsum uolumen, unde de- 
scriptnm fuit Florentinum, an diuersum: a qua quaestione quamquam crisis digestorum 
non pendet (nam in summa re non multum interest error recte ab emendatore snblatns 
a qno librario primum commissus sit), tamen praetereunda non est, cnm praesertim in 
alteram utram sententiam momenta quaedam ducant. nam eodem archetypo usum esse et 



» AHa id genus reperiea I, 155, 17. 251, 24. 320, 58 (?). 515, 37 (?). 517, 24. 621, 31. 
II, 371, 11. 12. 387, 40. 394, 12. 572, 31. 576, 36. 645, 12. orthographica male mutato ab ipso 
librario deprehendes I, 517, 25. 807, 28. II, 83, 39. aliis locis quid mutanda lectione Becutus sit 
librariua, non satis intellegitur, ut I, 529, 10. 540^ 32. U, 162, 37. 



Lvm 

scriptores et emeDdatores inde uidetnr comprobari, qaod hi cum dilig^enter ofGcio fancti 
sint, tamen hiatns complures maiores non expleuerunt, in his tres spatiis uacuis a primo 
iibrario relictis ita indicatos, ut praeteriri nullo modo potuerint: neque praeteriit eos cor- 
rector, sed cum expiere non posset, adscripsit zhtci (u. p. XXXX). quod argumentum cum 
grauissimum sit, tamen in contrariam partem uocant alia non leuiora. ita sex legum uno 
ordine scriptarum D. 32, 15 -- 20 cum auctorum nomina in Florentino libro sic repraesen- 
tentur scripta perperam, recte autem emendata: 

€ POCOPONIUS € UAL ULP 

OA^CIANUS — PAPmiANUS — CDAROIANUS — POmpONIUS — gLfCpCNS — PAPINIANUS 

haec uidentur descripta esse ex archetypo hoc loco in miniatis damnum passo, ut librarios 
ductus euanidos non satis assequeretur, emendata autem ex libro integro itaque diuerso. 
quamquam etiam docta lectione adsumpta coniectura non admodum dif&cili uerum recu- 
perari potuit. magis mouent loci supra (p. LVI) propositi, ubi emendator recte sustulit 
aliena mutauitque interpolata in ipsam primitiuam scripturam admissa: ita ubi deleoit 
emendator additamentum antiquum in fine tituli de probationibus, ubi restituit quae ex- 
ciderant inter 1. 50 et 53 tituli ad legem Falcidiam et eapropter in inscriptione I. 53 pro 
interpolata lectione idem genuinam retiocauit, quae est Celsus, confugiendum est ad arti- 
ficia et paene dixerim miracula, ut hisce locis tam primitiuam lectionem libri Florentini 
quam emendatam ad unum idemque archetypum reuoces. quid quod uno certe loco 
differentia inter Florentinam priorem et posteriorem commemoratur etiam apud prudentes 
Byzantios aetatis recentioris, id est saeouli decimi undecimiue: scilicet eo ipso de qno 
modo dixi loco hi adnotant legem 51 tituli ad legem Falcidiam deficere in multis exem- 
plaribus, ut uere deficit in Florentini scriptura primitiua. hiatus igitur antiquissimus eat 
neque primum admissns culpa librarii Florentini, sed adfuit iam certe in arohetypo eias 
libri itaque inde emendari non potuit. quare quamuis explicare nequeam, cur qui haec 
explere potuit, non explerit alia non minus hiantia, tamen magis crediderim emendatorem 
adhibuisse exemplar a Florentini archetypo diuersum. 
Emendatio- Nou raro in libro Florentino emendationes reperiuntur recte coeptae, sed imperfeotae. 
Florentini ^^ ^* ^^^> ^ ^* '* postea [habuit, sibi poetea] emendator non ea addidit, quae uncis 
imperfectae comprehendimus , sed si tantum mutauit in sibi: ita I, 61, 33 si a capite [edatur nam ratio 
nisi a capite] inspiciatur emendator ex iis quae uncis comprehendimus non addidit niai 
priora edatur nam ratio ni omissis uerbis, quae causa erroris fuerunt si a cajiite: ita 
II, 46, 22 alterius [serui per aUerum seruum adquiro perinde ac si meo et aUerius] ssruo 
ipse librarius (nam emendator locum non attigit) omissa quidem non suppleuit, sed ssmo 
mutauit in serui. similia saepe obseruantnrS ut in ipsa erroris emendatione facillime 
denuo erratur. 
Libri lam ab emendationibus ueris ubi nos conuertimus ad interpolationes, hae quoque in 

interp^olatio posterioribus Florentinae lectionibus quanto numero et qualis temeritatis reperiantnr, huius 
scholastica editionis apparatus sescentis locis demonstrat: nam Taurelliana item non pauca suppressity 
maxime euidenter falsa, sed ad emendationis rationem recte aestimandam omnino necea- 



* Sic I, 158, 35, ubi requiritur alterius mora cUteri, librarius omisit uerba mora aUerig 
omendator fecit alierius^mora aUerius^* item 150,21 ex fecerit emendator {edi /eceperit, facere 
uoluit receperit, alia eius generis inuenies I, 259, 8. 14 et passim. 



Lvnn 

luia. nos hoc loco non tam exempla afferemus, quae qui uolet nullo negotio ex adnota- 

tione coUiget^j quam genera quaedam interpolandi notabimus. ita obseruatione dignum est 

tantQm abesse, ut emendator legum inscriptiones et auctorum allegationes neglexerit, ut 

in hifl emendandis uel mazime studium posuerit. sic ubi duae leges ex eodem auctore 

aamptae ita se excipiunt, ut secundae quoque nomen praescribatur, emendator perpetuo 

snbotitiiit idem\ consilium compilatorum religiosius secutus quam ipsi execnti sunt. simi- 

liter abi remansit inscriptio idem eodem libro similisue formula', eam deleuit, ut certe 

deleri debuit ex mente compilatorum , qni ex eodem libro excerpta ubi continuo ordine 

proponunt, sub eadem inscriptione omnia complecti solent. similiter plenam inscriptionem 

reaocauit pro forma breuiore in Gaii libris rerum coUidianarum siue aureorum (I, 479 n. 2), 

in eioadem libris ad edictum praeiorie [urbani] (I, 679, 7) , in Hermogeniani [iurie] epitoma' 

«-laR^, in Alfeni [diffesiorum] (l, 540, 29), in libris ad legem luliam [et Papiam] (I, 886, 30): 

item publicorum uel de publicis iudiciis libri ubi allegantur, publicorum iudiciorum eos esse 

nuauit (11,811,4. 839,33 cet.), breuium mntauit in breuis edieti (1,399,35), ad Modestini 

nomen adiecit Herennii (I, 134, 31. 35), Uari ad Alfeni (II, 402, 44. 543, 25), ante regpondit 

raspondentis nomen inseruit (II, 109, 13. 921, 16 cet.): e contrario Sabino detraxit nomen 

-^a^urii (I, 20, 33), Ulpiani libris ad edictum quod aliquoties additur praetoris (II, 921,41. 

^^> 40). apparet emendatores in inscriptionibus legum id praecipue egisse , ut ad certam 

Wnnam omnia renocarentur legesque plerumque a compilatoribus custoditae perpetuo ob- 

^niarentur. interdam eiusmodi emendatione uerum inuenit, ex coniectura tamen: ut II, 

*^> 11 Paulus uerum est, sed Ulpiani nomen praescriptum fuisse in exemplari ex consensu 

^^Ailicorom cum Florentini codicis scriptura prima colligitur. contra alibi idem studium ad 

I^^eraam interpolationem usque processit, ut I, 526, 34 ex octogensimo octauo digestoram 

'itiianl libro emendator fecit quadragensimum octauum respiciens ad I, 527, 20, at perpe- 

'^» ut aliunde constat — In grammaticis et orthographicis item diasceuasta elaborauit 

^'S^iitia maiore quam frnctu. ita supra p. XXIII iam uidimus in numeralibus uicesimus 

'''^iJibasque quomodo bellum inter se gerentes emendatores duo elaborarint : similiaque, si 

'iiberet in hisce tricis morari, componi possent de s littera post x in exsequi uocabulo simili- 

^^Ue, de aspiratione in Trahianus uocabulo ab emendatore passim male inserta*. sed 

• 

^ ^xthographicis emendatores etsi errarunt, tamen intra prouinciae suae fines se continuerunt. 



Paaca haec sabiedmus casu magia composiia quam consilio delecta. proba male matata 

"^^ mter alia haec: 1,103,30 usueepisti] suscepisH^ 118,6 sceUre] si celere: 131, 39 Gla- 

^^ea9«] glabronem (illud reuocauit emendator secundus): 146,35 quo deflexerii] quod ejluxerit: 

21*7, 15 ab *ea re relieta] ab ea relicta: 667, 1 in re familiari] iure familiari: II, 346, 44 

^^?ATATiKa>c] nApATAKTiKcoc: 527, 23. 26 auctione] actione bis: 687, 28 non deletum. corrupta 

ittutata in peiuB sunt exempli causa I, 121, 40 praescriptis] parescriptis F^, perscriptis F^: 

*^» 24 remittaniur] demintantur F^, permintantur F': II, 407, 21 item arborum lana] item 

•'•''oconiin lana F^, item a pecorum lana F' (uoluit item pecorum lana), ' Ita II, 379, 36. 

^^, 23. 401, 10. 436, 18. 469, 10. 484, 27. 492, 14. 613, 14 et passim aUbi. « I, 641, 14. 

^'J, 6. U, 426, 30. 785, 4. 7. 16. 832, 1, 20. 918, 31. 923, 3. 16. 924, 13. 24. aliquoties 

c^ formulam sustulit non emendator , sed ipse librarius. * 23, 3, 74. 47, 8, 9. 48, 2, 10. 

^^i7. 19, 36. 50, 2, 8. 4, 17. 17, 97. breuior forma non expleta remansit 39, 4, 10. 47, 10, 46. 

48, 19, 42. 50,4,1. cf. item O, 186, 8. " gic i, 878. 37. 43. 879, 18. 26. 28. 884, 38. 

» prima manu aspiratio adest I, 869, 6. 931, 33. confer ^h^ariiatem sio mutatum ab ipso librario 

n,647,3. 



LX 

non cundem excusationem merentar, abi progresBi Bunt ad ipsam orationem reformandam, 
exempli causa sequeatrie uocabnlum perpetuo ad secundam declinationem reuocaueruiife 
(I, 473, 16 seq.), pro qualUerqualiter , quod non magis assecuti esse nidentur quam assecutS. 
snnt postea Bononienses (p. LXVIII), dederunt qualiter (II, 557, 17. 747, 36. 760, 3), post nU^ 
inseruerunt si (11, 431, 15. 474, 43. 576, 43), modos, maxime ubi oratio pendet ex particulis 
8i et cum, ad nescio quas leges immntauerunt^ nec longe distat, quod ex lego uocabolo 
fecerunt do lego (II, 149, 4), ad castrense nude positum addiderunt peculium (1, 871, 32. 874, 44). 
grauius est, qnod 1, 423, 1 ad lihitinarii uocabulum Graecis parum notnm adscripsit emendator 
uerba ex glossario aliquo Graeco et Latino desumpta quos Graeee NeKpo8AiTTAc uocarU. haeo 
ex grammatistarum lucubrationibns petita ad ipsas res non perneniunt: at interpolatio scho* 
lastica minime in minutis his se continuit, sed etiam mutauit omisitne quaedam propter 
ius mutatum. eo pertinet qnodammodo uocabulum fnilia, ubi in nummomm quantitate de* 
finienda inuenitur, ibi passim expunctum ab emendatoribus*: scilicet secuti formam datam 
ab ipso lustiniano (Inst. 3, 7, 3), ut pro miUe eestertiis unus aureus computetur, et inde deri- 
uatam consuetudinem prudentium Byzantiorum, qui decem milia reddere solent per Acka 
NOMicMATA, Latiua quoque similiter formarunt uel potius deformarunt. denique ut multi loci 
inueniuntur, ubi emendator ex iis quae non satis intellegeret uel quae displicerent coniectura 
se expediuit eaque raro (ut e. c. II, 836, 3) felici, quibusdam etiam commata tota inserta 
ex interpolatione (ita I, 800, 19. II, 220, 30) , ita quidam deprehenduntur immutati ad ius 
lustinianum maxime nonellarum. nam I, 687, 34 caput totum inductum est propterea quod 
ibi nominatur actio de moribus, scilicet ab emendatore memore mbricae codicis lustiniani 
5, 17 'de iudicio de moribus sublato*. item ad I, 722, 13 uerba quaedam deleta esse docni 
utpote contraria nouellae lustiniani 117. similiter I, 728, 3 uerba uel ancilla effecta inducta 
sunt propterea quod lustinianus nouella 22 c. 8 seruitutem poenae et cum eo coniunctam 
matrimonii dissolntionem aboleuit^ 
Interpolatio Hanc Florentini libri retractationem tam in uerbis quam in rebus positam scholastioam 
libri ex totam qni componit cum sexti saeculi pmdcntium uersionibus adnotationibnsque in Basi- 
schohs By- ji^ig eommque apparatu seruatis, statim intellcget utraque proficisci ex studiis scholisque 
sexti gaecali iisdem eosdemque uiros doctos et Florentinum librum relegisse et Graecas iUas uer* 

repetenda 

siones elaborasse et adnotasse. nam quamquam mnlta ex iis quae supra de emendatore 
obBernauimus sua natura apud interpretes redire nequeunt, tamen eadem ibi cemitur for- 
mularum cura, idem in auctorum nominibuslibroromque titnlis studium^, ubi diligentissima 
ipsorum digestorum pertractatio mire coniuncta est cnm absoluta iuris antiquioris omninm- 



^ Post si et ni«i pro indicatiuo substituitur coniunctiuus 1,816,6. 11,552,41. 557,3. 558,11: 
post cvm n, 364, 29: post an II, 558, 28: absolute I, 712, 17. 715, 23. e contrario post #i 
indicatiuus pro coniunctiuo I, 713, 16. ' I, 91, 2 (ubi male secutus sum emendatorem). 

240, 9. 293, 23. 469, 1. 475, 40. 510, 34. 727, 9. 862, 18. U, 83, 19. 660, 12. 664, 11. 693, 26. 
praeiuerunt opinor compilatores ipsi: u. 11, 118, 29. ' Etiam I, 682, 30 negatio deleta esse 

potest propterea quod Byzantii,'ut recentiores pnidentes complures, legem lustiniani de ratiha- 
bitione ad tempus negotii gesti rotrotrahenda (Cod. 5, 16, 25. 4, 28, 7) etiam ad nuptias traho- 
bant. ^ Eo pcrtinent responsa ab Africano rolata tributa luliano (uide quae obsemaui in 

ephemcride iuris Budorfifiana 9, 93) , relata ab Alfeno tributa Seruio (I, 566, 20) , item Aufidii 
nomen parum notum male mutatum in Alfoni (I, 505. 14), Marcelli I, 86, 10 mutatum in Marciani 
recte quidem, sed contra archetypum, cum pars Oraeconim cum Florentino libro in falsa lectione 
consentiat. 



LXI 

qoe omnino qnae extra corpus iuris poslta essent ignorationey idem in textn constituendo 
sagax ladicium, aed a temeraria licentia non alienum. sed de his infra agemus, nbi ad 
Graecas uersioneB denenerimus: hoc autem loco proponemus testimonia, quae directo 
probant nexum intercedere inter emendatorem libri Florentini et prudentes Byzantios 
aetatis lustinianae. scilicet ex interpolationibus; quas deprehendimus apud emendatorem, 
plnres eaeque grauissimae redeunt apud Byzantios. ita 1,800, 19 quae addit emendator 
leceplt non Dorotheus qnidem, sed Anonymus. item quae modo diximus duobus locis 
722, 13. 728, 3 propter nouellas 117 et 22 inducta esse in Florentino libro, ea apud Graecos 
wa oomparent. capnt 1,787,41 recte scriptum in Florentino libro a prima manu, ab 
emendatore antem non recte intellectum et perucrsa ratione mutatum legitur apud inter- 
pretem Graecnm ad eam ipsam peruersam sententiam redactum. testimonium etiam eui- 
dentiiis suppeditat locus II, 215, 2, ubi cum proba lectio Florentini libri guod Ulpianus 
ncU Unprohai ab emendatore in contrarium mutata sit probcU uocabulo substituto pro im- 
frobai, ex scholiis Graecis apparet Gonstantinopolitanos prudentes utramque lectionem 
iKyoiBse^ itaque emendator libri Florentini Dorotheo et Stephano et reliquis lustinianis 
•aetoribuB aetate certe suppar ab eorum schoUs aliquatenus pendet suumque digestorum 
exempUu' ad eorum doctrinam similiter accommodauit, ut Bononiae discentes uerba muta- 
^t ad libros Martini uel Rogerii. 

£x iis quae dixi apparet, quomodo Florentini libri scriptura posteriore mihi utendum De auctori- 
^**^ uideatnr quaque ego eam-ratione tractarim, certe in quadraginta libris posterioribus : raram^"diia- 
^ pHneipio enim antequam emendationis peculiarem condicionem satis perspexi, plus ei rum Floren- 
'^^rdum tribui quam debebam. scilicet ubi in libro Florentino duae lectiones inueniuntur, 
'^OQe et arte quaerendum est, utra lectio tam a re quam a uerbis magis commendetur, 
"B^xiiiie Qum posterior sua natura interpolationis suspicionem moueat: quod ubi euenit, 
OKiiiii^Q reicienda est. Graecomm in hac aestimatione magna quidem auctoritas est, sed 
^'^» Qt consensus interpretum Graecorum uel etiam unius eorum solius cum Florentina 
P^re rem iadicatam faciat, in consensu Graecorum cum emendatore Florentino quaestio 
"^P^^H, annon testes colludant. caute igitur utendum est Graecis scholasticis tam iis 
V^ «gesfai aertemnt qa«m qni Florentinum nolumen recognonerunt, 8ed item caueudum, 
^ <^mta cantio in contrarinm uertat neue iusta religio abeat in caecam superstitionem, 

seseentiB locis iidem Graeci, maxime Florentini libri recognitores Florentinum librum 
%8o authentico et emendarint et etiam saepius supplerint. nam snpplementa, maxime 
^^^ plnribuB nerbis constant, emendationibus longe praestare nsus docuit. sane restant 

8ic mnlti loci, ubi prior scriptura aut ferri potest aut ita uindicari, ut corruptela iudi- 
in ipsnm digestorum archetypum admissa, posterior scriptura per se probabilior 
modum non dxcedit coniecturae felicis uel etiam tcmerariae immutationis: ut etiam 
*^^^ ugnmenta diligenter perpensa non raro ad auctoritatem res redeat ea autem uere 

est nam qaod hodie critici commendare solent quodque utique plerumque consen- 

, certe semper commodum est, ut unum aliquem auctorem tamquam ducem tibi 

^^^} qaem non reiinquas nisi propter idoneam causam, id magnopere uereor, ut ad hanc 



^ Non aliter I, 3, 17 potissima pars F' recte, potentissima pars F' cam Graeco interprete 
«^rteDte icxypotaton MCpoc: II, 833, 13 prouincia abiret F', in prouincia(m) abiret F' cum 
^is omnibus. similia inuenies I, 595, 33. 682, 30. II, 562, 24. 



LXII 

qaaestionem inter Florentlnam priorem et posteriorem certa ratione umquam conuertatar. 
equidem ingenue fateor saepe me in ea diiudicatione incertum haesisBc: in aninersum 
autem etai emendatori saepius locum dedi quam fecit Tanrellus, a quo adhuc pependerunt 
digestorum editores ad unum omnes, tamen in re incerta tutius uisum est priorem scriptn- 
ram sequi quam posteriorem. 

Libri primi ^^^^ codices aetatifi recentioris, de quibus ut agamus superest, Berolinensis liber sae- 

*^^M^ ^'8 ^^^' ^^^^ (^) ^^ aetate et lectionibas singularem locum obtinet, quamqnam difficile est 

origo et certnm de eo iudicium ferre, cum praesertim non habeat nisi dimidiam fere partem libri 

anctoritas 

primi (1, 1—17, 18. 19,22—20, 11). ez ipso Florentino libro descriptus esse non potest, 
cum hic integer sit, ab archetypo autem libri Berolinensis folium comprehendens 1, 17, 18 — 
19, 22 afuisse hiatus eius ostendat. praeterea folium id aequat quidem fere Florentini libri 
folii ambitum, sed non conuenit cum foliis Florentini libri. sed per interpositum exemplum 
originem ducere potuit Berolinensis ez Florentino: cui opinioni lectionum Berolinensis et 
Florentini summa similitudo patrocinatur, maxime ubi eam compares cum fragmentis Nea- 
politanis et excerptis gromaticorum passim ita discedentibus a textu Florentino, ut enm 
emendent, cum in Berolinensi libro perpaucae quae quidem alicuius momenti sint Floren- 
tinae lectionis emendationes inueniantur *. accedit consensus in erroribns etiam tam leni- 
bus, ut per multos libros similiter propagari uix potuerint^ consensusque in falsis*. nihilo 
minus in contrariam partem nocant momenta alia: quod in hoc solo libro coniuncta in- 
ueniuntur digesta lustiniani cum eius institutionibus: quod numeri litteris perscribnntnr 
ibi quoque, ubi notas ponit Florentinus (p. XXXXV) : quod legibus praescribuntur numeri 
Graece, cum nulli sint in Florentino (p. XXXXV) : quod in ipsis Graecis quaedam emenda- 
tiora sunt quam in Florentino leguntur, re perexigua, sed certe non inuenta coniectura^. 
quare Berolinensem credimus proficisci aut ex libro descripto quidem ex Florentino, sed 
ea aetate, qua Graeca adhuc intellegebantur, aut potius ex libro a Florentino diuerso, sed 
eius gemello. — Hoc quoque scire interest, Berolinensis liber num pertineat ad eandem 
stirpem, ex qua nati sunt deteriores. nam hoc quidem certum est non ex ipso Berolinensi 
hos pendere, cum hiatus maiores minoresque in illo obsemati in his non redeant: 
nec minus certum est saepissime Berolinensem solum cum Florentino stare adaersua de- 
teriores omnes et immunem esse cum ab erroribus plurimis tum ab interpolationibus scho- 
lasticis aetatis posterioris^. sed hoc non impedit, quominus tam Berolinensis quam dete- 



^ Cum nihil probent neque ii loci, ubi Florentina lectio duplez est et alteram utram sequitar 
Berolinensis (ut primam manum 13, 31 al., secundam p. 3, 17. 4, 2 aL) neque ii ubi ex indice 
titulorum Florentino teztus emendari potuit (ut 3, 13), pauci admodum restant, ubi uenim offert 
Berolinensis contra Florentinum, iique fere leuioris momenti: nam talia, ut 4, 9 ex accidenti 
pro ex CLCcidentia, b,\2de omissum, 6, 8 quod additum, 9, 6 ad omissum, 10, 6 hoe pro hoc, 
12, 16 e/ omissum, etiam coniectura reperiri potuerunt. grauior est adiectio uerborum <iutem sul'- 
picius 9, 8 alteraque 10, 22 nerua [qui a]dhuc, nec tamen eae rem decidunt: nam iUa commoda 
quidem est, sed non necessaria, haec autem coniecturam non ezcedit. ^ Sic 5, 31 infere' 

remue, 8, 30 munianus, 11, 29 noiNTeoN, 13, 15 producemus. cf. 4, 12. 13, 15. 14, 7. 12. 
* Nimirum consentiunt FR 16, 13 in falsa lectione foriunae iudicio, cum in archetypo ueram 
fuisse ybr/tmae iudiei ez Graecis colligatur. * 11, 29 con R, on F: 12, 7 Aic R, Acic F 

' Ita 16, 33. 34 in orbe romano et imperatoris antanini FB, in urbe romana et diui anUmini 
Bononienses ad unum omnes. 



LXIII 

vsm omnes ab uiio eodemqiie exemplari descendant, cuius uestigium deprehendisse ad 
laeealQni nonum adscendens licet ad crisin pandectarum pamm, tamen ad studiorum iuris 
^tfvunqiie historiam aliquid momenti habet. et adsunt uere quaedam indicia, quae 
tilem librorom propaginem non euidentem quidem, uerisimilem tamen reddunt^ 

In seeandi ordinis libris tractandis ante omnia hoo tenendum est in censum non uenire Godices 

oiti intiqaiasimos qnosque et abiciendos esse non solum typis descdptos omnes cum alios recentiores 

tm Haloandrinum (a. 1529), sed etiam calamo exaratos recentiores, quotquot extant. hi ^^^^^^^ 

Oiin iibri tam seripti quam editi ita pendent a prioribus, ut quidquid proprium habent 

triboeodam sit aut repetitae interim Florentini codicis lectioni (cuius generis praesertim 

6> la&t, quae reperiuntur primum in marginibus librorum meliorum postea adscripta 

fitten Tisana* passim citata nominatim, deinde in ordinem uerborum recepta in libris dete- 

n^aij deprompta ex libri Fiorentini recognitionibus post stabilitam aliquatenus pristi* 

uni leetionem Bononiensem institutiB) aut errori librarii aut, si quando propriam eamque 

pviMilem lectionem proponunt, emendationi et coniecturae*: quas coniecturas andquas 

ttMin libro scripto offendi, libris deterioribns {dett.) acceptas tuli, ubi in libro edito, edi- 

^x/tSHm (edtL). scio apnd iuris prudentes, quorum hodie auctoritas obtinet, eius generis 

Hbros miiifice snspid eumque prudentem, qui philologum agat, pro loco obtinendo de- 

Booitnupe solere inspexisse se aliquot uolumina Bartoli et Baldi elegantiam resipientia: 

Mqve tamen apud quemqnam eorum explanatum uidi, cur audire mah'nt qui exararunt 

P^ istas Bononienses quique deinde eas petias typothetis tradiderunt, quam librum 

Bon dioo Florentinnm , at certe Parisinum Uaticannmue Ueteris digesti duobus minimum 

**06ii]iB uetastioree. nec magis uUam lectionem apud antiquiores auctores non repertam 

il^stiin nidi siue ex iibro scripto cum glossa ordinaria siue ex Eoburgerianis illis et 

lenionianis et Ragazzonianis editionibus uel adeo ex ipso Haloandro, quam non referas 

^ certaque ratione aut ad errorem librarii editorisue aut ad emendationem. quod si 

Qoi impiobabunt et eiusmodi lectionem ex archetypo nescio quo interim reperto et mox 

iteram deperdito proficisci iudicabunt, eorum est contrarium docere et demonstrare, quis 

tt libnriis editoribusue illis codicem nactus sit ab iis quibus adhuc utimur diuersum 

indeqae digestorum uerba emendarit sed tamen ne nimium sumpsisse mihi uidear 

(fiirtuie enim, ex quo iuria consultorum castra deserui et contuli me ad philologos ho- 

BiDei 8ospicio808 et iibrorum nouiciorum hodie fere contemptores, inhabilis factus sum ad 

iitiiis generis thesauros recte aestimandos), in additamentis speciminis causa uariam lectio- 

nem exhibui excerptam ex eiusmodi generis libris aliquot, qui forte ad manus fuerunt, ut 

iode iqypareret nihil in iis reperiri quod et proprium et bonum sit, Haloandrum autem, 

qui nesdo quomodo saepins citatur quam reliqui editores antiqui pariter inutiles, non pro- 

posoisse nisi lectionem uulgatam multis locis recte emendatam ad Florentinam, plurimis 

aatem ooniectura eaque plerumque temeraria, raro felici. apparatum ita factum dedi ex 

diserto Uetere ad 5, 3 — 6 in uol. I add. UI (p. 17*— 34*): ex Infortiato ad 28, 2 in uol. I 



4, 17 prout F, ut RPVU: 8, 3 appiam F, et appiam RPU: 10, 24 rescripsit F', 
rmpomdit F^, eeripeit RPVU: 11, 4 hie F, is et RPVU. contra 11, 19 eohercio RPVU (neque 
liber Pajpienais Langobardicas mon. Germ. LL. IV p. 291) pro coercitio F proficisci potest 
pnminitiatione comipta. his addent uerba autem sulpieius 9, 8 et qui 10, 22, qul ea deriuari 
•rdMtjrpo negabant (u. p. LXII n. 1). ' Ita II, 741, 28 uera coniectura proponitur sub 

Hartiiii 



LXIIII ' 

add. V (p. 46*— 54*) et ad 33, 5. 34, 3 in uol. II add. I (p. 1*— 14*) : ex Tribus partibus 
ad partem tituH 36, 1 ibidem add. II (p. 15*— 32*): ex digesto Nouo ad 43, 16. 31. 32. 33 
ibidem add. III (p. 33*^40*). nam quamquam uix sperandum est, ut qui hodie sunt 
inris prudentes Haloandrina eripi sibi patiantur criticae artis umbra ea, qua adhuc et 
alios et se ludificantur, aliquando dimissa, tamen meum fuit exemplo Inculento demon- 
strare in ea uarietate, quam omisi, non reperiri nisi sordes meras bonae frngis expertes^. 
praeterea licet lustiniani iuris uerbis emendandis additamenta illa non inseruiant, aliud 
declarabunt, quod et ipsum suam ntilitatem habet, scilicet quomodo elaborarint iuris pru- 
dentes a saeculo undecimo ad sextum decimum in digestomm lectione immutanda cum 
emendatione probabili repetitaque archetypi recognitione tum incuria inscitia interpola- 
tione. quod ut non omittendum esse duxi, ita non persequendum per uniuersum ingentis 
corporis tenorem: nam id quod uere utile est, puto satis disci ex supra dictis quinque 
additamentis. denique hoc docebit uaria lectio a me allata, nimirum eos, quibus datum 
est discere, uariam lectionem recensionis Bononiensis adscriptam in editione Gebaueriana 
et inde in Eriegelianam translatam pendere ex libris saeculi XV et XVI, cam uel hodie 
extent eius generis codices trecentis minimum annis antiqniores possitque certe pro recen- 
sione Bartoliana et Politiana substitui ea, quam adhibuerunt quattuor doctores. 
Bononien- lam uero ad secundi ordinis exemplaria antiqnissima et optima ubi nos conuertimus, 
antiqnionim primum boc apparet omnia descendere ex archetypo communi, quod nos deinceps appella- 
^^mnias'" bimus Secundum (S), primum ista siue tripartitio siue quadripartitio, quam Bononiensibus 
exemplis quotquot extant insitam esse supra p. XXXXV uidimus , communis originis cer- 
tum indicium est: nam tam Digesti ueteris qnam Infortiati proprii termini ita oomparati, 
ut medias periodos interrumpant, omnino repetendi sunt ex codice archetypo olim iis locis 
casu diuulso. deinde Ueteris digesti codices antiquissimi quique, in his a nobis adhibiti 
omnes, originem communem certa ratione declarant transpositione ea, quam archetypus 
liber passus est in libro XXIIP: quae qnod et ex iis libris omnibus sublata est ab emen- 
datore neque in Bononiensibus aetatis recentioris amplius reperitur, pertinet ad eas, de 
quibus modo diximus, pristinae lectioni Bononiensi ex Florentino libro illatas emenda- 
tiones. idem probant innumeri loci pariter aut corrupti aut hiantes aut male aucti in 
codicibus secundi ordinis qmnibus et in Uetere et in Infortiato et in Nouo: cuius generis 
cum plurimos suppeditet uaria lectio in editione allata, hic non cito nisi capita supposi- 
ticia I, 281, 29. 304, 35. 859, 39. II, 13, 8. 582, 38. 628, 35 reperta alia in Ueteris, alia in 
Infortiati, alia in Noui libris omnibus quotquot supersunt. lectionibus archetypo com- 



^ Simile quid secutus sam in propononda in uol. I app. IIII (p. 35* — 45*) interpretatione 
uulgata Ghraecorum Modestini insertorum libris digostorum uicesimo sexto et uicesimo sepdmo. 
haec enim cum hodie uulgo credatur facta saeculo lustiniano, id si uerum esset, non solum uti- 
lissimum subsidium praeberet ad emendanda Modestiniana, sed etiam hoc statuendum esset poste-' 
riores demum Bononienses eo thesauro potitos esse: nam omittunt eam libri eorum uetustiores 
(ut WDE) apparetque tantummodo in recentioribus (ut IC: de K uide p. L). quam ob rem de- 
monstrare debui eam uersionem scriptam esse non sexto saeculo Constantinopoli, sed duodecimo 
Pisis, scilicet a Burgundione. quod feci inuitus : nam molestum est commenta refellere non minns 
incredibilia quam uulgo credita. occasione oblata simul ostendere uolui, quomodo differant uetu- 
stiores libri Bononienses a recentioribus in Latinis his uel omittendis uel ponendis. ' Uide 

ad I, 679, 17. eam transpositionem tabula secunda uolumini priori adiecta aliqua ex parte re- 
praesentat. 



LXV 

mani S propriis deinoeps passim substitatae sunt Florentinae aliis locis ab Haloandro de- 
mom nel adeo a TanreUo, aliis uero iam antea ab ipsis Bononiensibus recentioribus, quos 
ooDstat Pisanum librum saepiua ezcussisse eiusque lectiones primum ad marginem adno- 
tuJBse, deinde in ipsnm nerborum ordinem recepisse. quam ob rem ubi dissendunt inter 
ae Bononienses ita, ut recentiores cum Florentina faciant| antiquiores autem ab ea discre- 
pent, ibi plenimque illi ad Florentinam exacti sunt, hi archetypi deperditi S lectionem 
seniant ita in Uetere libri PVL multis locis antiqnam lectionem habent uel certe olim 
habaenmt, nbi liber U ad Florentinam emendatus est^: ita in Infortiato WDK saepe in 
eiiore conBentiant, ubi recentiores cum Florentina conspirant 

Codex is deperditus S communis origo Bononiensium diuersus fuerit a Florentino ne- Bononien- 
eesse est nam foiiomm termini, qui ex supra allatis intelleguntur incidisse in quattuor "ep? dfner- 
k)oos L XXin per traiectionem determinatos, item fortasse in eos locos, ubi finiunt Uetus '""^^^ 
et Infortiatam proprium, nusquam conueniunt cum foliis FlorentiniB, ut neo diuulsionem 
operis nec traiectionem modo dictam ad hnnc ipsum librum referre possis. immo sin- 
gnla foiia eios, quantum ex traiectione illa colligi potest, paene tema codicis Florentini 
Mqoabant: capiebant enim nersus huius editionis CXXX — CXXXX. item ez errorum 
qnalitate intellegitur codicem eum, ex quo descripti sunt codices uetustissimi digesti Ue- 
teris certe plerique, scriptum fuisse litteris non qaadratis, ut scriptus est Florentinus, sed 
Dimiscalis iisque Langobardicis saeculi decimi uel undecimi^ ut apographa antiquissima 



^ Uel solioB tituli de hereditatis petitione plenom apparatom quem edidi qui examinaty 
hoe inteUfiget ita l 38 = I, 194, 7 omiUunt P^VL', adest in VP*V*L^ et deinceps locum 
tenniu nimiliter uerba nuJe repetit» in F 196, 3 eorum quoque Jruchu etsi in ipso recte ex- 
pnseta snnt^ tamen transierunt in apographum Florentini id, unde manarunt P'V'L*i ezpunzit 
ea prinram 17 neque postea redeunt apud BononienBee. e contrario 194, 27 uera lectio eom» 
flur$8 in antiquiasima reoenflione ita oblitterata, ut in uno libro P adsit a prima manu iuxta 
fidnm gwunpharee (nempe sic quaconphtres P"), reuocata in 17 tamen locum non tenuit, sed 
trtlaticinm quampluree remanait usque ad Haloandrum. praeterea coniecturae quoque non paucae 
m U libro primum apparent ita 194, 26 cum in F sit noueUeta*, apud antiquifisimos inde factum 
ett noiMtff, pro quo U et deinceps Bononienses substituerunt nouale, ad sententiam recte : ueram 
leetionem ante Taurellum ego non ropperi nisi in margine antiquiaaimorum duorum VL. similiter 
186, 14 ut, quod adest in F, apud Bononienses comparet in uno Lipsienai a manu secnnda: apud 
antiqniasimoB excidit, U et reoentiores eius loco suppleuerunt qui. item 192, 30 haee, quod est 
in F, com apud antiquisBimoB P^V^L^T' corruptum sit in et, apud U et posteriores legitur hoc 
eonieetura inuentnm. aimyia reperies 183, 17. 200, 3 et passim. — Haec faciunt ad studia litteraria 
Bononiensium recte aestimanda: nam codez Patauinus cum scriptus sit saeculo XH, uides quo- 
Biodo elaborarint in digestis relegendis iuris magistri eo tempore, quo schola florebat. * Com- 
nnttantttr inter se elementa a t (Langobardice ^ = a : C^ = I, 412, 2 (aradalt P ez tradidit), 
4 (aradiahtm P ez tradUum). — a «c 400, 29 (peeuhu PVU ez pauhui). 459, 19 (eenectus P 

eenatus, Langobardice KftdC^ltf )■ — r e (Langobardice Ir =r: W = e) 563,34 

(ueto P ez eerto), — r «< 554, 33 (certioraueetit P ez certiorauerit =/l9lCC)CVb^ttlAtt^)* 

m, 19 (poteetat P ez poterat). -- d al 452, 23 (eederet P ez ee aleret). — d d 604, 16 
(ipado P ez epado). 40 (dabwn P ez clabum). — Conunutantur item ue (Langobardice ;) et 
478, 20 (iminei P ex ei minue). 523, 10 (toH et P ex totiue = CCOCC{f)' 526, 27 (eolue P 
ex eolei)» iftem notahilia sunt enim uero hoc inter se permutata in P 504, 33. 505, 20. 519, 24, 
•dlieet notae • h • u • E: item eit rcorruptum ia ei id est (ei «i-) 415, 7 in PV: uel H corruptum 
i& tAi f 429, 32 in P: priores (pores) in potes 456, 8 in P: abest (abe) in ^abere 461, 5 



ez 



LXVI 

tempore non maltam praecessisse aideatar: qoamqoam codez hic non tam ipse SecnndaB 
aidetar foisse commaniB parens Bononiensiam omniam qaam inde deBcriptos. codex enim 
Lipsiensis et ipse ex antiqaiflsimiB immanis fere mansit ab aitiis illis ez Langobardica 
scriptara repetendis: contra passim apad eam offendes litteras u et 6 permatatas, qaod 
genas erroris cam non eias saecali fderit qao codex scriptas est, sine dubio proficiscitar 
ex scriptara archetypi. aidentar igitar ex 8 dao certe exempla originem traxisse, alte- 
ram Langobardicam illad, a qao pendent PVU, alteram archetypam Lipsiensis, qaem 
etiam in lectione passim reperies consentire cam Florentina contra reliqaos antiqaiores^. 
ceteram accaratias exseqai haec nolai, cam qaod facile fallant (matare enim libri digesto- 
ram inter se collati sant lectionesqae contaminatae), tam maume qaod exigaam oel, ut 
ueram dicam, nallam atilitatem habent extante libro Florentino: qno si careremns qoae 
institaenda esset aactoritatis disceptado difficillima^ hodie felid casa saperaacanea est 
BonoDien- Sed qaamqaam negari non potest codicem S non fuisse ipsam Florentinam, non minas 
^ ceps^eiT constat eam ex eo descriptam esse. probant hoc primam qaaecunqae in digestis tradita 
descii^tas ^^^®°^^ praeter Florentinam librum etiam ab aliis Fiorentino auctoritate paribas, sdlicet 
et titolus finium regundoram qualem exhibet corpas gromaticorum et laciniae Neapolitanae: 
nam quaecanque aeri hi testes in Florentina lectione emendant (u. p. LIIII), in iis codicis S 
propago conspirat cum Florentina. deinde hiatos maiores libri Florentini (supra p. LV) 
neque in Uetere neqae in Infortiato neqae in Nouo ab aliis libris explentur: mendae aatem 
illius minimae quaeque et apertissimae redeunt passim in libris secundi ordinis eoqae 
magis redeunt, quo ipsi libri praestantiores sant*. tum quibusdam locis, abi pristina lectio 
Florentina ab emendatore perperam mutata est, secandi ordinis libri eandem interpola- 
tionem receperunt (ita e. c. I, 252, 5. 329, 10. 468, 21): aliis iisqae longe plaribos, abi 
in Florentino libro aerba qaaedam recte sublata mutataue sant, alterius classis codices 



in P: omni (oi) in eius (€^) 490, 26 in PV BimiliAqae complura. frequentiBsima haec Bunt in 
primitiua Bcriptura antiquisBimi libri P, sed perueniunt etiam ad W. numeralia in archetypo 
notifl Bignificata fiiiBse etiam ibi, ubi in Parisino litteris perscripta sunt, indieat u. c. I, 498, 34 
decimo primo P ex nono: Bcilicet ut iiis saepe sig^ificat tertio decimo, ita librariuB ex is 
illud effecit. — Ubub sum in scripturae antiquiasimae genere definiendo consiliis desideratissinu 
amici Iaff(d. 

^ Sic, ut unum exemplum ponam e Bescentis quae praesto sunt, I, 235, 7 cum in F ait 
LcGATUsdies, LipsiensiB ea ipsa traiectionis signa imitatus est sic: legatus diea. idem usu 
uenit I, 201, 18. ' Unde intellegitur quam caute iudicandum sit de consensu Florentini 

libri cum parte Bononiensium. scilicet cum horum princeps ex Florentino libro descriptus sit, 
deinde exempla quaedam ex eo propagata ad Florentinum denuo exacta, consensus redire potest 
aut ad pristinam Bononiensium lectionem postea ooniectura mutatam aut ad pristinae scripturae 
errorem sublatum a recognitore rccentioris uel adeo recentissimae aetatis. quorum illud plerumque 
usu uenit in mendis minoribus libri Florentini, hoc in lectionibas eius probis et ueris. exempli 
causa I, 185, 11 ne forte euaneaeit, quod est in libro Fiorentino et ex BononiensibuB in nno 
Parisino a prinm manu , uenit sine dubio ex F in S et inde in P*, cum reliqui omnes habeant 
aut ne forte euanescat ex coniectura uera aut Rttm forte euaneecait ex coniectura minus felicL 
contra I, 192, 27 pro agnoecere, quod est in F, cum Bononienses antiquiores omnes habeant 
cognoecere, ea lectio omnino foit in S non ex errore nata, sed ex interpolatione : quod si Flo- 
rentina lectio adest in margine codicis Lipsiensis et in editione Koburgeriana a. 1482 (u. I, 27*), 
eo uenit ex recog^tione posteriore. certo tamen fines utriusque generis determinari nequeunt 
neqne opus est determinentur. 



Lxvn 

leetionein habent oriundam ex Florentini libri priore poBterioreqne male conflatis (e. o. I, 

100, 3. 181, 3. 190, 1. 328, 5. 806, 27). item inaeniuntar loci, nbi emendationis Florentinae 

proprietas Bononienses in errorem induxit: ut 1, 452, 19 nocabulum esse ab emendatore et 

ddetum et adiectis aliis quibusdam restitutum longam errorum propaginem in Bononien- 

nbuB omnibuB generauit in Infortiato Nouoque etiam grauiores et euidentiores errores, 

quonim originem, nisi ad artificia confugias aliena a uera critica arte, non explices nisi ut 

hoe samas codicis 8 scriptorem ante ocnlos habuisse ipsum Florentinum, dudum notanerunt 

Laelioa Taurellus et Antonius Augustinus iuris consulti philologi. ita traiectiones legum 

litQlonimqne, qnas emendator Florentini libri recte sustulit in I. XXXVII (II, 298, 17) et in 

L XXXX (11, 432, 28), nihilominus transierunt in libros Bononienses omnes, propterea quod 

emendatio facta eet adscriptis Graecis siue notis siue uerbis a descriptore Italo non intel- 

lectiB. ita in libro L oodicis Florentini folia 464. 463 cnm inuerso ordine posita sint errore 

ghtinatoriB a nemine animadnerso ante Taurellum^, in exemplaribus BononiensibuB omni- 

Ims praecedont ea qaae legantur f. 463, sequuntur perscripta folio praecedente: unde duo 

loci ita male diaolBi grauem labem traxerunt (II, 964, 3. 969, 2). qaibas addo ia 1. XXXVIII 

nerba qnaedam (II, 347, 1) in Florentino ad marginem snppleta, in BononienBibus paucis 

omisBa, in pleriBqae in ordinem uerborum recepta loco non suo. scilicet cum in Floren- 

tino libro ita scriptum sit: 

K 



NON Ad n Ap AT ATI K(OCeTCUCOQt70dACOTe(OPOR18SP A 

C00RT18 TIOACCIPIUNTUR^ 



TeSTATO 
RISTeCO 

PUSRe 

VeRUN 
TUR 



oeiba inflerenda post accipiumtur non ad signum appictum insemit librarius, sed ubi casu 
idflcribi coepti sunt ad uersam eam qui praecedit, id est ante eTcucoouodAco , Graeco sci- 
lioet aocabalo omiaso. sed etiam in ipso Uetere digesto repperi similia item euidentis- 
liiDa. tribas locis in libris quinto* quarto decimo' andeuicesimo* apparet in communi Bo- 
nomenBiam archetypo excidisse integros uersuB libri Florentini. deinde in libro XXIII 
(1, 671, 22) aerba taUur eumiei enim si aestimata eit et ea mulier in Florentino codice a primo 
Majptore omissa cum ab emendatore suppleta sint in interstitio inter paginas duaa eius- 
dem chartae nacuo relicto, inxta aersum paginae praecedentis finientem uerbis dominitm 
inuito (670, 33), sicat repraesentat tabula secundi aolaminis quarta, codices Bononienses ea 



^ CH Antonias Augustinas emend. et opin. 1. 1 c. 1: 'ostendit mihi Florentiae Lftelios Tau- 
'reDos ... praepostere in omnibus libris tres ultimas digestorum chartas esse, propterea quod 
'idem error a se tum primum animaduersus conglutinatoris peccato in illis Florentinis libris 
esset'. * Uol. I, 166, 36, ubi in F sic est: ai res non || ex maleficio ueneat sed ex contractu 

d^eai, Bononienses consentiunt in lectione hac: si res moueat uel moneat omisso uersu medio. 
Florentina lectio primum prodiit opinor in adnotatione edidonis Blaabiommianae (Parisiis apod 
CSieaaUonium 1524), quam qui curauit ad manus habuit Lazari Bayfii ex PoliUani recognitione 
exoerpta. Haloandrina lectio si res moneat nec ex maleficio ueniat, sed ex contr<ictu debeatur 
eontaminata est ez Bononiensi et Florentina. " Uol. I, 415, 31 , ubi in F est si in eam 

rem | praepositus sit ut puta si ad onus uehenSlidum locatum sit, Bononienses antiquiores omnes 
legunt si in eam rsm dum locatum sit: quae deficiunt, expleta sunt in margme LipsiensiB Pata- 
Qiniqne. ^ Uol. I, 548, 37, ubi uide. 



Lxvm 

omittunt loco suo, habent post dominium inuUo: nt appare«t a principiB BononienBiam 

codicis S Bcriptore Florentinnm describente nerba illa errore relata esse non ad posteriorem 

paginam, sed ad priorem. 

Bonooien- Praeterea BononienBibos libris qaotqnot extant interpolatio insedit BcholaBtica tam ad 

interpolatio ^^^^^ pertinens qoam ad reB: qaae qaamqaam sabinde crenit per generationefl inriB peri- 

scholastica toram Bononiensiam , tamen uel in antiqaiBsimiB libriB deprehenditar Batia late graaBata. 

Baepe interpolatio ea prae bc fert aiiqaam cam iariB pradentiae renaBcentiB incanabalis 

conianctionem : qao pertinent inter alia capita commentieia, de qaibae Bapra p. LXnil mo- 

naimasy in hiB anam (11,13,8) regalam iaria, qaae desiderabatar in digeBtis, Bab ficto 

Sabini nomine proponenB, aliad (I, 264, 10) tractam ex lastiniani inBtitationibaB. alibi 

adBant glosBae in ipBiB antiqnisBimiB libria in nerboram ordinem receptae K aliiB lociB rur- 

Bas qaae propter argamentam offenderent nel clam ael etiam ai sablata sant, ut 1, 365, 25 

pro eo quod ibi traditar iareiarando propria BaperBtitione iarato Btandam eBse, ei non stan- 

dam esse ponere malnerant*. etiam saepias aerba pessamdata sant ignorantia grammatia- 

taram, qai inBueta et obsoleta ad plebeiam sui saecali consaetadinem renocabant: ita formolia 

ope coruilio, loeaii condueti simiiibasqae copulam inserebant, pro parando et penaando et 

api^eendo substitaebant composita nsitatiora comparare eompensare adipieci, guaUsqualis aoca- 

bulam saspicati credo malam geminationem in eo inesBe abiuis dimidiabant (sic 1, 163, 4 ceL), 

formuiam e re esse cum non intellegerent mutabant in hene esse (sic I, 357, 5. 399, 14. II, 

403, 25), denique tanta fidacia, quanta talem ignorantiam comitari solet, et res et uerba 

peraertebant. hoc obseraatione dignum est ab eiasmodi scholastica inteipolatione, grauiore 

nimiram, codicem digestoram Berolinensem saecnli noni immunem esse, certe illastre exem- 

plum, qaod posaimas p. LXn n. 5, orbis Bomani mutati in urbem Romanam, item impera- 

toris Antonini in Antoninum diaam, reperiri in libris qui extant omnibus praeter Floren- 

tinum et Berolinensem : ande probabiliter coHigemos post hanc libram scriptam demnm 

interpolationem illam coepisBe, id est aut decimo aat qaod magis crediderim andedmo 

saecalo aetate Irneriana. 

Bononien- Qaod si recte docaimus Bononiensiam principem libram descriptum esse ex Floren- 

ceps emen- tino, deinde aero et indoctoram librariorum incaria et doctoram licentia lectionem magis 

archet^o ^^^^S^^® dcprauatam esse, iure quaerent qui haec legant, cur in tam infelici libroram 

secttndo genere tamdiu moremur. sane in hac secandi ordinis libroram deriuatione si subsistere 

liceret, peraentum esset ad solutionem si non expetitam, oerte expeditam : scilicet id genuB 

libroram in recognoscendis digestis non secandam locam obtinere, sed nnllam. at negari non 

potest qaibusdam locis Bononienses solos. ueram proponere non coniectura inuentnm, sed 

propagatam ex archetypo antiquo et diuerso a Florentino. inter ipsa horam stadiorum 

incunabula pradens aliquis, siue Iraerius is fuit siue Iraerio antiquior nobis ignotus, nactUB 

sit necesse est alteram digestoram exemplar aere antiquum et ex eo qnaedam ad mar- 

ginem nel inter lineas exempli sui adnotarit: unde fit, nt paucis et longe dissitis, sed tamen 

quibusdam locis ex BononiensibaB illis emergant lectioneB quaedam residuae ex archetypo 



1 Ita I, 36, 10 id est nisi: I, 549, 35 wOura aetionis ex usndito. * Similiter I, 297, 15 

in lege antiqua F, in lege XII tabularum PVLU — I, 657, 33 eontrahi posse FV», coniraM non 
posse PVL* — I, 660, 8 amitam PU, maierteram PV — I, 672, 3 si res non exsUt P, si rem 
wn (uel non rem) praestet PVLU. paaca delibaui : nam taUbua paginaa impleas. 



Lxvim 

seeando. — DnpUdB lectionis uestigia passim deprehenduntur in ipsiB antiquissimis qui 
extant digestorum codicibus Bononiensibus. eius generis quae subieci, omnia sumpta sunt 
ez digeeto Uetere. 



I, 131, 9 noui F 

inquit P-17 

185, 11 tractat F 

Boribit FW 

194, 27 complures F 

quam fdares F^YL 

235, 30 tempus sit legatns F 

diem posuit legatum FYL^ 

262, 29 imi F 

uniuB FYl] 

359, 10 meoB et F 
numeret LTJ 

396, 1 traditurum F 

condicturum F^VLTJ^ 

478, 3 ab ullius personae F 
[ab illis personis] 



noui inquit V, inquit nouis L 
scribl tractat L' 

quaconplures P* 

tempus diem posuit legatum 
sit legatuB L' 

unius imi L 
meus numeret et P 

contradictnrum P* 

ab illis ullius perBone per- 
soniB P- 



492, 30 aut si quis non exegerit quod \ aut si quis non exegerit quod 



exigere soluere F 
aut si quifl nolit quod exegerit 
soluere P' 

493, 18 exuolunta F 

exBoIuta /P*V*U 

511. 11 maxime F* 
maximinae F' 
maximino P 

513. 12 quantitatis F 
quam citius P* 

553,36 an F 

a me fP*V*U 

562, 14 teprae motu F 

terrae motu P^VU 



exigere potest aut si quis 
nolit soluere qnod exegerit 
P*VU 

uel ex uolnntate exsoluta P^V' 



maxime maximino U 



quantitatiB quam tocius U' 

a me an P'V' 

terre motu prae motu P' 
aduersarum transincidisset P* 



566, 17 transuersarium incidisBet F 

aduerBarium incidisset P^V^U \ aduersarium transcendisset y« 

578, 5 est tutius F 

est utniuB P*y»!7 



est utilius utius P-F- 



fiaec exempla ex Bimilibus multis arrepta magis quam selecta Batis declarant iam in iis 
libriB, unde dcBcripti sunt antiquiBBimi nostri, passim perscriptam (uisse dnplicem lectionem 
aHeram in ordine uerbomm^ alteram Inter uerBUB uel m margine positam. nuUAm a\x\Am 



'..w 



LXX 

locam repperi, ubi clariuB appareat origo emendationum haram, qnam qni legitnr 1, 494, 10. 
ibi qnod edidimns et ideirco mandati [eum non teneri, sed conira mandati] agere posee, in 
Florentino libro eatenns desideratnr qnatenHs nncis comprehendimns : contra explent locnm 
Bononienses omnes snpplemento modo relato. qnomm qni longe optimns est Parisinna 
cnm post prins mandaii elementa dno o^ habeat mox expnncta, aperte se ostendit 
descriptnm ex codice ita comparato: 

eum non teneri sed conira mandaii 
et ideirco mandati ^ agere posse 

id est ex codice, qni in ordine nerbomm lectionem exhiberet Florentini libri, snpra uersnm 
antem uel ad marginem snpplementnm. similiter alio loco I, 103, 20 cnm sic esset in 
codice S ^^« „ft,- postea 

et ei paeteaj^eoluere debet 

supplementnm reliqni Bononienses suo loco inseraerant, Parisinns autem bipertitnm habuit 
post poetea, eibi poetea post debet, qnod item explicatnr eo qnod librarius cnm snperscriptnm 
inneniret, partem hic partem illic inserendum esse pntanit. — lam cnm snpra uiderimns 
codicem S desoriptnm esse ex codice Florentino, non propterea decisnm est de lectionibns 
iis, qnae in Bononiensibus inneniuntnr geminatae: nam cnm alterae earam Kperte descendant 
ex libro Florentino, qnaerendnm snperest, alterae ntram uenerint ex interpolatione conieotn- 
rane an ex archetypo secundo. et plurimis qnidem locis apertnm est secnndam lectionem 
proficisci ant ex interpretatione nocabnloram panllo rarioram, nt ecribit substitnitnr pro 
traetat, aduereariue pro traneuersario, utilius pro tutius, aut ex correctura nel facillima, nt ex 
teprae efficitnr terrae, uel etiam falsa, ut pro corrapta lectione exuolunta praeter ueram, 
qnae est essoluia, falsa emendatio proponitur es uoluniate. sed quibusdam Bononiensinm 
additamentis, ut duobus modo dictis aliisque similibns, cnm erroris explicatio facfllima tum 
Graecoram testium consensus ita patrocinantnr, ut canillari uideatur, qui talia praesertim 
in antiqnissimis quibusque libris reperta ad coniecturam aetatis a phflologia abhorrentis 
et ne pradentiae qnidem nisi primordiis imbntae renocet. idem enenit qnibnsdam locis, 
ubi consentinnt Bononienses omnes: et cnm emendationes ex archetypo altero petitae initio 
omnes locnm habnisse credendae sint inter uersus uel ad marginem, non miram est qnas- 
dam earam tam matnre in ordinem uerboram receptas esae, nt nostri libri in iis non 
uarient: nam id ipsnm snpra (p. LXIIII) nidimns obtinere etiam in interpolationibns non 
pancis, qnas nemo negare potest olim adscriptas fnisse in codicis S marginibns. 
Uerae emen- Qui sint loci, ubi Bononiensis lectio ad archetypum deperditnm redire nideatnr, in adno- 
noniensiQm tatione quantum potuimus expediuimus. in nniuersnm nnmero panci snnt, ut lectio Floren- 
*° rt^b^^^ ^^^ ^^ Bononiensi raro expleatur, etiam rarins corrigatnr, uque obrati fere ingenti tnrba 
digestonim mendarum et interpolationum et omnis generis additamentornm futilinm. praeterea tantum 

reperiantor 

abest, ut per uninersa digesta aeqnabfliter distributi sint, ut de iis certo non constet nisi 
per Ubros IP. HP. VI». VH*. Vim». Xn«. XVIP. XXX». XXXP. XXXnP«. XXXim^i: 



i 14, 7, 7 = I, 64, 12. 15, 14 = I, 78, 19. « 3, 26 = I, 88, 40. 3, 68 = I, 04, 31. 

3, 68 = I, 95, 25» ibi negatio, quam flagitant et res (nam quae in contrarium disseruit Bu- 
dorffius Zeitschrift fur Rechtsgesch, 6, 438, mihi non probantur) et Graeci, adest in uno libro 
Parisino a prima manu, ahest et a Florentina et a Bononiensibus reliquis. 5, 18 pr. = 1, 103, 20. 
3 1, 42 = I, 208, 7 : nisi ex coniectura potius descendit emendatio neque OMOiOTeAcYTq» defensa 
aec magnopere QraeciB. * 4, 10, 7 = 1, 237, 1. » 2, 36, 1 = I, 289, 11. 3, 5, 11. 12 = 



LXXI 

in refiqnis libiiB qnae offendmitur emendationes probabiles uel etiam certae, eae saecali 
dedmi emendandi artem excedere non aidentnr^: nam antiquissima digestorum recogni- 
tione ita institatay ut qoiduis sibi lieere emendator crederet, digestis quamqnam plurima 
et gramasima nolnera illata snnt, tamen alia recte sanata esse consentanenm est*. iam 
eam neriBimile sit ex arcbetypo eo qnod snppeditauit emendationes et additiones illas 
partim bonas, partim eximias, mnlto plaribus locis corruptis opem ferri potuisse, modo 
plennm esset et plene excnteretur, antiqaus is, qui eas inde enotauit, aut perfunctorie ad- 
nodum emendandis digestis operam dederit necesse est aut, qnod magis crediderim, exem- 
plar nactns sit imperfectum. quatenus autem pemenerit, hodie determinari non potest. 
nam Infortiati quod proprie dicitur terminum ante uerba ires partea II, 217, 38, quem olim 
ez arehetypo secundo ibi desinente explicandum esse putabam, hodie libris plenius explo- 
ratis constat cum ea quaestione, quatenus peruenerit archetypum secundarium, nullo modo 
ooninnctam esse, immo uniuersam recensionem Bononiensem etiam in Uetere et Infortiato 



I, 2%, 13. 4, 29 = I, 303, 12. • 1, 9, 8 = I, 359, 10. ' 1, 32 = I, 490, 14. 1, 33. 

34. 35 = I, 490, 17. 22. 491, 9 loco prae eeteris notabili: nam tria auctorum nomina in Flo- 

r«ntino libro non perseripta Bononienses testibus Basilicis recte ezpleuerunt, cum secundum certe 

«^niectura nnllo modo reperiri posset. 1, 38 pr. = I, 492, 4. 1, 44 = 1, 492, 30. 1, 49 = I, 494, 

9. 10. 1, 50 = I, 494, 17. 2, 28 = I, 501, 6, nbi pure uocabulum seruarunt P* et Graeci soli. 

mcccidnnt emendationes non paucae minores, quas tamen omnes coniectura inuentas esse parum 

probabile est I, 489, 1 bia. 12. 14. 29. 490, 12. 15. 35. 491, 29 {inffratis ,P' solus recte, ingraiue 

^reliqoi). 492, 12. 37. omitto loca ea, ubi emendatoris ab ordinario diuersi, antiqui tamen lectio 

«pud Bononienses redit. & L 69 § 2. 3 = n, 18, 35. I. 90 § 1 = U, 26, 1. M. 40 = 

S, 46, 22. L 50 { 1 = 11, 49, 2, ubi legis inscriptionem recte uidentur inserere Bononienses. 

»0 5, 9 pr. = n, 120, 9. 5, 21 = H, 121, 32. 7, 3, 1 = U, 124, 23. " 3, 11 = H, 160, 16. 

3, 21 pr. = n, 161, 27. 

^ Speciminis causa eomposui quae in titulo de seruitutibuB praediorum urbanornm 8, 2 ez 
antiquissimis Bononiensibus libris contra Florentinum uel recepi uel conoLmendauL leuiusculae sunt 
ueque quemquam fugere possunt emendationes hae : 252, 25 luminihue] nominibue F — 252, 36 
imitoe] inuitaee FL* — 253, 4 tuae aedibue] tuaedibue F^ tua aedibue F» — 253, 36 aedi- 
Jeia] aedijicio F — 255, 36 me altius] mea altiue FL« — 257, 17 liberarer aUeri] liberare 
aUero F, liberare alteri L — 257, 22 euius] eius F. item fadle coniectura inueniri potoit emen- 
datio 252, 30 seruitute] in seruituie F: quae emendatio praeterea suspecta est. contra melioris 
generis sunt 253,5 praefixas] P, perfixas FL — 254, 30 cui sol\ PU, sui loeum F, quibus 
fbrtasse adnumerari potest 252, 36 additum uocabulum primo in PV post quadragensimo, baec 
n proferrentur ez codicibus scriptis a benemeritis librarus iis, qui a cogitando plane abstinuerunt, 
qnin ez archetjpo deperdito profecta essent nemo dubitaret: at digestorum libri Bononienses 
optimi qnique cum repraesentent lectionem ez codicibus pluribus artis criticae aliquo siue usu 
ihie abnsu effectam, uel in his dubitationi locus superest. ceterum emendationes probabiles ez 
Bononiensibus petendae in hoc titulo numero solito maiore adsunt: plerumque et rarius apparent 
et minoris momenti sunt. ' Ezempli causa cum I, 533, 32 non recte additum uideatur et 

•dsit iam in antiquissimis libris scriptum a prima manu, potest quidem id profectum esse ex ar~ 
ehetypo, sed non minus ez coniectura. supplementum per se uerum I, 856, 44 uenit non ez 
c<inieetora quidem, sed ez Institutionibus, ubi eadem uerba redeunt. item I, 198, 7 quod habent 
fiononienses omnes ezcepto Lipsiensi a manu prima defunctorum pro defuncti reperto in FL*, 
eine dnbio uerum tamen repertum est coniectura: Graeci enim stant cum Florentina. inter eos 
«otem locos, nbi antiquissimi ez secundariis libri contra uulgatam cum Florentina faciunt aut 
' aperte aot tacite (seilicet ubi posterior scriptura eorum uulgatae conuenit, primitiua dignosci non 
potest), nullujn repperi, qoin uulgata recte repetatur ez coniectura, nec iam dubito de locis 
;548,22. 850,25. 



proprio principaliter pendere non ex archetypo aliquo deperdito, sed ex ipso Florentinor^^ 
ut et origo tripertitionis digestonun Bononiensinm et nomina singalanim partiam et, qno^ 
praeter nomen etiam alia indicia dncnnt (n. p. XXXXVI n. 2), digesti UeteriB instaoratio « 
fortasse antea facta qaam innotescerent denno Infortiatum et Nonnm, explicationem nul- ^ 
lam admittant nisi qaae profidscator a boIo codice Florentino. qoi qaomodo primam m 
innotuerit, in tenebris denBissimis saecnli decimi latet et in perpetaam opinor latebit^ - 
fortasse primnm prolatam est apographam eias imperfectam ita, at desineret ibi nbi finit ^ 
Uetns, idque per aliquod tempus solum in scholis tractatam est et exemplaribas fiaetis ^ 
propagatum: deinde onm exscriberetur reliqaam, id descripsenmt duobus aolaminibos, « 
quorum prius casu ibi finiret, nbi desinit Infortiatum proprium: denique ut uolumina inter ^" 
se aliquatenus exaequarentur et secando uolumini terminus adsignaretnr non in media -^ 
periodo positus, pars ea cui a tribus partibus nomen indita est diuulsa a tertio nolumini J 
secundo adiecta est hoc modo opinor uel certe non absimili euenit, ut primam nolnmen 
Uetus appeHaretur, secundum Tnfortiaium, id est auctum, tertium uocabulo proprie etiam 
ad secundum pertinente Nottum. 

Anctoritatig Haec igitur est secundi ordinis codicum indoles et natura. sequitur ut consensos libro- 
°8iam^° rum deteriorum Florentinam lectionem neqnaquam confirmet, item, ubi dubius haereas 

aestimatio {qj^^j. piorentinam pristinam et eandem emendatam, nt nullum alteri utri adminicnlum inde 
accedat, quod secundae classis libri aut cum hac aut cum illa conspirant. deinde huic 
ordini propriae lectiones, etiamsi eius generis libri uel omnes uel certe antiquiores Gon> 
stanter eas retineant, tamen plerumque deriuari et possunt et debent ex mera neglegentia 
uel adeo interpolatione eomm qui ante Imerium Florentinum librom descripsemnt. deni- 
que etsi per se quidem probabiles uidentur, tamen propriam auctoritatem uix potenint sibi 
uindicare, nisi aut a Graecis interpretibus confirmantur, id quod raro accidit, aut ita com- 
paratae sunt, ut coniecturae fines excedere uideantur, cui opinationi ancipiti semper et 
ex arbitrio magis quam ex iudicio pendenti etiam rarius locus dandus est. sane cum haeo 
ita se habere intellexissem , mecum quaesiui, annon supersedendum esset ingrato officio 
enotandae eiusmodi libroram uariae lectionis, qua hanc editionem onerari magis qaam or- 
nari emnt qui iudicent: archetypi enim illius secundarii uestigia in Tribus partibus et in 
toto digesto Nouo omnino nulla offendi, rara, nt dixi, et minime aequabilia etiam in 
Uetere et in Infortiato, ut per longum tractum plane euanescant, deinde post ingens inter- 
uallum insperato uideantur redire. ita miro casu in libro septimo decimo cum deficiat 
emendatio ordinaria libri Florentmi, in eius uicem aliquatenus succedit recensio Bononienais, 
quam in hoc certe libro quaedam habere eximia et certo uera nemo negabit quod in Ue- 
tere digesto aliquatenus indicare uolui ita, ut in iis partibus, ubi secundi ordinis oodices 
propria bona nulla mihi habere uiderentnr, notas eomm in ima margine adscriptas unci- 
nulis quadratis circumducerem sic [PVLU]: quamquam in tali partitione nec mihi ipsi satia 
feci et in ea suo cuique iudicio standum esse uix opus est monere. uemm et propter 
ipsam incertam codicum homm naturam et propter litigia de eomm utilitate per saecala 
agitata in Uetere digesto praesertim, cuius qui extant libri optimi et aetate et bonitate 



^ Certe quae post plua ducentoB Odofi^edas (f 1265) in scholis de eius diiiisionis origine nar- 
raiiit (Savigny hist. iur. 3, 426 c£ p. 97 n. b), etsi diacipulis tum fortasse satiBfeoerunt, hodie ne- 
mini satififacient; neque enim apparet| unde haec sdre potuerit, nec narratio inato ordine prooediL 



Lxxm 

longe nmcant optimos qnoa habemns Infortiat! et Noni (n. p. XXXXVI), nnnm certe 

eornm sni generis praestantiBsimnm delegi einsqne nariam lectionem edidi non meo arbi- 

trio selectam, sed ita dispositam, nt cninis de eins indole ipsi iudicare liceret contra 

neqne idem perficere snstinni etiam in Infortiato et Nono, qnomm codices secnndarios 

non habebam niai Parisino Uetem longe inferiores, neqne in Uetere plnres secnndi 

ordinis iibtos plene conferre et mendas mendis cnmnlare, praesertim cnm nsns me do- 

coisset qnidqnid ntile babeant codices ez S propagati repraesentari libro Parisino» ea 

lotem qnae reliqni libri proponnnt sibi propria, id est dinersa a Florentino Parisinoqne 

oonsentientibnB, tnto spemi. itaqne Bononiensinm libromm nnicnm Parisinnm plene ez- 

cwuiy praeterea nero ex melioribns qnibnsqne libris non mnltis, sed cnm cnra selectis 

attnli qnae ad rem facere nidebantnr. nam omnino insta auctomm antiqnomm recognitio 

in eo nertttnr, nt ex libris qni extant optimi qniqne deligantnr, parum ntiles nel inntiies 

piocal habeantnr, nere ntiles plene et diligenter excutiantnr, non nt ez libris qnam plu- 

rimis potiora quae sint nideantume afferantnr. certe longi illi litteramm singnlarinm or- 

dinesy qnos artis criticae nere gnari tam ezpanescnnt qnam contemnnnt, ab iis mazime 

&eqaentantar, qui cum impares sint scripturis recte aesHmandis et probis segregandis a 

a.n]gaiibu8y inani qnadam et fucata diligentia artis ignorantiam et indidi debilitatem te- 

^ant ita libros agentes ad lectorem ut ez ouili pecora. omnium nero mazime in opere, 

^Snalis hoc est, et ingenti et ita comparato, ut in describendo fadliime librarins etiam 

et modestns labatur, cauendum est ne testis admittatnr praeter necessitatem. qua- 

>iopter cnm hanc operam snsciperem, eam ei legem dedi, ut ab ipso inde principio nela 

^^traherem et in apparatn institnendo intra codices stricto inre necessarios me continerem, 

'simia antem et superoacua euitarem. 

Dizimns de digestomm libris recte aestimandis et adhibendis: superest, nt agamns de Graecomm 
interpretibuB Graeds, scilicet pro huius editionis ratione et praefationis modulo, nam totius ^n^do et 
^liuiestionis enarrationem et alii suscepemnt^ neque huius loci est. — Uersiones Graecae ^^^ntas 
digestorom ael, nt apnd Byzantios appellantur, IkAoccic innotneront potissimnm tres, 
omnes factae tempore lustiniano nel certe saeculo sezto, plena nna, duae compendiariae. 
pleiia ea est, qnam indicaui alibi snb nomine toy nAATOYc', alibi sub nomine Stephani nel 
Dorothei: scilicet in ea parte digestomm, quam Byzantii antecessores publice interpreta- 
btDtur (nide p. VII. VIII), eam habemns raro forma pristina*, plemmqne insertam scholis 
Stephanianis^ adiectis eins interpretationibns , quibus passim ipsae anditorom quaestiones 



^ Nonissime eam pertractauit Heimbachius in ed. Basilieorum uoL 6 p. 33 sq. ^ Hoc 

voeabnlo nostri auctores cum soleant significare uersionem quamcunque non epitomatam (cf. e. c. 

B. 60, 3, 27 sch. 25: npocKcTTAi €ic t6 nAATOC toyto Ae t6 Ocma kcTtai cn t^ toy KypiAAoy 

ckAocci, oy mhn Ae kai cn T(p 'Ano>nym(|>: plura Heimbachius 6 p. 6), ego ibi eo usus sum, ubi 
iadicare uolui interpretationem auctoris non satis certi, qui plene digesta uertisset, siue is Do- 
rotheus fuii siue Stephanus siue alius quispiam. * Hoc euenit D. 9, 1 — 3. 11, 3 — 6. 

22, S — 6, ubi deficientibus Stephanianis in eorum locum succedunt Dorotheana. praeterea ad 
%eston]m libros 12 — 15 adnotationes quidem Stephanianae multae inueniuntur, sed cum enar- 
ratione uenio deficit. scilicet illae adscriptae fuerunt ad teztum Latinum (u. e. c. B. 14, 1, 29 pr. 
et passim tam per eum titulum quam alibi) potuitque igitur qui apparatum Basilicorum ordinauit 
9u habere, sGhoIis autem destitui. * Quae ex uersione petita leguntur apud Stephanum 



' ^^- 



Lxxim 

cam magistri responsis interponuntor: in ea nero parte, qnae sic non enarrabatar, uerBio 
ea ad nos penienit forma pnriore praescripto nomine Dorothei^ tam Stephaniana antem 
quam Dorotheana qnae aetatem tnlerunt, extant inter scholia Basilicomm. nendones dnae 
compendiariae a Byzantiis tribanntnr altera Anonymo (sic enim eom allegant), altera 
Oyrillo. ilhi panciB locis exceptis pro texta est Basiiicoram eoram, qaae habemas, aed 
matatis quibofidam', maxime Graecis iuris oocabalis sabstitatis pro Latiais ab Anonymo 
retentis, scholiis antem qaae adiecit Anonymas inter scholia Basilicornm receptia. CyriDi 
qaae restant, in iisdem scholiis reperiantar. ex his longe optima sant Dorotheana, caios 
digestoram aersio non aeqnat, prope tamen accedit ad aersionem kata ttoAa Codicis Thale- 
laeanam. Stephaniana secandnm locam obtinent nec spemenda sant, modo probe discemas 
qaae aersionem Graecam constitnant a commentariis et glossis et oasibas adiectis inter- 
iectisae. Anonymi et Cyrilli epitomis, qaaram illa pleniof esse solet, haec et reram intel- 
legentia et sermonis tersa brenitate insignis est, pleramqne ibi tantnm atimar, ubi plenior 
uersio deficit. ipsa aerba Latina a Graecis interpretibas raro ita afferantar, nt inde profi- 
cias*: de lectionis dinersitate exemplariam a se obseraatoram nnsqaam aerba faoinnt^ 
de ipsis aersionibns exponere nec meam est et dixerant dicentqne alii : ego panca tantam 
addam de caatela, qaa opas est ad digesta emacalanda eas adhibentibas. aersionnm haram 
forma admodum uaria est et cam non raro presse sequantur Latina, alibi longe inde rece- 
dnnt modo deflectentes ad epitomae formam, modo ad commentarioram instar exspatiantes, 
nt recte iis ati non possit nisi qui uninersam earam indolem antea perdidicerit et quid 
Latina sic uertenti licere crediderint Byzantii, satis inteilexerit. quod quamquam cadit 
maxime in Anonymi et Cyrilli et Stephani commentaria, tamen ne Dorotheana quidem ab 
additionibus et omissionibus immunia manserant. deinde interpretis ofifidum, maxime in 
eiusmodi opere multa complexo non solum difficilia et ambigua, sed etiam inextricabilia 
et antiquitus corrapta, qnasi quadam necessitate coniuoctum est cum interpolatione: nam 
cui uertenda sunt quae intellegi nequeunt, fieri non potest, qnin ni aot dam magis rem 
expediat qoam ratione et consilio. etiam Byzantii interpretes qoamqoam saepe ipsas oor- 
raptelas tam accorate reddiderant, nt mendae archetypi pariter ex uersione appaieant*, 
alibi corrapta aut omisisse inueniuntur aut immutasse coniectura pleramqoe oiolenta neqae 
ad traditae lectionis elementa satis aptata, ot emendatio adeo non raro degeneraret in in- 



num ipse Graece fecerit ex Lstinifl an trazerit ez uersione antiquiore, quod magis crediderim, 
quaerent quorum interest. 

^ Uerum est huiusce interpretationifl particulas plerumque in scholiiB Basilicorum legi aactoria 
nomine praescripto nullo: sed ubi nomen enuntiatur, nuncupatur Dorotheus. uide Heimbaehiom 
1. c. p. 43. ' Etiam propter ius interim mutatum quaedam immutata sunt, nt pro legitima 

quarta portionis ab intestato tertiam fere substituerunt propter nouellam 18 (u. I, 176, 13 al.): 
alia similia uide apud Heimbachium 6, 126. ad scfaolia interpolationes eae uix umquam peme- 
nerunt et praeterea ita comparatae sunt, ut faciUime deprehendantur nec noceant. * Exempli 
causa B. 22, 1,8 sch. 2: ANAfNoOi o <)>hci t6 pHTON npiop, quod pertinet ad D. 22, 3, 8. cf. 
Heimbach 6, 29 n. 14. ego talia non adnotaui, nisi ubi quae sic afferuntur ad teztum consti- 
tuendum aliquid momenti habere uisa sunt. * Aliter est in scholiis recentioribns, ubi aliquo- 
ties monetur de differentia exemplarium (uide ad I, 110, 29. 640, 18. H, 211, 37. 215, 2. 743, 17. 
806, 5. 808, 10, item Heimbachium uol. 6 p. 158). ezemplaria autem ibi intellege non digesto- 
rum , sed aut ipeorum Basilicorum aut potius aprsionum Graecamm inter se coUataram (e. c 
1^806,5). * Vide e, c J, 64, 28. H, 451, 33. 



f 



LXXV 

terpoladonem, nbi aat nerba displicerent^ aat ipsae res*. in nniaersnm iam snpra(p. LXI) 

de digeBtoram apnd Graecos retractatione egimns, nbi de emendatione Florentini libri 

dizimnB, et cnm ostenderimns, qnam cante Byzantiomm recognitio adhibenda sit, simnl 

dedaraaimns mnito maiore cantione opns esse in Graeois nersionibns ex eadem omnino 

mnriB^schola profectis. sane qni temere admittit apnd Graecos reperta qnae non legnntnr 

m^tearae legnntar in libris Latinis, etsi per se probabilia et fortasse optima, ne is nideat, 

se Graecomm commentis Latina cormmpat magis qnam corrrigat immo diligenter con- 

«derandnm est, nnm eztent inteipretationes einsdem loci plnres: qnod nbi eaenit, non 

^Bxo reperies nnam eamm ita connenire cnm Latinis traditis, nt haec eo consensn con- 

:firmentnr, altera antem interpretatio interpolationis connincatnr (e. c. II, 559, 21. 22: cf. II, 

^7,25). qnod si consentinnt inter se contra Latinos libros, anctoritas eomm non parom 

«onfiimabitur, sed tamen ex consensn eo ne hoc qnidem certo colliges plnres de eadem 

lectione testes esse: satis enim constat tam Cyrfllnm' qnam Anonymnm^ ante ocnios 

liabnisse praeter archetypum^ etiam nersionem pleniorem et mnlta inde retinnisse, nt con- 

aensas interpretnm iioet raro fallat, tamen fallere possit deinde nbi interpretes inter se 

coDsentinnt nd nbi testes non snnt nisi singnlares, diUgenter dispiciendnm est, emendatio 

nel additio ea, qnam Graed nidentnr snppeditare, ntmm interpolationis snspioionem sng- 

gerat an commendetur et inris ratione habita et erroris facili explicatione. — Ego in hoc Basiliconini 

negotio etsi mnltam operam collocani et hoc meo Graecamm nersionnm examine digesto- tione per- 

ram crisin aliqnantnm profecisse arbitror (neqne enim qnisqnam ante me perpetao ad eas ^*^^o 

attendit), tamen tantnm absum, nt eam comparationem ad finem perdnxisse me contendam, 

nt editionis criticae notis omnino comprehendi posse negem , qnae habent Graed inter- 



1 Ita nota II, 793, 22 in lege Solonis ex A naytai, quod certo corrapittm est, &ctam mhnytai» 
ex 0eoY BiA I, 566, 1 eeoYMHNiAN. ' Sic 11, 806, 5 pro nicesimo sexto anno Anonymus (non 

Dorotheus) snbstituit uicensimnm quintum. 11, 808, 20 testibus scholiis recentioribus iure uiri qui- 
iua interpretes ita uertenmt, quasi esset non iure uiri. alia, nt tertiam in Falcidia substitutam 
pro quarta, modo (p. LXXm n. 5) nidimus non tam interpretes aetatis lustinianae immutasse 
qnam Baailiconim compilatores. in loco qui notariorum iura imminuit (I, 146, 1) negatio sublata est 
magis scriptoris fraude quam pmdentis. > Ita B. 12, 2, 7, 13 scb. 21 additamentum , quod 

reperitnr in uersione plenioro, Cyrillus in epitoma item in compendium redegit. sinuliter B. 12, 
2, 7, 8 seruandorum post legcUorum inserunt uersio plenior et Cjrillus contra Anonymum et 
digesta Latina I, 325, 8. e contrario B. 12, 2, 3, 1 uerba digestorum sine doh malo I, 322, 38 
Anonymns uertit, omittunt latior uersio et Cyrillus. pauUo ante I, 322, 37 duo commata aui 
aheti alicui eodorum aui ad eum peruenit eodem ordine collocat Anonymus, innertunt lattor 
aeraio et CyriUns. denique I, 490, 31, ubi nihih magie latior uersio errore ita uertit, quasi 
esaet nihUo minus, is error etiam ad Cyrillum peruenit nec tamen ad Anonymum. — Aliis locis 
Cyrillus propius accedit ad Latina quam uersio plena : ita I, 323, 23 uerba ut daimnum ad ipeum 
reepiciat Cyrillus uertit ayton opA h zhmia, alter interpres YnOKCiTAi th IntcyBcn zhmia: ita 
I, 327, 31 uerba lapis gui per utrumque fundum extenditur Cyrillus reddit 6 . . . Aieoc . . . kata 
t6 MCpoc, o eic thn Ikactoy THn CKTeTATAi, alter interpres Xieoc McpAC 6 tcon Ayo A|-pa)N £4>a- 
nroMCNoc: ita I, 324, 4 in factum, I, 325, 29 comma aolum iUud . . . interutnit, 1, 328, 10 poena 
legie Fabiae, I, 330, 15 eontumax . . . iudice . . . taxante ita redeunt apud Cyrillum, ut lus locis 
eun ipsum archetypum respexisse pateat, non uersionem plenam. ^ Uide e. c. I, 681, 2. 

n, 763, 25. Heimbach L c. 6, 55. ^ Nam grauiter erraret, qui trium uersionem qualem- 

CQnque factam esse crederet adhibitis reliquis soUs sine archetypo. qnid quod interdum ipsa 
lectionis diuersitas ex Graecis apparet: ut I, 221, 6 Stephanus recte legit refigere, Anonymns 
"ttle rejieere. 



LXXVI 

pretes ad digestoram inBtaorationem ntiiia. immo idoneam in digestiB emendandis operam 
coUocatnro semper redenndnm erit ad ipsa Basilica^. qnid antem secntua sim in excer- 
pendis Graecis interpretibna, iam indicabo. primnm cnrani; nt nbi nerae anctoritatea inter 
80 diBsident, mazime nbi Florentina manns prior posteriorqne in dinersa abennt, eam litem 
si fieri potest finirem allato Graecornm testimonio. finitnr antem eoram interaentn ple- 
ramqne ita, nt appellationi locus non sit: qnamqnam Bupra (p. LXI) nidimns qnibuadam 
lociB GraecoB interpretes ita praenaricari, nt eadem interpolatio ob iuB luBtiniannm mn- 
tatnm tam apnd interpretes obtineat qnam apud Florentini libri emendatorem. non idem 
feci nbi diBBident inter se codices BononienBeB et florentini, cum illoram anctoritaB tam 
ezigna Bit nel potiuB nnUa^ nt qni Graecoram anxilio Florentinam tneantur aduersuB Accnr- 
Bium uel adeo Haloandram, ii mihi probare uideantur meridie Bolem Incere. contra sicnbi 
Bccnndi ordiniB libri praeter conBuetudinem neram nldentur BeraaBBO idqne confirmatnr a 
GraeciB, eiuBmodi conBensum ut par erat diligenter adnotaui. praeterea nbi Florentinam 
lectionem aut conBtat ant certe BUBpicari licet hiare uel corraptam esBe, Bi qna repperi 
apud GraecoB ad eiuBmodi locoram criain pertinentia, Bine a tradita lectione recedere nide- 
bantnr Bine eam confirmabant, omnia adBcripsi, ratione habita interpretationum dinersaram 
qnotqnot extant. est enim haec haram uerBionnm non minima utilitaBi qnod BaepiBBime 
inde probari potCBt locum aliqnem nel BUBpectum uel etiam certo corraptnm non aliter 
perscriptnm fhiBBe in ipBO digcBtoram archetypo: nam nbi conBentinnt FIorentinuB liber et 
interpreteB Graeci nel etiam interpretnm nnuB, ibi in ea lectione eatenuB adqnieBcendnm 
OBt, ut, Bi quid in ea ehatnm eaae deprehenditnr, ibi compilatoreB credendi sint ant ad- 
hibniBBe libroB parnm emendatOB ant ipsi errasBe. denique si qna repperi in uerBione non 
ezplicanda nisi ez nerblB aliter couBtitutiB atqne leguntur in Florentina, ea ut par erat ad- 
notani, etiamBi Baepennmero eiuBmodi differentia ezplicanda est ez nerbis non lectis di- 
nerse, sed temere mntatis. non adBcripsi antem, quae interpres casu consilione omiait 
qnaeue ezplicandi causa de sno interposuit', nec magis nbi erranit: id enim et infinitnm 
fuisset et param ntile. denique in locis grauioribus et magis impIicatiB pleramque Graeca 
rettnli apposita Latina eornm nersione ita adoraata, nt qnae Graecae orationis membra 
qnibns Latinis responderent, inde facile intellegeretur : id qnod mazime ibi feci, nbi hiatnm 
ez Graecis ezpleni. ita puto clarins quam antea hac editione demonstrari, quid conferant 
ad digestoram instanrationem pradentinm Byzantioram, qni sezto saeculo iuri Instiniano 
operam dederant, reliquiae: quae si nernm fatemur, solae aliqnid momenti habent in di- 
gestis emendandis praeter libram Florentinum ipsnm einsqne correctorem, haberent aatem 
mnlto maglB, si eoram snbsidinm perpetuum esset iam cum non solnm Basilicorum con- 
ditores partem non ezignam digestoram ezdnserint propter iuris stndia condicionemne inte- 
rim mutata', sed etiam ipsoram Basilicorom magna pars ita interierit, nt alibi uices eoram 



i Ut de inierpretaiionam Graecarum natura et diuersitate faciliua et certius cuiuis iudieare 
liceat, magnopere optandum est, ut proponatur spedmen certe selectum ex iis Basilioorum libriBy 
qui plenum apparatum habent, ita comparatum, ut tres uersiones iuxta ponantur adiecto item 
textu Latino , abiectis autem tam enarrationibus Stephanianis quam scholiis recentioribus , quibus 
in digestis recognoscendis aequo animo caremus. uniuersorum enim Basilicorum ad hanc normam 
retractatio ut perficiatur quamquam sperare non audeo (u. p. XXXXini), forti^se non deerit, qui 
modestiori uoto satis&ciat. * Ab hac lege interdum recessi adiecta interpretatione Graeea 

uocabulorum rariorum, ut fiictum est e. c. 11, 819, 10. 29. * Ita omiserunt titulum de origine 



Lxxvn 

£uiint exfles reliquiae seruatae in legum indice noto sub nomine Tipuciti (ti noY kcitai), 

jdibi plane defidant, saepissime uero scholiiQ antiquis destituamur neque copia nobia sit 

xftin ueraioniB Anonymi imperfectae et saepe fallacis, in magna parte uiae non breuis, 

quam pereurrimus, progrediendum fuit sine ducibus his, quorum quamquam fallaciam saepe 

Gzperti eramns, tamen ubi deficerent, ingens desiderium nos cepit: nec dnbium est eas 

digestomm partes, quas ad Graecas uersiones exigere potuimus, hodie legi reliquis ali- 

duantnm emendadores. 

Dixi de subsidiis, quibus instmctus hanc digestorum recognitionem perfeci, enarrauique, Orthogra. 
^jM secntos sim in apparatu coUigendo et digerendo. restat, ut pauds exponam de par- ^ 



ibus iis, quae suo arbitrio magis quam ad apparatum editori adomanda sunt. et de ortho- 

C;raphia qnidem pauca sui&cient. in summa re retinui codicis Florentini, ut ubi is dupli- 

^sem lectionem offerret priorem et posteriorem, in orthographicis haec mihi potior esset 

v^pote profecta ab hominibus doctioribus et in uniuersum propior a uera. aequabilitatem 

Msk orthographicis non snm secutus, sed ancipitia, nt sunt extare et esstare, inprohare et im- 

^probare, optinere et obtinere, eet et sed aliaque complura, ut tradita accepimus, ita edidi. 

aed tamen quae in Florentino inueniebam plane intolerabilia, in marginem amoui, ut per- 

l)etaam litteramm b et u, non raram uocalis e cum diphthongo ae confusionem aliaqua ea 

aetate nnlgo recepta aperte barbara. unde tamen ne coUigas ea quae reliqui omnia mihi 

probari, qui non ignorem non pauca etiam relictomm , ut sunt promieeisee, inelussisse, sup- 

peBes, suppremus, f ^TO ph in Graeds, nullo patrocinio defendi posse: sed ne ulterius pro- 

cederem in uera orthographia reuocanda, factum est propter duas causas. primum oorpus 

iHRB edimus sexto post Christum saeculo Constantinopoli conscriptum, cuius compilatores 

dnbitari non possit in orthographicis saepe aberrasse a uero modo ignorantia modo praua 

doctrina scholastica: at ultra auct^rem sapere editorem non oportet. deinde aliquatenus 

etiam psrcere uolui lectoris patientiae neque ei fastidium mouere cumulatis in uaria lectione 

tot obseraationibus minutis de orthographia, quas cum supprimere non liceret in teste 

tuitae et auctoritatis et utiiltatis, tamen qnam simplidssime proponere placuit. propter 

naiilem causam in numeralibus quae n litteram ante s modo adsciscunt modo omittunt, 

emendatomm mutationes ex uaria lectione in eum locum amoui (supra p. XXIII) , ubi ne- 

mini molestae erunt quasnam autem ieges in orthographia Florentini libri scriptores emen- 

datoresqne secnti snnt quasue infregerint, de eo aut tacebimuis aut disputabimus loco et 

tempore opportuniore. 

Gnm nnllnm Latinae litteraturae opus ita indigeat recta et commoda interpunctione, hterpanctio 
ttt indlgent ea digesta profecta ab auctoribus rebus magis intentis quam uerbomm 
itraetnrae accuratae, curaui quantnm potui ut tradita emendaretur uitareturque scopulus 
uterque, tam quae in digestis adhuc obtinuit profusio indsionum, quae dum copulam par- 
ticolamqne nuUam missam £acit sine uirgula comite, sententiam non conectit, sed discer- 
pit, qnam pennria illa, quae nostro tempore regnat, quo quanto rarius in oratione in- 
ddunt, tanto magis philologi sibi esse uidentur. quibusdam lods opem ferre potui sola 



ioiu 1, 2 totnm fere (Heimbach 6, 128), magnam partem tituli de rita nuptiamm 23, 2 (Heim- 
bMh 6, 53) 9 pleraque quae pertineiit ad decuriones, quoniam ipse Leo nouella 46 curias decu- 
rionegque abolenit ^eimbach 6, 126)^ aliaque (u. ibi 6, 126. 128. cf. 112). 



Lxxvm 

interpunctioiie matata (nt I, 889, 27. 11,807,4. 907,21 al.): sed in apparatn pleramqae 
tacai de eiasmodi mntatione, quae a traditis aere non discedit. 
Coniectarae Deniqae sabsidiiB deficientibas coniectara opas est, at alibi perpetao, ita ael maxime 
in digestiB. nam licet aeram sit codicis Florentini ope digesta Instiniani longe minns cor- 
rapta nos habere qnam Latina pleraqae, qaae libris scriptis tradita accepimas, tamen tam. 
collatio Florentini libri cam Neapolitanis fragmentis gromaticornmqae excerptis qaam Ba- 
silicoram comparatio satis ostendit coniectarae, modo ad artis leges et cam iadicio exer- 
ceatar, etsi in digestis non respicimas nisi eam operis formam, qaam edi iassit lastinianas, 
ael sic aliqaem loeam esse. sed artis hisce finibas coniectarae asas in digestis neqnaqaam 
continetar. nam conditorom cam incaria maxime in litteris singalaribas explicandis tam 
interpolatio, lidta qaidem iis et saepe necessaria, sed nobis molesta, fecit at recensio qaam 
ii proposaeront a primaiia aactorom scriptara tantopere recedat, at qoi haec olim scripse- 
ront si legerent hodie in digestis accepta sibi relata, credibile sit saepe fbre at ipsi se non 
agnoscerent prioris generis errores at deprehendat et emendet, iare poscitar ab eo qoi 
digesta recognoscit: contra in alterias generis interpolationibas inaestigandis et aliqoa- 
tenas ad antiqaiorem statam reaocandis cam nostrae aetatis iaridprodentia magna ex parte 
nertatur, digestorom editoris in ea re partes aat nnllae sant aut certe secandariae. ego in 
hac editione adornanda cnm hoc potissimam mihi proposaissem, at instromentnm ad aerba 
digestorom recte et apte constitaenda pararetar certam et plenam, constitationem ipsam 
non neglexi qaidem (neqne enim inter eos nomen dedi, qai cam codicis caiosdam exem- 
plam typis exscribi iosseront, aactorem sibi oidentor edidisse), sed sabitariam magis et 
proot res inoidit operam ei impendi: idqae pato qoi hac editione atentor non tam excasa- 
bont qoam landabont nam qoi sciont qoid reqoiratar ad digestorom recognitionem ab- 
Boiaendam et ioris aactorom in nocabolorom asu et stroctura et omnino in re grammatica 
proprietatem perdiscendam reromqoe cognitionem qnM singnlis locis sufficiat comparan- 
dam, ii ultro confitebuntur eiusmodi negotium ab uno homine perfici non posse, sed flagi- 
tare uires unitas opera diuisa. certe si quis existet aliquando qui nobis depingat digesto- 
rom editorem qualis esse debeat, et optimum grammaticum et iuris publici priuatique 
pradentissimum pergatque inde cum eiusmodi operis forma perfecta hanc meam opellam 
componere, equidem sane fatebor me non esse nisi unum ex multis neque philologiae ne-* 
Editionis que iuris scientiae phuie expertem, sed nihilominus hominem ridebo. ego fed quod potui: 
^^ ^ quomodo uero editionem adoroarim, paucis complectar. quaecumque in uerborum ordinem 
recepi non confirmata aut priore Florentini libri scriptura aut posteriore, distinxi litteris 
obliquis, ut qui hao editione utitur ipsis typis statim moneretor aliter legi in codice Floren- 
tino. rarissime tamen in uerbis a Florentino libro recessi nec fere in grauioribus nisi abi 
lectio diuersa non solum sua ipsius probabilitate commendaretnr, sed etiam testimonio 
aliquo idoneo, maxime interpretum Graecorom: nam praeterea quamquam saepissime liqaet 
de corroptela, saepe etiam emendatio suppetit uel certa uel probabilis, tamen pleramque in- 
certum est, menda utram recentior sit lustiniano an in ipso digestoram archetypo fuerit 
propterea ab eoram editore non tollenda. itaque hanc uiam tenui, ut quae praeterea praesto 
essent emendationum pericula probabiliora uel ab aliis inuenta uel a me excogitata, ea in 
ima margine ita adscriberem, ut neque uariaram lectionum immundiciebus demei^rentur 
nec facile efifugerent eos qui textum legunt contra interpolationes auctoram lustinianoram 
plerumque non jndicaui: ea enim opera, ut dixi, non tam digestorum editoris est quam 



Lxxvnn 

eorom qni in inre antiqno inaestigaDdo operam coUocant. qnamquam ubi aptum uideretnr, 

maxime ubi propter eam ipsam interpolationem uerba qnae nnnc legimus nel biare cer- 

nerem uel alia ratione offensionem habere, talia qnoque adnotaui. errores compilatomm 

mendasqae antiqniores ubi deprehendere mihi uidebar, eos indicaui, sed ita, ut hae ipsius 

luatimani archetypi corruptelae, scilicet repertae tam in Florentino libro quam apud Grae- 

, a reliqnis originis fortasse posterioris distingnerentur et ubi fieri poterat neque res 

loqnebatur, lectores monerentur coniecturam prolatam ad ius lustinianum porrigi non 

«lebeie. caoi autem, ne ad modum Haloandri auctomm uerba ad ordinarias grammaticae 

leges ita ezigerem, ut magistri castigant pueroram scriptiones scholasticas: nam eorum 

offendnnt apud pradentes cum bonam partem et ipse persnasnm habeam non ab 

letoribas proficisci, sed a iibrarioram neglegentia et compilatoram incuria^, tamen inter 

iaaraodi errores et cottidiani sermonis licentiam fines si quidem regi possnnt, certe non 

Is sam, qui eos regam. quare talia, qnae contra grammaticam quidem peccant, sed sen- 

tontiam non pessnmdant, minora praesertim passim ita retinui, ut ne in adnotatione qni- 

^km de orationis nitio monerem. emendationes quas alii proposuissent non innestigaai 

^Uta opera: id enim infinitum erat neque perficiendnm ab homine multis negotiis praeterea 

^iatricto. denique eiusmodi innestigatio haud scio an maiorem difScultatem habeat quam 

utilitatem. nam nescio quomodo digestoram emendatio plus quam credas iacuit post Cn- 

iaeimn in hac quidem re non tam maximum quam unum scientiae nostrae lumen, etiaoet 

e(iamnanc philologi enim ii quoque qni a Gaio et Ulpiano non abhorrent a digestis absti- 

Bent: iuris aatem auctores optimi quique, quos propter pradentiae acumen suspioimns, ubi 

uerba anetoram tractare incipiunt, mirum in modnm et artis philologicae expertes se pro- 

l>are solent et saepe adeo ne mediocri quidem lingnae Latinae notitia imbutos, ut peraer- 

aissima qnaeqae et quonis auctore non inscito uel infante plane indigna nescio qnibus ecn- 

leis tormentisqne adhibitis defendant, denique si quando ad emendationem ipsi accedunt, 

monatra fere parturiant et prodigia mirifica: quamquam rarius hoo faciunt et {requentius 

peocant aetustis ineptiis defendendis quam proferendis nouiciis. propter has causas in 

emendationibus prioram cognoscendis non multum temporis coUocaui, sed ezaminaui tan- 

tom adnotatas in editione Grebaueriana commentariisque Schultingii et Smallenburgii et 

li qoas praeterea uel ipse alind agens obseruaui uel a me rogati Paulus Kmeger et 

Hermannns Fitting mecum communicauerant. singulis nomen auctoris apposui, ut ubi nnl- 

Inm adscriptnm innenitur, coniectura mea sit. emendatio antea proposita nbi ita mihi pro- 

bibatar, ut aliqua immntatione egere uideretur, id quod saepe nsu uenil; mazime in emen- 

dationibns exoogitatis a pradentibus de iuris rationibus magis quam de erroris probabiH 

oiigine soUicitis, ita id significaui uiram doctum illum similiaproposuisse: nam neque mea 

ftcere aoloi uere aliena neqne aliis obtradere mea neque enarrare eiusmodi differentias 

aunatas fere et leuiusculas. coniecturas interrogationis signo notaui. quibus rationibas motus 

nerba ea de quibus agitur corrapta esse dizerim et ita ut proposui emendanda, saepe signi- 

fieaui, raro enarraui: nam plerisqne locis nec corraptela demonstratione eget nec quid in 

emendando secutna sim, in uniuersum autem prouidendum erat, ne apparatus critici fines 

6xcederentar. non paucos locos cum ita comparatos esse deprehenderem, ut emendationem 



^ ExceTptomm quoque condicio saepe facit, ut quae offendunty non tam mendose descripta sint 
qaam maXe in oompendium redacta: ut cemitur II^ 144, 22 et alibi. 



LXXX 

qnae philologo probaretur non reoiperent, maxime propter inteipolationem nulla arte ellmi- 
nandam, de sententia tamen aactoriB in uniaersum satia constaret, adscripsi in adnotatione, 
quid ad iustam sententiam ef&ciendam reqairi uideretar, uerba non praestans. 

lam igitur e manibus mittenda sunt nolumina haec, quoram prius edi coeptum est uere 
anni 1866, absolutum post biennium, alteram cum operis praefatione iam perfectum lecto- 
ribus traditur. eoram autem, quibus ea inscripsi, alteri iam tradi non possunt: nam dum 
Rudorf&o timemus, Boeckingii summi harum litteraram luminis caram caput nobis ereptum 
est. fatigauit me saepe labor sexennis continnns non depositus nisi necessitate cogente 
per breuissima interaalla: hoc enim mecum constitui, cum coepi, ut perficerefur. inris 
Romani studiis, quibus adulescentiam dedi, acceptum refero quidquid in litteris profeci, 
uoluique ad ea ita reuerti, ut quod in iis studiis ipse maxime semper desideraram pn- 
tabamque item ab aliis desiderari, mea opera expleretur, itaque factum est. multa esse 
in his uoluminibus, quae si nunc demum ad eum laborem^ccederem, matata prodirent, 
addenda demonstrant: sed errores, quos commissos esse adhuc intellexi, paucis exceptis 
eius natnrae sunt, ut ntilitatem libri non multum imminuant. longe plura erunt qnae alii 
qui sunt futurique sunt merlto improbabunt: spero tame^ fore ut iidem mihi testes sint 
operam me in digestis recognoscendis ntiliter posuisse. hoc non ignoro neram utilitatem 
libri pendere ab uniuersa horum studioram condicione, maxime a felici iuris pradentiae 
litteraramqne Latinaram communione, quae hodie iacet, nec iuri magis operam dant La- 
tine docti qnam iuris pradentes Latine sciunt. sunt qui dum huic meae operae fauent 
pntant fieri posse, ut studia reuirescant: nec desperandum est. uideant qui hodie iuri 
operam dant adulescentes ingenui: apud eos enim stat, utrum perduratura sit ars iuris 
nobilis et liberalis an in artificium sordidum degeneratura. ius Romanum creatum ingenio 
populi ad id ipsum nati, perpolitum decursu illo mirabili per uiginti saecula nationesque quae 
fuerant quaeque sunt omnium principes, tamquam nobile aurum identidem decoctum splen- 
det hodie splendore non imminuto aetate^ sed adaucto: et ut causarum patroni idonei 
iudicesque sagaoes et religiosi etiam eo non adhibito institui possint, tamen nt stndium 
ef&ciatur liberali homine dignum, id est eo qui hoc intellexit neminem plene niuere diem 
praesentem nisi memorem dierum praeteritoram, opus est inre Romano, coniuncto cum 
ipsoram populoram tam Romani quam nostri creatione et formatione, uitae communi autem 
neque ita applicato, nt animus adnlescentis a libero motu statim in sordium eius nincnla 
abripiatur, neque ita ab ea alieno, ut ex tirocinio ad arma difficilis transitus sit. 

Panlns Kraeger, qui nniuersi laboris socius fieri uoluit, cum iuris doctrina saepe me 
adiuuit tam in uaria lectione ex libris aeteribus enotanda et in plagulis corrigendis opera 
continua et fideli. in cuius absends locum per aliqnod tempus succeesit Fridericus Menge. 
porro Graecis quae in digesta recepta sunt castigandis operam nauanit optimus amicos 
Rndolfos Hercher Oraece dootissimus, cuius comi adiutorio et liber et anctor plaiimam 
debent. neque umquam ubi appeliaui Hauptium meum, destituit me incomparabilis eins 
eraditio. in iuris quaestionibus difficflioribns saepe cum fructu consului, dum noster erat, 
necessarium meum Henricum Degenkolb, item aliquoties Zachariaeam Lingenthalium et 
Adolfum Schmidt iam Lipsiensem. quoram reliquoramque omnium uiioram in Latinis litteris 
iurisue studiis insignium de hac opera bene meritoram g^rata recordatio cnm his ipsis stn- 
diis coniuncta in perpetuum in animo insidebit. 

Berolim d. XXX JuJ. MDCCCLXX. 



f 



EMENDANDA ET ADDENDA. 



I. IN TEXTU. 

' 6,15 occupatum seribe occnpatam 

^D8, 2 creditoribns g&ribe creditoris 

[, 3 et deL (om. ind. F) 

t,40 OBn ecribe usum 

'«, 32 esto ecribe eat {cum' F: cf. D, 27, 2, 69, 5) 

^29, 15 reciperart ecribe reciperare (eum de i extrema in reciperari N dubitet Kruegerue, 
Florentina retinenda est) 

9 esset scribe est (cum F*: quamquam essct F^ eodem redit) 

128,26 abit ecribe abiit utroque loco (cwn F) 

^06, 12 sic interjmnge (cf, ad II, 317, 10): Idem ait: interrogatus Proculus de eo . . . sub- 

traheret, ait 

C38, 5 praestabunt scribe praestabant 

^7, 6 eic inJterjmnge: Idem eodem. Respondit ddeta n. 1. 

08, 32 contraliensium ecribe contrahentium 

723, 18 commodauert^ scribe commodauerit 

762,10 in legitimas scribe in legitimis 

778, 16 admistrat ecribe administrat 

784. 25 cpATia)Ta)N scribe cTpATicjTcoN 
785, 18 interpunge post npiMiniAoN 
801, 43 eic interpunge: dicendum est non deperire ei usuras. In contrario iudicio sufficit 

807.26 magituum scribe magistratuum 
829, 37 Ubro Ubro scribe libro 
844,36 locum scribe loco 

867.27 cum testamenti faciunt perscripturam omnino retinendum est 
XI, 25, 22 denegandum scribe denegandam 

30,10 legatam scribe legatum 

577,21 notae 4 numerum coUoca post aMcdn 

589,30 sexagensimo scribe sezagesimo 

961.28 nicensimo seribe uicesimo 

U. IN BiARGINE EXTERIOBE. 

1,26,14 a(2<i0 B. 60, 36, 11 

27,21 ocidtf D. 23, 2, 34, 3 

68,27 q. S scribe q. 4: 

84,26—30 ad<2e B. 28, 5, 12 

166,12 a(i(ie D. 10, 3, 2, 1 

169>18 addec(.D.^,6,b,l 




^ / 



Lxxxn 



l, 170, 


,3.8 


195, 


»26 


?07, 


,12 


209, 


17 


216, 


14 


224, 


6 


238, 


16 


250, 


1 


251, 


39 


252, 


12 


278, 


13- 


279, 


35 


287, 


3 


303, 


15 


322, 


32 


363, 


38 


409, 


8 


429, 


24 


439, 


1 


477, 


20 


641, 


27 


648, 


14 


740, 


13 


818, 


19 


832, 


5 


II, 57, 


31 


59, 


,19 


69, 


24 


179, 


.38 


265, 


, 7 


348, 


, 2 


375 


.17 


395, 


rll 


405, 


,31 


408, 


,28 


591 


,30 


648 


,23 



dele asteriscos 
adde cf. D. 34, 9, 5, 1 
adde B. 53, 2, 4 
adde cf. PauluB D. 46, 5, 2, 2 
adde I. 2, 4, 1 fin. 
adde cf. Ulp. D. 41, 1, 23, 3 
*A ecribe *S 
f. 134 scribe q. 13 f. 134 
adde D. 43, 25, 1,5 
A acribe *S 

-20 adde B. 60, 12, 54 fin. 
adde cf. D. 50, 17, 132 

adde B. 58, 10 fin. (cf. Heimb. 5 p. 205 not. p et p. 209 n./} 
adde cf. D. 39, 2, 19 pr. 
adde D. 5, 1, 13 * 

P/ ecribe *S 
adde cf. Cod. 7, 32, 1 
adde D. 50, 17, 44 
adde S 

adde Paul. 2, 12, 5 
adde D. 50, 17, 173, 1 
adde cf. Paulus D. 39, 3, 2, 8 
SEA ecribe ESA : secundum id muta aefetiseos 
adde cf. I. 2, 10, 13 
adde cf. D. 34, 9, 12 
adde % 9 

adde cf. Ulp. D. 36, 1, 18, 4 
adde D. 36, 1, 80 pr. 
adde cf. D. 28, 4, 3 
ESPA ecribe EPSA 
adde 8EP 
adde D. 43, 25, 1, 4 
ESP scribe ES 

ad ^ 1 adde Synops. p. 303 ed. Zachar. 
adl3,4 adde cf. D.44,4,7 
EA scribe E 
adde 1. 4, 9, 1 fin. 



III. IN IMO MARGINE SUPERIORE. 

p. XXXir n. 1 percmptum scribe peremptam 
I, 2, 29 adde: ipsius om, Gai codex ieste Studemtmdo 

18, 24 adde: quidam snnt patres familiarum, quaedam matres familiarum, [qnidam filii 
familiarum], quaedam filiae familiamm {eiectis interpositis ab smendaitwre: Bre- 
mer Vlp, p. 59) ? 
24, 15 adde: deducitur] diducitur Gaius 
16 et 23 adde: ueluti] nelut Gaius 

20 adde: in bonis esse creduntur] [ui]dentur in bonis esse Gaius 

21 adde: autem om, Qaius 

23 adde: sunt] F cum Inst, om, Gaius 

25 adde: in om, Gaius 

27 adde: id] F cum Inst,, om, Gaius 

29 adde: et iura] iura Gai, Inst. 



Lxxxin 

I, 25 n. 3 adde VergiL Aen. 6, 505: tune egomet tamnlam Rhoeteo litore inanem constitai 

26,29 €uide: dinos] diui? 

27,22 adde: liberti] libertini l gem. 

34 n. 2 emendationem hane recte improbauit Borgheaiui opp» 5, 405, non reete defendit Bo- 
tamanianam licet senatores non sint. seilie^, td in adnotatione ad Borghesium 
L c. ohseruaui, errauimus omnes neque opus est emendatione tdla. hoe dicit Maeer 
proprie praesidem dici reetorem prouinciae non senatorem, cogitans nimirum de 
proeuratore et praeside {Orelli-Henzen inscr. 74. 3601, 5419), posse tamen prae' 
sidem appellari quicumque prouinciae praeest, etiam senatorem. 

40, 17 adde: et del. 

54, 1 adde: cum etiam] quin etiam (Fuchs krit. Stud. p. 28)? 

59 n.2 erraium quidem est in inscriptione, sed in libri titulo potius quam in nomine auctoris: 
simiUima est enim L 49, 14, 15 petita ex Mauriciani L III ad legem luliam et 
Papiam. 

64,28 adde: nel inpensarum (sic F*, incensarum F^) aedium agatur] uel depensi me- 
cum agatur Ulpianum scripsisse probabile est: depensi proposuit Rudorjf Zeit- 
schrifi Jur Rechtsgesch. 6, 442 

81, 26 Admonuit Zachariaeus schoiii ThaUlaeani ad B. 8, 1, 86, ubi Thaleiaeus relato Pauli 
loco 1). 3, 1, 10, quem ait Pauli esse legique €n toic TTpioTOic, sic pergit: €n 

AYTCp hk T<{> TlTAtp 6N TH npO TAYTHC CCNTCNTIAC [immO C€NT€NTIA] KAI TIMCOpiAN 
6piZ€l 6 TTayAOC KATA TOY <|>ICKOCyNHr6pOY CYNHfOpHCANTOC KATA TOf <|>ICKOY. tolia 

eum neque hoc loco inuenianiur neque praeterea usquam in iure lustiniano (ef.fr. 
de iurejisci § 16: [contra fi]scum ... adesse [proh]ibentur et si adfue[rint], 
infamia plectun[tur]), uidendum num ante L 10 aker loeus Pou/t exciderit. quod 
commendatur etiam ordine legum. nam iex 10, ut tituius hodie legitur, non ap- 
paret cur extra ordinem inserta sit: at si sumas ante eam locum de Jisci aduoeafo 
plectendo scriptum fuisae desumptum puta ex Pauii sententiis, ordo recte procedit. 
Pauii enim sententiae excerptae sunt inier Papiniani responsa et TrgpJumini 
disputationes : iegem autem 10 ita locum mutare iusserunt compilatores ob argu- 
mentum coniunctum cum praecedente. obstat quidem, quod tam Fiorentinus codex 
haec ignorat quam Graeci interpretes omnes : sed Thalelaeus nominatus inter ante- 
cessores eos, ad quos constitutionem Omnem lustinianus dedit, Jieri potest, ut 
locum arUiquissimo tempore librariorum cuipa in digestis omissum nihiio minus norit. 

33 adde: uerba qui autem inter infames sunt, sequenti titulo explanabitur cum appa- 
reat non esse Trgphonini, Ulpiano tribuit Kariowa (Zeitschrijt Jur Rechtsgesch. 
9, 210) inserenda 80, 25 post uerba ne postulent non improbabiliter : magis tamen 
crediderim et haec et inscriptionem sequentem lulianus libro primo ad edictum 
commentum esse compilatorum. 
96, 17 adde: lulianus dei. 

37 adde: societatis siue cuiusqne alterius eorum nomine proprium est] societatis 
siue cuiusque alterius nomine, eorum proprium cst (sic etiam BS: oTc kai 

CCOMATCIA €X€IN €niT€TpAnTAI KOA^rlOY H CTAIp^lAC H 6T€p0Y TIn6c, TOYTOIC €<>€ITA|)? 

102, 23 adde sublata n. 3: ne poena traiecticiae pecuniae augeretur aut ex compromisso 

committeretur] iam maiim: ne fenus traiecticiae pecuniae augeretur aut poena 

ex compromisso committeretur. 
106,27 adde: Nesennius] immo Nasennius, etsi nesennius scribitur perpetuo (27jl,33. 35, 

2, 22. 42, 1, 41). 
113,30 adde: maioris malitatis] Ulpianus scripsisse uidetur maioris mali talis [quod et 

constantissimum hominem moueat] simiiiterue eaque male in epitomen redegisse 

compiiatores. 
144,10 adde: per magistratus factum uidetur deL 
146,10 adde: ibi] ibidem? 
166, 36 adde: ut sij ut et s) (Ftichs h-U. Stud. p. 57) ? 



Lxxxnn 

I, 173,18 adde: possit] non possit? 
191 n. 4 dele 

200 n. 1 nomen scribe nomine 
205,12 adde: ianctam] ianctum tuam? 
227,36 adde: Scaeuolae magie guam Pauli: u, ad D. 32, 78 

229. 24 scribe sublatn n. 5 : initio] iam malim nan delere, sed mutare in inibi 

252, 30 scribe sublata n. 6: laminum in seruitute] luminum inmittendorum seruitute? 
253,27 adde: alteri aedes, alteri aliarum] pro his MarceUus scripsit opinor alterarum 
aedium 

256.29 adde: nempe] de ea re? 

263.30 adde: thn cn *Ic6m<J}, h onoY an BoyXh scribendum esse deletis uocabulis tco et ^ 

monuit Kirchhoffitis 
264 n. 1 monuit Kruegerus haec fonnanda esse ad locum Inst, 2, 3, 1 et ipsum probabiliier 
desumptum ex instiiutionibus Ulpiani, ubi sic est: praediorum urbanorum sunt 
seruitutes quae aedificiis inbaerent, ideo urbanorum praediorum dictae, quo- 
niam aedificia omnia nrbana praedia appellantur, etsi in uillis aedificata sunt 
scripsit igitur Ulpianus ad hunc modum: et urbana quidem praedia aedificia 
omnia appellamus: igitur etsi in uilla aedificia sint cet, 

270 n.2 sic muta: balineis] balneariis potius guam balinei: ef. II, 600, 12 

271 n. 2 dele 

292.25 adde: mulae ducerent inter] mulae facerent iter? 

296.21 adde: et heredi] idem Graeci: nec heredi (Wachendorff: cf.Schmidt Interd. p. 127, 

Bruns Zeitsehr.fur Rechtsgesch. 3, 384)? 
327 n.l praesiabit uerba sic formare cum Cuiacio: etiam non manente rei communione, 

deinde inserere talia: idem dicendum est, ubi erraui in persona socii (c/. 

p. 326, 22) 
330 n. 3 sic muta: exhibitis] ex exhibitis? 
362,40 adde: etiam del. 
364,23 adde: quo minus] quod minus? 
365,23 adde: stabitur] stabitur eo? 

38 adde: delatum] datum? 
404, 7 adde: eius del 
420, 1 adde: fuerint] fuerit (Hal.)? 
423 n.5 stc muta: quisquis praeposuit] quis sit qui praeposuit 

436.29 adde: et huius del. 

453,40 adde: actio est] frmant Graeei (oYAeN htton th Ac in pcM Bepco riNCTAi x^P^ 
Steph., excic kata moy thn Trepi thc ^attanhc Ar<<>>rHN Anon.): actio cessat {Wind- 
scheid in pand. 2, 2, 397)? 

457, 8 adde: et quo magis] etsi quo magis? 

478,11 <tdde: etiamnunc ab ignorante] ab ignorante etiamnunc? 

509, 3 adde: eam del. (P^U) 

514, 11 sic exple deleta n. 1: si scias alienationem esse [prohibitam, alienationem OBse.] 

523 n. 3 iam malim ante qui scribsit inserere si 

523,32 adde: aliqui] nequiquam? 

527.22 adde: emptio remanserit (Boecking)? 
555, 5 adde: rebus] arboribus? 

23 adde: quam in prato] uel in prato? 

557. 30 adde : aliqua] alia qua (similiter Fuchs krit. Stud. p. 66) ? 
562,14 adde: uel ubi greges eius stare oporteat non sunt Ulpiani 

567 n. 6 praestat scribere soluere pro solueret quam cum Haloandro inserere ut 
572 n.2 sic muta: in kalendas lulias 
573,28 adde: nauis] magister nauis? 
574,28 adde: ante conductione tn«. locatione 



LXXXV 

1,583, 1 adde: dimidias partes possesBionis scribendjum esse suadetlocus simiUs 43,33,1,1 
585,17 adde: dians] dini? 

32 adde: oideatar] uidetar? 
^i 2 adde: habere] mcUim competere (pete[r]e F') 
5W lu 2 dele: simiUter dicitur optinere fiscum D. 32, 27, 2 
^ Q- 2 leetio tradita fortasse explicari poiest sic, quaecumque eius fundi pars certa a quo- 

Ubet possessore petatur, eius partis eertae dimidiam non recte petitum iri 
€00 n.^ 2 guod inserui, etiam cogitatione suppleri potest: malim autem abi pro cdi 
^ n. 2 mn dele fuisset, dde fuerit 
&io, 3 adde: et iatus] latus? 
607, 2G adde: sic transpone: uel ... a domino uel si exportandus uel ab aliqua potestate 

damnatus 
G09, 21 adde: peruenturam] euenturam? 
612 n.4 tic muta: uel plura mancipia ab uno emantur] emant (del reUquis: simiUter Rib- 

bentrop CorrealobL p, 159)? 
5l6 H. S immo dele potius 

63if37 adde: hoc casu] hoc casu non interuenientc? 
G49 ^> 3 tub finem obligata scribe obligatae 

661 n.4 non muiandum fuii nisi condicione in condicioncm : reUqua tuetur D. 48, 5, 7 
685 n.4 dele: ef D, 10, 3, 19, 1 
706 n. 2 sie muta: emisset ins. 
707,20 adde: deinde matrimonium restauratur del, 
712,22 adde: praelegata] requiritur relegata 
714, 5 adde: deinde diuortium fecerat. labeo. Trebatius] deinde diuortium fecerat 

ab eo. Trebatius? 
737,26 adde: reiecerit] eiecerit? 
772,29 adde: conuenire del. (Zellmer) 
781 n.3 dele. 

808 n.4 sie muia: quae possunt] quae soli sunt? 
809,21 adde: ne] nec (edd.)? 
810 n. 2 deU. 
822, 11 adde: impuberibus eisque] impuberibus eis qui? 

13 adde: Scaeuolae magis quam PauU: u. ad D, 32, 78 
830, 3 adde: rnmpat] rumpatur Gai codex Uer. 

4 adde: exheredare nominatim] [nominatim] exheredare Gai codex Uer. 
28 adde: etiamsi non extiterint del. 
831y 12 adde: inductum deletumue del. 

22 adde: qnoniam ... 24 denegabuntur] quoniam, etiam si totum testamentum non 
exstet, si quidem illud concidit testator, denegabuntur actiones, si uero 
alius inuito testatore, non denegabuntur {deleta ghssa constat ... scripta 
sunt et: etiam inserui monitus a Kruegero)? 
S46 n.3 eum eo locutionetn male solUcitaui. cf l. lul. municip. u. 103: quae stipendia ... 
maiorem partem sni quoiusque anni fecerit aut bina semestria, quae ei pro 
singuleis annueis procedere oporteat, cnm eo quod ei legibus ... procedere 
oportebit. 
8*79,41 adde: si secns, secundum multorum opinionem potest {Ad. Schmidt Notherben- 

reeht p. 10) ? 
9O0y 25 adde: ubi quis incuria necatus edt uel medici insidiis] ubi quis incuria necatus 
est uel insidiis medici? 
Ily 43» 32 adde: relictum sit] dictum sit? 

45^ 16 adde: in se sustineret] ipse sustineret? 

SSy 8 adde: itaque si cum forte] utique sic cum forte? 

67 S.1 potoenmt seribe poterunt 




LXXXVI 

n, 60,27 adde: si soli] quasi BOli? 

66 n. 2 8ie mtda: cepisset dediBset] cepisset nendidisset? 
75, 8 adde: eiusdem del 

116,21 sed et marito ex parte heredi institnto a socero dote praelegata] eic uoIuUh 
dare compiUttares propter eonsensum Graeeorum cum Fhreniina eatis consUii, 
cum praesertim /ormae herede et heredi ByzarUii iam non satis distinguerent 
(u. p. XXXVIIII): Ulpianus auiem scripeit omnino, quod dudum proposuii 
Haloander de/enditque nuper Amdtsius {Zeitschr. /ur RecfUsgesch. 8, 432): aed 
et marito ex parte herede instituto, a socero dote relegata. id in margine 
adscribi debuit, ne recepta hctio /aUeret 

118,29 adde: denarios decem]/tii< denarium x milia 

137, 40 ac2(2«: poculenta] posculenta? {uide quae dixi in symbolis Bethmtmno Holhoegio 
oblatis p. 89) 

160, 15. 17 adde: respondit] respondi? 

167,26 adde: libro primo] libro undecimo (Krueger)'^ 

177, 5 adde: respondit] respondi? 

196 n.2 post licet excidit legato 

205 n.2 dele 

314 n. 2 delendam esse recte monuii Krueger coUato loco D. 29, 1, 36, 3. scilieet ipsa aesti" 
matio, anne is gui actori opposuit exceptionem doli ipse magis dolum commiiiai, 
pro replicatione est neque admittitur propterea replicatio doli uUa 

367.37 adde: respondit] respondi? 

376,28 adde: id est lapilli ictum delendum esse uidit Windscheid Pand. 2, 2, 238: e/ 

D. 41, 1, 50 
408,39 acfefe : respondit] respondi? 

416.38 adde: respondit] respondi? 
430,21 adde: respondit] respondi? 

518, 25 adde: si consumpti sint] si non summisit scribendum esse persuasit mihi liiieris 

ad me datis Ihering: c/. D. 7, 1, 69. 70, 1 
528,36 oJcie : respondit] respondi? 
558,28 adde: respondit] respondi? 
564, 16 adde: respondit] respondi? 
636 n.3 dele idem Graeci 
646 n.3 adde: c/ D. 50, 12, 2, 1 
773 n. 5 id ipsum proposuit Ad. Sehmidt Interd. p. 281 
920,20 adde: polliones] lectionem non esse soUieitandam docuit me titulus Reginensis {C I. 

L. III, 5949) positus FI. Amabili poUioni leg. III: quod uero o/jfieii miliiaris 

genus eo uoeahulo significetur, adhuc ignoramus 



IV. IN IMO MARGINE INFERIORE. 

I, 3, 12. 13 ft om. non uiroque loco, sed posteriore F (teste Kruegero, qui l. 1 tit. 2, ed. 

p. 3, 11 — 11, 14 denuo relegit) 

4, 2 ali^^qua uti^quam f {errore Kiesslingius legit quanti) | uiginti annis Isciionem etiam 

Graeco iestimonio confirmari (nempe schoL ad Synopsim apud Zachariaeutn in 

anecd. p. 180 not. et in Synopsis ed. p. 520: mcta t6 UcAacai toyc pHrAC oi 'Pa>- 

MAIOI NOMON lOeNTO, CJCTC TOyC NOMOyC AYTCON MH TT0AiT€YCC8AI' KAI TOYTO €K|>AT€I 

K €th) tnonuit Zachari<ieus : itaque Epitomae auctor suo Marie ex uigintiy«et/ 

quinquaginta 
10 in iralia F^ 

25 dele et't*aedilis F: nam uere ex e||taedilis emendaior feeit et {| aedilis 
28 ''s^extus aelius {non aeli'us) F' 



Lxxxvn 



rme 



I, 5, 11 8unt] sint F- 

27 animAduertere] F^, animouertere jP 

30 cum] con F" 

6, 3 plebei^hi F' 

7 auctrt^uV /•* 

7, 1 auocarentur] F^\ abocarentur /*•' | linitiu mis F 

8 (2«/0 capitalis F"*: e formam habet F, non €, nan ex emendaiione, eed ab iniiio 

31 propessum F' 

8, 8 eat] esit F (mm esii; F^) 
10 qni^^n^us F 

13 eutant F 

16 ut] ui {non in) F-' 

16. 20. 22. p. 9, 10. 17. p. 43, 5. 10. 35. p. 44, 12 (eed dubiiaiwr de manu). 

p. 45, 4. 6. 15. 21. p. 48, 27. p. 50, 31. p. 51, 38. 39. p. 52, 19. p. 53, 19. 

p. 55, 13. p. 57, 8. 10. 12. 24. 28. 32. p. 59, 3. 4. 13. 26. 31. p. 60, 2. 11. 21. 35. 

p. 61, 33. p. 63, 2. p. 64, 7 pro eipno f subeiiiue F« 
19 dein '8'ubtexitur F*, dein'de' subtexitur F' 
30 hunc poiius quam hinc F 

9, 6 dde exBtantTut F, nam ez8tanT||VQt F 

15 eztantVcercinae F 

16 populus romanus pro (non pr) romanus pro F 
19 tucca] tucta F< 

28 comelii^ F' 

10, 16 pieECT.cT puneio inierposiio F 

18 d(?)eret F» 

24 respondit] F', rescripsit F', scripsit RPVU 
11, 4 appelat F 

5 auctoritatVis F* 

6 uespass^iano F^' 
13 fuemnt'q*ce]8U8 F 

19, 16 sed et] sed P*U 

42, 20 ut om. eiiam ind. F' 

43, 15 huic F' {non f) 

4Abu.6 4454 scribe 4465 

45, 15 cxhibere {sic) F, em. F* 

46,40 castigatur] F^PU, ligaturgatur F", castigator F' 

50,11 iudicatum] F^U, indicatum {non in iudicatum) F\ in iudicatum P 

53, 31 obtemperauerit] obtemperabit ind. F 

64, 25 rogaTuit F^ 

95, 25 Rudofffius {Zeitschrifi fiir Rechisgesch. 6, 438) quamquam non diffiieiur eam leciio^ 
nem, quam sequuniur Parisinus liber ei inierpreies Graeci, ab auetoriiaie magis 
commendari eamque compiUUoribus probaiam esse uideri, iamen Papinianum sic 
scripsisse exisiimai, ui legitur in libro Floreniino. mihi secus uidetur: nam coU 
laiis locis similibus 3, 5, 30, 1. 14, 3, 19 pr. 19, 1, 13, 25 Papinianum inieUegi- 
mus in ea opinione fuisse, ui uiilis aciio in dominum quidem dareiur neque 
iamen domino, ut quod addii Utpianus 19, 1, 13, 25: ergo et per contrarium 
dicendum est seq. periineai non ad referendam Papiniani sententiam, sed ad 
eam impugnandam. 
103, 14 proculus et] proculire F', proculs re F^ proculset F' 
107,30 auctoritate] super i scripsit e F^ correcturus auctore, sed mox e litteram ipse 

rursus deleuit 
1166 u. tdi. deU atiam F- 
125,24 demijtantor^ c^/;^^/ demi uersus Jiniat: itaque librarius dare uoluit dQmmtaxitux 




Lxxxvin 

1, 140, 12 ex] de ind, F 
142,35 ut qnemadmodam, super q adseripta littera e, F 
143, 37 sed] set (non sel) F- 
^ 193 a u,9 27 tcribe 25 
210 a u,4 HyATOY seribe HyATO 
245 a u,5 sais ecribe suisque 
250, 24 ulpianus libro tertio decimo . . . Beruitus est om. F', add. F' 

26 paulus libro quinto decimo F^ paulus libro tertio dccimo F' 
309, 28 dele uel adgressnra ut uidetur N 

310. 13 peruenerint etiam N secundum Uesmium 
29 usuceperunt etiam N seeundum Uesmium 
37 adiudicarVi N 

311, 1 condicione uere N 

329,24 dde quis N 

29 impinditur N 

335, 3 pecuni«*«*er N seeundum Uesmium 

5 dolo malo fecit etiam N secundum Uesmium 

29 neque etiam N secundum Uesmium 

357, 24 mutui] sic F'-, mut« uel mut.M F»' 

402. 14 sed interdum] sic f, setnterdum F 

462,24 debitore experiri F^, non f: seriptum esse manu correetoris mn ordinarii, sed 
aequalis testatur Reifferscheidius 

488 _ 502 foliis 245 — 250 post factam editionem bis relectis a Schoellio et a Kruegero 
apparuit haec recognita esse non a correctore ordinario, sed ab alio aeguali 
tamen, cui pleraque uidentur tribuenda esse quae in his emendata reperiuntur, 
tam uariae leetiones omnes quae secundum KiessUngianam coUationem signantur 
in editione F' uel F*" quam pars notatarum f, quoniam a manu reeenti eas 
esse dixerat Kiesslingius : ita p. 498, 21 coita sit t6td«/ii9utf (quae)ritnr quae sit, 
et p. 500, 35 aucta. eontra p. ^W4, 9 de mandatu etiam Schoellius contendit 
scriptum esse a manu nouici<i. de emendcUionibus his: p. 488, 31 acta — 
36 cui — est — p. 489, 14 ei deL — 29 diuisionibus — p. 490, 9 easem — 
10 repellat — 15 hereditaes — 30 pecuniam — 34 fuerint — 38 quem — 
p. 491, 10 mandaui — 12 partes — 14 pretiis — 18 pretio — 19 tua — 
20 interest tua — 24 impedire — 28 habueris — p. 492, 8 quam — 40 ex- 
bibuero — p. 493, 7 praestabit — ,9 ab — 18 exsoluta — 20 dotem — 
p. 494, 16 fideiussorem — p. 495, 1 obligatos — 10 uenditi — 13 redimi — 
24 annos — 34 ab — p. 496, 1 mandatum — 2 negotium — 13 herede — 
16 si — 21 praestare — 38 condicione — p. 49f7, 9 titio — 31 suprascriptae — 
32 familias — p. 498, 5 dicas — 7 hac — 12 coiri — 18 praestare Kruegerus 
adnotauit non constare sibi, utrum sint a correctore reeentiore, ut ait editio, an 
ab antiquiore, ordinarius corrector redit certe a p. 502, 23, ubi addidit gestomm 

491. 35 libro quart' oct. F* 
494, 3 cuius uere F 

545, 46 usu^" fructum F* uel F' {non f) 

553. 36 adde post praestaria uersum finire cemique snb lineola punctum : uoluit igitur libra- 

rius seribere praestariam {uide praef p. XXXI II) 

652, 17 D. 22, 5, 12 legitur inler appendices luliani cod. Uindobonensis (n. 2160, olim SaliM- 
burg, 36Q)f 162' sic: constit. xxiiii kp DXCVI de numero testium. Ubi nu- 
mero testium non adicitur, etiam duo sufQciunt: pluralis enim elocutio duo- 
rum numerus contextus est. De iis quae praeeedunt et sequuntur dixit Bienerus 
Zeitsehrift fur gesch. Rechtswiss. 5, 355 

706, 28 adde poet paenite uersum fnire: librorius itague dare uoluit paeniten 
TlSa u. 4 post uerba mi ck tovtcon nANTWN excid«runt haec to h^^h t^Woh ml€^oc 



Lxxxvnn 

1, 719 a %A.7 21, 5, 18 Bcriht 23, 5, 18 # 

722 6 tt. 7 Nou. 150 Bcrihe Nou. 117 

728a ti. 9 KAYpONOMOc icriht kAhponomoc 

796, 25 ttq. Inspeeto codiee Uindohonensi (n. 2160, olim Scdishwg. n. 360) luliani haec ibi 
repperi emendaiius scripta quam seripta sunt in BeroUnensi § 13 culpam] culpa 
qui V — § 14 cessionesque B, censio ne quae V — § 15 post personae publi- 
cae ins. reseraantur V 

819 h U.7 scrihe 32 (pro 33) gradum F' 

821, 6 et •^hoc^ tamen F* {non F') 

12 tanto ampliuB quam filia] tantum amplius quam filia i^ 
822,34 condicione] condiciones F 

823.11 condicioneV F* 

22 supra n in nactus scriptum est a mox rursus deletum F 

824. 12 uinisj F», uiuit F* 

825, 1 pater] F', patre {non patr) F^ 

8 exigemus] f *, exiGecour (o) imperfectum) F' 

826, 5 ratum] ratus F" 

7 capitibus F* 

8 inducere] F', inlucere F' 

^l <^ u, 1 ante legatarii ins. 2: mim u. 1 recte legatarii F 
^^^ 6 tt. 3 in eodice est ananapncoma pro anapnoma 
'^' 2, 7 reii* F* (non f*) 

promittendi] F^, permittendum {non promittendum) F^ 
*» 6 deberi] F*, debere F" 
^^^> 5 titio 'dato o' fundum dato F^ 

13 8it) Biit F 

^» 1 munificientia (*ic) F 

^^ Q^i I iuBserat F 
^' 4 diniflionem] diuicionem F'* 
z!*" «*-4 sed et E dele 

» 20 fiat F^ CMm /. gemina 
^ ^ 1«. 5 /w-o 5X* scrihe OX^ 
^» 3e ab eo] F', labeo F* 

> 20 an addidit, mox rursus deleuit F' 
•» ^2 indici'B', non indiciV : cf, praef, p, XXXYI n. 
*^» ^ incerti] incepti F 

^ U.8 pro acceptam scrihe acceptum 
36 perferret] perferpet F 
^»28 senatoriae] F"*', senatorii F* 

^^> 25 potuit adnotari ex meis digesti Noui lihris ad marginem codicis 0, item in codice 

Uaticano eo, de guo dixit Brencmannus hist. pand, p, 278, inierponi inter l. 21 

et 22 haec commenticia: Idem (om. 0). Qui honoris adipiscendi causa quid de 

Buo alicui adicere uel spondere (respondere 0) desiderat, non magis quod 

' datur deperdere uolumus quam spondentem ignominiam pati decreuimus 

5i« a u. S KTHMAi scrihe ktcijmai 

5^)34 tantum F^, tantus emendauit, mox tantum reposuit F' 

6*^} U prolutus F', m, 1 expunxit s litteram aliamqus superscripsit, guae uidetur esse Ouelr 
609 h u,S scrihe nApArr^AiAC 
^ K. 7 scrihe procuratorem 



LXXXX 



V. AD UOL. I ADDITAMENTUM I. 

Digestonim fragmenta Neapolitana et Kraegerus ad hanc eorum editionem cum oodice 
denuo maiore ex parte contolit, item UesmiHs TaarinenBis mea caosa diligontissime re- 
cognoait. rettuli in sequentibus qnae hi duo uifi obseruarunt, quatenus ad rem facere 
uisa sunt. 

Supra quamuis paginam uersam cam fuerit /lib/, supra quamuis rectam /x/, haec 
nota adscribenda est supra 3* et 7*, ubi deest in editione : in p. 6*. 10* margo aut per- 
foratus est aut lacer. 

Numeri Latini, singulis legibus non tam praescripti quam collocati inter cuiusuis legis 
uersus primum et secundum , comprehensi fuerunt lineolis duabus sio U et X. praeterea 
adde VI ante 4*, 4, VII ante 4*, 8, VIII ante 4% 25, XIU ante 6% 14, XXIX ante 
8*, 23, XIIII ante 9*, 14. ex his numerum 4*, 8 agnouit uterque testis, reliquos Uesmius 
solus. 

In fine legum uirgulae ^ cemnntur 6*, 13. 18. item intra leges in fine capitum 6*, 3 
post possc signum hoc ^ uidere sibi uisus est Kruegerus (pro eo punctnm uidit Uesmius), 
6*, 10 signum f post cst. punctum nudum adest 7*, 25 ante bonGe et fortasse 7*, 32 
ante RcspoNdi. 

In fine inscriptionis 3*, 24 post prouinciaic, 4*, 4 post cdicTvco, 4*^, 8 post sTipnUTioMijco, 
4*, 25 post edicTDco, 5*, 20 post cdicTDcf), 8*, 23 post quacstionvco , 10*, 4 post sabihuco, 
10*, 17 post Nionuco, 10*, 22 post aifcni sunt pnncta: item 8*, 5 post ccstoiuco spatiam 
uacans: item 7*, 4 post diGcsTORuco signum / simileque signum 7*, 17. 28 post idem uoca- 
bulum : item 9*, 7 post causa pnncta tria :• 

Gompagis nota nuUa est in p. 7* testibus tam Kruegero quam Uesmio: fefellit Gaup- 
pium macula quaedam etiam posteriore scriptura recentior. itaque quae de compagibas 
codicis coniecimus p. 1*, pro non scriptis habenda sunt. contra in fine p. 10* supra se- 
cundnm uocabulum uersus paenultimi scripturae recentioris Uesmius agnouit quatemionis 
notam XXIX: in hoc codice igitur notae eae adscriptae fuerunt non nbi quatemio in- 
cipit, ut factum est in Florentino (u. supra p. XXVII), sed ubi desinit ipse numerus 
cum calculis meis accurate conuenit: nam digestorum libri primi decem requirant folia 
ad similitudinem Neapolitanoram circiter CCXXXII siue quateraiones XXIX. primordia 
igitur ne in hoc quidem codice quaternionum numeratione comprehendebantnr. 

Scripturae specimen Mayeriannm hic repetiuimus sic ut emendauit ad codicem Krae- 
gerus. 

Scripturam a nobis editam comprobarunt Rruegerus et Uesmius exceptis his quae se- 
quuntur, scilicet ubi iis successit, ut librum legerent. in iis quae legerant uel certe legere 
sibi uisi sunt priores, Kruegerus autem Uesmiusque quaerentes non reppererunt, ibi tan- 
tum adnotauimus horum testimonium deficere, ubi praecipue desideranda erat traditae 
lectionis aut confirmatio aut improbatio. 

3*, 2 ™ pro V^ Uesmius. 
4 NccocN Kraeger. 

8 NONd^ E[raeger et Uesmius. 

11 ciicTioNis, ut uidetur, non ciecTioNis Kraeger. 

15 UTRo**oAUT(II]Ad (sic Kracgeras: AUTAdCZI Uesmius) codex: abi quadratum posai- 
mus, spatium relictum est membrana ibi corrupta. 

20 ucdiTA, non uc^ita Kraeger. 

4*, 6. 7 «««cdilTAvcfNONPiAceT Krueger, beR€|j^iTARiAhocNON Uesmius. 

9 in. Rcs legit Uesmius. 

21 in. dDco legerunt Krueger et Uesmius. 



LXXXXI 



4*, 22 in. h legit, reliqna ex uersu notata non agnouit 

Kmegems: hispeBsoMissiLCMTiua) cet. Uesmius. 
pcRucifCBiNT UesmiuB. 
fin. APiB>, non apibus Krneger. 
cepcBUHT Uesmins. 
MosTBi Kmeger. 

cAB€i littera e expuncta Kraeger et Uesmius. 
C0VDIC10M6 Kraeger et Uesmins. 
PBuc neque Kraegeras deprehendit nec Uesmius: 

nidetnr esse in fine u. 22. 
in. «TPUTA Kraeger, utputa Uesmius. 
CHC- in margine uidit neuter uideturque abesse a 

libro. 
in BcciPCBABi litteram extremam oertam esse negat 

Kraeger. 
fin. coco(QUMis (s dnbia) hoc uersu legit, sequentem 

legere non potuit Kraeger. 
in. sABiMusAiTiMB uou agnouit Kraeger. 
QuidQUAO) Uesmius. 
19 BcsABciBc non agnouit Kraeger, bc non agnouit 

Uesmius. 
fin. Quid (non quis) Krueger et Uesmius. 
icopiMdiTUB Krueger. 
dcpu» Ejneger. 
inter 10 et 16 uersus interpositos fuisse numero 

quinque (non qnattuor) hodie euanidos Kraeger 

ait. Uesmius sic legit u. 10 — 16: 
hABeBCNAcoAdexhiBe 

BCOIMUTILISUlde 
•*••••••• ACTl 

BecuiuspecuMi»«^«eBiM 

POCOPOMIUSLIBBOQUABTO 
Xllll 

SIUIBMUCOCOOSABUX 

SUOSr ACTO SMOMeSSCPB 

17 FeciT post coALo inserit Uesmius. 

27 s ante esse agnouit ELrueger, deleuit Uesmius. 
iMicuco (ut F^) Kraeger. 

28 fin. po l I sj Krueger. 

31 incipere ab imfcc ait Uesmius. 
10*} 6 aliqu|id Kraeger. 

11 ser. UB. (iih- error est t^rpograpbicns). 
28 Mec] BeQ* Uesmius. 





24 


5' 


,12 




22 




26 


6* 


, 3 




5 




23 




24 


7' 


,19 


8* 


, 3 




6 




9 




10 




18. 




20 




31 


9-, 


2 








5 

CL 

m 
ffl 

GQ 



3 

d 




LXXXXII 



VI. AD UOL. I ADDITAMENTUM II. 

Lacinlaram Pommersfeldensiam pertinentinm ad librum digestorum XLV exempli eias, 
qnod ante mnltos annos Sanignii cansa excepit Ladoolcas GrimmiaB, at copia mihi fieret, 
saepe temptaai, cam probabile sit qaaedam in eo legi postea deperdita: sed haec mea 
temptamina irrita faerunt. contra contig^t mihi domini earam illaBtrissimi comitis Schoen- 
born beneficio, nt ipsas liceret Berolinum transmissas imitari arte photolithographica: unde 
iam exefmpla earam haias operis aolamini alteri (tab. 5— 10) adiecta cemuntar. schedae 
pessime habitae sunt nec dilaceratae tantum, sed etiam madore corruptae, quo factnm 
est, ut praeter ueras litteras aliae quoque spuriae sobinde appareant inuerse expressae 
ex paginis superpositis olim his superstitibus: ut inter alia T, 22 super lig cemitnr oc , 
1', 23 super ui (ex qitis) uestigia quae speciem prae se ferunt si, item margo 3' repletas 
est eiusmodi uestigiis, ut adeo iuxta u. 18 deprehendisse mihi uidear inuersis scilicet lit- 
teris uerba integra si nolirt-. alibi denique laciniae exignae alieno loco superpositae (at 1, 
18 — 21) uel margines non explicati (ut 5, 13 — 15) lectioni ofQciunt, cum praesertim 
schedae sub uitro latentes hodie tractari commode nequeant. in summa re tamen cam 
codex propter scripturae specimen magis quam propter lectionem notabilis sit, haec 
impedimenta tolerari potuerant. — Archet^rpo coUato in uniuersum , . ut consentaneum 
est, non repperi nisi recte legisse peritissimam laffenm: haec uero praeterea inueni 
adnotatione non plane indigna. nam minora quaedam, maxime dimidiatoram quornndam 
elementoram uestigia in exemplo typis descripto omissa iam in lithographico facile de- 
prehendentur. 

1, 24 in. uere in charta est lOAdsABiNuo nt primum elementum fnerit non t, ut dedit 

lanius, sed u ex octano, 

Vylb sic explendus est: omnino Fieri quominus nobis habe\, super litteram f ex dineraa 
pagina littera rotunda impressionem reliqnit, qua illa obscuratur. 

19 iam deprehendi esse fuisseue in codice ita ut conieci in adnotatione: nempe sic 

tur o/ieNuoFAc/um promittendo. cum o) confusa cemitnr linea quaedam recta ex- 
pressa ex pagina diuersa, ut ad p speciem accedat. 

2, 22. 23 et 2^, 23 hodie desiderantur margino imminuto. accidit tamen , ut quae fru- 

stulo 2' continebantur , pauUum auctiora legantur madore expressa et inuersa 
in margine alterius frastuli n. 1, unde principium proponi potest sic auctum 
et emendatum: 

sorem non jteri quominus siuiibe 

agere liceat non ius etipu utionis 

inquit sed /aetum uersaturseb 

uidetur mihi licet iuris uer baconti 

2^, 27 RCTiNCN codex : uidetur librarius n primum lineola repraesentauisse , mox ipsum 
addidisse. 

3, 5 u ex ser\vus codex. 

13 leos nemo codex. 

14 \Accipitur codex. 

20 |tsTA codex. 
3', 4 dicicu* codex. 

7 adw codex. 

15 punctum post r euidenter apparet. adest item uestigium litterae t post a. 
19 nota in fine uersus litterae s formam diuersam l^ 

4, 18 fin. del. di 

4^14 est Ri, non rc cauda litterae r solito longiore. 



LXXXXIII 

5'y 6 dei codex. in margine quaedam midoribaB litteris scripta fuemnt: non agnoui nisi 
inxta hanc lineam o(?)Mdis. 

15 SABIHV. 

17.18 sic fiierunt: nihil ueUet siifndatio adeo ut eUi eTsij poena adieeta eit ne ipsa ^uideco 

6 periit 

7 extat hodie discerptum in qninque lacinias ita perturbatas, ut lithographus de ex- 

primendis totis desperaret: nnde mazimum tantum fragmentum tabula decima 
proponitur. perierunt tamen post lanium non mnlta. quae deprehendi haec sunt. 
anticae principium sic fuit: 

factum non erit cwn quid ne JixTBic 
si aduersus id /actum sir: 
idem libro uicensimo ad edicruco 
unde intellegitur in fine legum in codice hoc ut in Florentino adfuisse punctum 
duplex. 
7, 20 in leci uersus finit, non in leciPi. 

22 u in medio nersu non adfhit: cernitnr adhuc pars litterae sequentis o. 
7', 23 POKM praetereat quanto insuta fa codex. 
26. 27 sic cernnntur : 

A6eTu\ 
Of pAULUSl\ 

nt legis 73 prima iittera emineat in marginem. nnmerus a primo librario ad- 
acriptns est extrinsecus iitteris paulo minoribus. 



EXPLICATIO 

SIGNORUM NOTARUMQUE. 



I. In textu. 

cursiui» littefis si qua expressa sunt in nerbonim ordine scilicet Latinorum, ibi scriptonu^ 
in editionem recepta discedit a Florentino libro, ita tamen, ut, siue prior siue- 
posterior eius scriptnra admissa sit, ea exprimatur rectis litteris, deinde cursinae 
ne adbibeantur, nbi mntatio non est nisi orthographica. ceterum non tantnm 
ubi litterae quaedam additae sunt uel mutatae, eae inclinantur, sed etiam nbi 
quaedam sublatae sunt (e. c. I, 310, 7), ne fallantur qui legnnt, inclinantur 
proximae quaeque. 

* asteriscum in prima parte operis praescripBi uocabulis iis, quae in textnm recepta snnt, 

cum neque ullis libris neque Graeca uersione satis defenderentur. hoc tamen et 
ibi paucissimis locis feci et mox omisi, secundariorum libromm edoctus anctori- 
tatem etiam minorem esse quam olim putaram. 

n. In margine sinistro. 

q. 1, item f. 1. V. 2. 2' et sic deinceps numori adscripti significant quiniones, item folia 
recta et uersa exemplaris Florentini, ita ut prius huius editionis nolumen respon- 
deat uolumini eius priori, posterius posteriori. et prioris quidem uoluminis fo- 
liorum numeri ipsi sunt foliis hodie inscripti: posterioris autem buius editionis 
uoluminis numeri ab inscriptis codici ita recedunt, ut f. 1 — 162 in codice nn- 
merentur 11 — 172, f. 163 ibi sit 172*, f. 164-465 ibi numerentur 173 — 474 
(u. p. XXX). 

S = Sabiniana excerpta \ 

E = edictalia excerpta f , .. -^, ^^, 

„ „ . . *^ ^ > u. uol. II p. 50*— 67*. 

P = Papmiana excerpta i ^ 

A = appendix excerptornm ) 

SEPA similiaque iuxta rubricam indicant ordinem, quo in eo titulo, de quo agitur, dictae 

partes coilocatae inueniuntur. 
/ post S E A P significat in hac lege finire uniuscuiusque tituli partem siue Sabinianam 

siue edictalem siue Papinianam siue appendicem excerptorum. 

* ante S E A P significat leges ab ordine eo, quem compilatores in libris excerpendis 

tenuisse uidentur, ita recedere, ut ex sua parte in aliam translatae sint. 

* post SEAP significat leges ab ordine eodem ita recedere, ut suam partem non 

egrediantur. 

Praeterea in eodem margine paginarum singulamm uersus numerauimus : in altero autem 
adscripsimus numeros legum paragraphorumque quae dicuntur, ut uniuscuiusqne 
paragraphi principium in ipso uerboram ordine distinguatur iittera maiuscula. 

Digestorum loci si qui item extra ea extant aut in ipsis libris, unde deprompti sunt, ant 
apud alios auctores Codiceue (G.) Institutionibusue (I.) lustiniani aut alibi in di- 
gestis eadem uel ieguntur uel certe allegantur eodem auctore nominato, item si 
qua afferuntur ex digestis apud auctores sexti uel septimi saeculi, loci hi gemlni 
citantur ad eos quibus respondent numeris positis in margine intra cancellos 
(u. p. XXXXU. XXXXUI). 



r 



LXXXXV 

kOieorum capita Latinis respondentia similiter citauimas intra cancellos in marg^ne: 
Graeca nersio nbi deficit, adscripta est B littera intra parentheses rotnndas sic (i?). 

//7. In imo margine notae codicum ad singulas paginas adbibitomm adscriptae sunt et 
plene qnidem collatonim eztra, non plene collatorum intra parentheses rotundas 
(a. p. Lm). in codicibus Bononiensibus ubi propria bona nulla inesse credebam, eorum 
notas in Uetere digesto praeterea circnmscripsi uncis quadratis: quod uellem non 
fedBse (11. p. LXXII). 

lOE^ In adnotatione critica. 

-n -y LmX. 1— -14. 20—60 secundum editionem Heimbachianam (Lipsiae 

^ ... ... < 1833—1850), in 1. 15—19 secundum supplementum eins, quod 

( curauit Zachariae a Lingenthal (Lipsiae 1846). 
Golladonianus codex, hodie meus per totum librum (u. p. XXXXVII). 
(in const Bto auctare et Tanta) Casinas Godicis lustiniani (u. p. XXXXI). 
Berolinensis Infortiati (u. p. L). 
Bambergensis n. D. 1. 10 Infortiati (u. p. L). 
Florentinus, ut in hoc libro significent notae hae 
F* primitiuam scripturam, quam postea mutarit manus eadem. 
F^ emendationem librarii primi (u. p. LVII). 
F^ primitiuam scripturam, quam postea mutarit manus secunda. 
F' emendationem emendatoris ordinarii (u. p. XXXVII. LVII). 
F' emendationem profectam ab antiquo quidem neque tamen ordinario correctore 

(u. p. XXXVII. LVU). 
/ emendationem aetatis recentioris, id est Bononiensis (u. p. XXXVIII). 
F^ Florentini libri lectionem, qnalis fuit antequam emendaretur a manu antiqua 

incerta, sine ea primi librarii fuit siue emendatoris antiqui. 
F*" Florentini libri lectionem emendatam a manu antiqua ineerta. 

in iis, quae afferuntur ex Florentino libro, litteras oomprehendunt postea de- 
letas, scilicet ubi sequitur f*^, a manu prima, ubi sequitur F^, a manu 
secnnda, ubi sequitur Fnudum, a manu antiqua incerta. exempli cansa 
potest f ' indicat codicis librarium scripsisse potesi, ipsum emendasse poet: 
pote9t F' librarium codicis scripsisse pof^^^, emendatorem ordinarium inde 
fecisse poet: potest F librarium scripsisse potest, aut ipsum ant alium inde 
fecisse posU 
'^ ^ in iifl quae afferuntur ex Florentino iibro similiter litteras comprehendunt 
postea adiectas siue a manu prima siue a manu secunda siue a manu an- 
tiqua incerta, prout sequitur aut F^ aut F^ aut F nudum. 
^ gromaticorum auctomm ex digestorum 1. X excerpta (u. p. XXXXI). 
^ Bambergensis codex n. D. 1. 12 Infortiati (n. p. LI). 
-^ Cantabrigiensis Infortiati (u. p. XXXXVIIII). 
^ Lipsiensis Digesti ueteris (u. p. XXXXVHI). 
^ Bambergensis Digesti noui (u. p. LII). 

^ Neapolitana fragmenta digestorum 1. X (u. p. XXXX. LXXXX). 
O Regiomontanus codex Digesti noui (u. p. LII). 
O (in const. Beo auctore et Tania) Berolinensis Lat. foi. 273 Codicis lustiniani (u. 

p. XXXXI). 
P Parisinns n. 4450 Digesti ueteris (u. p. XXXXVIII). 
Q Paristnus n. 4454 partis Infortiati cum parte Digesti noui (u. p. LI). 
Q (in const. Beo auctore et Tanta) Berolinensis Lat. fol. 275 Codicis lustiniani (u. 

p. XXXXI). 
B Berolinensis digestorum partis 1. 1 (u. p. XXXXI). 

8 (in const. Beo auctore et Tanta) quattuor Codicis lustiniani libri GOQT consentientes 
(u. p. XXXXI). 



LXXXXVI 

T TaurinenBis Digesti ueteris cum 'parte Infori;iati (u. p. XXXXVnil). 

T (in conBt Beo auetore et Tania) Berolinensis Latin. fol. 272 GodiciB lastinian] (n. 

p. XXXXI). 
U Patauinns Digesti ueteris (u. p. XXXXVIIII). 

V Uaticanus n. 1406 Digesti ueteris (u. p. XXXXVIII). 
W Uaticanus n. 1407 Infortiiati (u. p. XXXXVIIII). 

X Parisinus n. 4455 Digesti noui (u. p. LI). 

Y Parisinus n. 4458 A Digesti noui (u. p. LI). 

Z Uaticanus Palatinus n. 754 Digesti noui (u. p. LII). 

? signum interrogationis maius codicis notae postpositum (sic F? P? F^?) indicat 
ipsam lectionem dubiam esse, minus dubitari de emendationis auctore: ita ubi 
est F^^, intellege uideri sic emendasse ipsum librarium, fieri tamen posse, ut 
emendatio proficiscatur a correctore posteriore. praeterea tenendum est signum 
id non referri niBi ad notam proxime praecedentem : ita ubi legitur PV7LU, 
sola Uaticani libri lectio dubia habenda est. 

" ^ ' ad codicis notam adiecta litterula distinguit lectionem primitiuam (e. c. P*) ab emen- 
data (P^) et emendata iterum (P*) et sic deinceps. in emendationibuB his ex- 
cepto Florentino libro scriptorum manus non distinguuntur (u. p. LII). 

def{icit) ante codicis notam significat uerba, de quibus agitur, in eo codico aut primi iibrarii 
culpa membranaue hiante intercepta esse aut propter maiorem lituram iam non 
dignosci (u. p. LIII). 

ine. significat incertam esse lectionem codicis eius de quo agitur uel propter recogni- 
tionis defectum uel scriptura primaria oblitterata propter emendationem. 

dett,, id est deteriores dizi secundi ordinis iibros siue omnes siue aliquot excepto pri- 
mario primariisue: ita in priore parte libri primi ita significantur libri reliqui 
eorumue quidam excepto Rj in reliquo digesto Uetere libri reliqui eorumue qui- 
^ dam excepto P, in Infortiato et Nouo codex codicesue quidam diuersi ab iis quos 
ibi adhiboi. usus antem sum eiusmodi nota tantummodo in indicandis coniecturis 
iiB, quae natae in schola Bononiensi inde in editiones propagatae sunt, et ibi 
tantum, nbi parum refert, in quo codice lectio de qua quaeritur reperiatur 
(n. p. LXIII). 

edd., id est editionee similiter dixi editionem digestorum aliquam, praesertim ex antiquio- 
ribus, in qua lectionem eam de qua agitur coniectura inuentam ego primnm rep- 
pererim (u. p. LXIII). 9 

cancelliB comprehensa quae interponuntur codicum notis, ea pertinent ad solum co- 
dicem proxime praecedentem: u. c. ad I, 859, 39 quod legitur {in margine: hoc 
totum deest Pi^sis]), pertinet ad codicem E. 

l/ies) ine(ipU), 

om(isU). 

em(endauit). 

add{idit). 

auppHeuit). 



T I T U L I »6 

T0TIU8 

OMNIUM' DIGESTORUM SEU PANDECTARUM 

lURIS ENDCCLEATI EX OHNI] njRE tlETERI COLLECTI 

AUCTORITATE DOMINI NOSTRI SACRATISSI[MI 

lUSTlNIANU AUGUSTI. 



^^uae pneposita Bunt digestis, ordinaui non ut nune ge exeipiunt in libro Florentino (qui 
*^''^^ et ipse recens est: nam ad principium certe saec. XVIII folia, quae nunc sunt uoluminia 
^^^x^ 1 — 5, una cum deperdito fuerunt in capite uoluminis secundi), sed reuocato pristino ordine 
y^*^ovnim. nimirum cum desint in his quinternionum numeri, ordinatio pendet cum a foliorum con- 
lone tum a uerborum continuatione: unde uerus ordo efficitur hio. 

M. 

Bolitarium 6 \ 
7 I 
q{ I. Index titulorum. 

^IOJ II. BiBAON 'lOYCTINIANOC IhaI T6XNHCAT0 THnAC. 

12 I ni. Const. Deo auctore (de conceptione digestorum) a. 630 Dec. 15. 

13) 

14 I niL Const. Omnem rei publicae a. 533 Dec. 16. 

solitarinm 15 ) 

16 

17 

18 

19 
deperditum 

soHtarium 1 ^ yj ^^^^ i^kh(OMH hmTn 6 Ococ a. 533 Dec. 16. 




C^ 



1 7 f 

Cifi/ ^* Const. Tanta circa nos (de confirmatione digestorum) a. 533 Dec. 16. 



(3 



e I VII. Index auotorum. 

'^^ et rado eonstat et temporis ordo, cum utrumque pessumdederint editores, dum qaae sexto septi- 
^oqne loeo leguntur in uoluminis principio collocant. error inde ortus est, quod sex folia, quibus 
^^ntinentur Constttutio AeAcoKCN et auctorum index, olim suo loco mota primum, ut dixi, secundo uolu- 
^^Uni praeposita fuerunt, inserta postea priori recte quidem, sed loco non suo. — _Emendator autem 
^l>m constitutioni Tania litteram ? praescripserit, constitutioni Omnem litteram d, praeterea consti- 
^tioni AcAa>K€N, cuius principium bodie deest, litteram praescripsisse p putandus est et talem 
^l^dinem efficere uoluisse, ut post indicem titulorum et epigramma de auctoriii laudibus sequerentur 
ponstitutiones de concipiendis digestis una daaeque Latina et Graeca de iisdem confirmaudis cum 
U^dice auctorum his adiuncto (certe hic allegatus in ipsis constitutionibus § 20 non recte ab iis 
fteparatur), denique has exciperet constituUo de studiis iuris ad antecessore». qui ordo quamquam 
^robabilis est, tamen cum tres constitutiones Omnem, Tanta, AcAa^KCN eodem die promulgatae 
«int, qni ad dies tantum respicit, ut fieri solet in codice constitutionum , potait eas collocare sic 
Hi a Ubrario Florentini codicis factum est. 

f {ubi ipioe in tiiularurn indice hodie desiderantur desiderabanturque cerfe iam Politiani aetate, 
pnpcmadur in/ra (]) P {eciUcet indtx iitularum plenus inserius codici Paris, 4450 post L IX) 

^ totias omniiim del. 



yw 1 ••• !»• Ilir» 1 incipiuot titnU dig, sea pandect&rum libri primi P 




^ *_ 



im* 

Feliciter incipit liber pri[mus]. 

A il De iastitia et iure. 

B H De origine iuris et omnium magistratuum et succesBione prudentium. 

r l^ De legibus senatusque consuitis et longa consuetudine. 

5 A H De constitutionibus principum. 

e ii De statu hominum. 

^ Hf De his qui sui uel alieni iuris sunt. 

z il De adoptionibus et emancipationibus et aliis modis quibus potestas sohiitur. 

H il De diuisione rerum et qualitate. 

10 e Hf De senatoribus. 

I ^ De officio consulis. 

lA ^ De officio praefecti praetorio. 

iB i^ De officio praefecti urbis. 

ir ft De officio quaestoris. 

16 lA It De officio praetorum. 

i€ & De officio praefecti uigilum. 

i^ & De officio proconsulis et legati. 

iz Ef De officio praefecti Augustalis. 

iH Hf De officio praesidis. 

so iB il De officio procuratoris Caesaris uel rationalis. 

K il De officio iuridici. 

KA il De officio eins, cui mandata est iurisdictio. 

kb it De officio adsessorum. 

Explicitas est liber primus. 
>6 Incipit liber secundus. 

A B; De iarisdictione. 

B il Quod quisque iuris in alterum statuerit, ut ipse eodem iure utatur. 

r l^ Si quis ius dicenti non obtemperauerit. 

A II De in ius uocando. 

80 € ^ Si quis in ius uocatus non ierit siue quis eum uocauerit, quem ex edicto non 
debuerit. 

9 11 In ius uocati ut eant aut satis uel cautum dent. 

z ii Ne quis eum, q[ui in ius uocabitur], ui exi[mat]. 

H ^ Qui satisdare co[gantur uel iu]rato prom[ittant uel suae] promission[i committantur]. 

S6 e il: Si ex noxali causa a[gatur, quem]admodum caueat[ur]. 

I B! De eo, per quem factum erit, quo minus quis in iudicio sistat. 
FP 

2 A et reliqui numeri Graeci abnuni a P 3 et incipiunt tituli lib. secundi P et deinceps «t- 

successione] successione P 4 senatusque] miUter 27 constitoerit P | ut om. F^P \ inre 

et senatus P 8 potestas] in (uoluit ius ut om. P 32 u'n*t eant F \ aut satis 'nel cau- 

eet in V) potestads P | dissoluitur P 17 et tum dent^ F', uel satis dent aut oaueant P 

om. F' 20 uel rationalis om. P 22 cui] 33 uocabitur] uocatus P' 34 committatar P 

qai F^ 24. 25 expliciunt tituli lib. primi, 35 noxalibus P" 

Subieci in paginie extretnis inscriptiones subscriptionesque singulorum librorum codicis F, item 
quatenus perueniunt codicum RPVLU 

ante i I domini nostri sacratissimi principis iustiniani iuris enucleati ex omni uetere iare^ 
coUecti digestorum seu pandectarum lib. i F{f. 20), incip. digestorum seu pandectarum 
liber primus V, om, RP {ubi post de iustitia et iure inscriptio fuit kodie dsleta uerswn 
unum explens, ftniens in pandectarum) U 

ante l II ^ incipit liber secundus ^ F (/. 37). explicit liber i incipit secundus P, explic 
lib. i incipit digestorum ex ordine ii V, dig. seu pandectar. 1. i explic. incip. secundaa U 



I* it Si quis cantionibns in iudicio sistendi cansa factis non obtemperabit. 

iS R De ferils et dllationibus et diuersis temporibuB. 

/r R De edendo. 

/i A De pactis. 

^ i€ •Rf De [tr]anBactionibu8. 

Ex[plic]itns est liber secnndus. 

[Incip]it liber tertius. 
A -^E^ De postulando. 

B ^E^ De his qui notantur infamia. 

!• r 'S^ De procuratoribus et defensoribus. 

A <¥^ Qnod cnfnscumque uniuersitatis nomine uel contra eam agatur. 

e ^i De negotiis gestis. 

q -St De calumniatoribus. 

Explicit liber tertins. 

J* Inc. lib. qnartns. 

* «^ De in integmm restitntionibus. 
B ^ Quod metus causa gestum erit. 
r ^ De dolo malo. 

^ 'ft De minoribus uiginti quinque annis. 

so £ ^ De capite minutis. 

^ il De quibns causis maiores uiginti quinqne annis in integ^m restituantur. 

9: De alienatione iudicii mutandi causa facta. 

ft De receptis qui arbitrium receperint, ut sententiam dicant. 

H: Nantae caupones stabulari ut recepta restituant. 

** II [Explicit liber q]nartns feliciter. f. 6' 

[Incipit liber] qnintns. 

^^ E De iudiciis], ubi quisque agere [uel con]ueniri debeat. 

V^ E De inofjficioso testamento. 

Ir II De he]reditatis petitione. 

(^ R Si] pars hereditatis petatur. 

^^ 

^ sistendi cansa om. P \ obtemperabit] ob- stabulariius F' 25 ezplitiunt titnli lib. iiii 

^mperauerit per aliquam causam F 2 di- dig. seu pand. art. (aie) i inctpiunt tit. lib. u 

^^tionibus P | et de dinersis temporibus et de iuditlis primns art. {sic) ii P et sic dein- 

^nibus causis feriae non impediantnr P ceps, ut partes dicantur articuli 27 s ubi 

Xl eam om. P 17 de eo quod P 21 maio- quisque agat || nutriri debeat PoUtiani 

oiginti qninque annis] minores P 23 re- apographum Monacense {cod. Lat. 755), de iu- 



z 



^pemnt P 24 caupone P \ stabulari ut] F^, diciis (om. ubi ... debeat) P 



ofi/e /. /// feliciter (m priore pagina folii 54' , quae praeterea vaeat) || incipit liber te*^rtius 
F(/.54'). explicit liber secundus incip. ex ordin. digeg. (»ic) seu pandect. liber iii || incip. 
Hb.* iii P, explicit lib. ii incipit tercius VU 

ante L IIII explicit liber iii incipit lib. iiii (haec atramento) feliciter (hoe minio) incipit liber 
quartns' F' (/. 70). exp. lib. iii incipit liber iiii PLU, explicit liber tercius pandectamm, 
indpit quartus V 

f9tt LIIII subscriptum f. 95 feliciter reliqua pagina totaque sequente uacuis relictis: librarius 
qui nteeesait a f. 96 ante L V inscripiionem nullam posuit F. explic. lib. iiii incip. quintus 
de iadieiis lib. i P, explic. lib. iiii incip. u de iudiciis primus (primus om. V) VL, explic. 
lib. iiii indpit lib. u U 



w 

e H De posseBsoria hereditatis petitione. 

^ ^ De fideicommiBsaria hereditatis petitione. 

Explicit ex ordine digestorum liber quintus, de iudiciis liber primus. 
Incipit ex ordine sextus, de iudiciis secundus. 

5 A il De rei uindicatione. 
6 11 De Publiciana in r[em a]ctione. 
r ^ Si ager uectig[aliB id e]8t emphyteutica[riu8 pe]tatar. 

Explicit ex ordine lib. sextus, de iudiciis lib. secundus. 
Incipit ex ordine liber septimus, de iudiciis liber tertius. 

10 A ^' De usu fructu, et quemadmodum qui$ utatur fruatur. 

B R De usu fructu adcrescendo. 

r ii Quando dies legati usus fructus cedat. 

A H Quibus modis usus fructus uel usus amittitur. 

£ R De usu fructu earum rerum, quae-usu consumuntur uel minuuntur. 

15 g 'R Si usus fructus petetur uel ad alium pertinere negetur. 

z ^ De operis sernorum. 

H ii De usu et habitatione. 

e H Usufructuarius quemadmodum caueat. 

Explicit ex ordine digestorum liber septimus, de iudiciis liber tertius. 
20 Incipit ex ordine liber octauus, de iudiciis liber quartus. 

A il De seruitutibus. 

B R; De seruitutibus praedionim urbanorum. 

r il De seruitutibus praediornm rusticorum. 

A Hf Gommunia praediorum tam urbanorum quam rusticorum. 

25 e il Si seruitus uindicetur uel ad alium pertinere negetur. 

^ H Quemadmodum seruitntes amittantur. 

Explicit ex ordine digestorum liber octauus, de iudiciis liber quartus. 
FF 

5 explicif^ur' F' 7 id estj uel P 8 ex- 17 et 'e*habitatione F' 19 explicitfur^ F' 

plicit^r^ F» 9 libro tertius F' 10 et] 20 libro octauus F» | libro quartns F^ 25 ne- 

aut P I quis om. F 12 usus fructus legati P getur] dicatur P 27 explicitnr' F' \ libro 

13 amittatur P 15 negetur] legetur P octauus F^ 

ante l VI expl. dig. seu pandectar. | ex ord. lib. quintus | de iud. autem lib. primns | feliciter 
(atramento) F{f. 112), uhi L VI incipienti f. 112* nihil praescribitur. explic. ex ordine dig. 
seu pandt. lib/u de iuditiis i incip. lib. ui de iudic. ii P, explic. lib. u de iudiciis primus 
incip. ex ordine dig. seu pandectarum lib. ui H de iudiciis secnndus L, explicit lib. u 
ex ordine de iudiciis lib. i incipit ui de iudiciis ii U, lib. u digs. incipit sextns V 

ante L VII incipit lib. uii' F' (^. 119), expl. ex ord. dig. lib. ui de iuditiis secundus (sequiUtr 
rubrica VII, 1) incip. ex ordme dig. lib. uii de iuditiis tercius P, explic. lib. ui de iudiciis 
secundus incip. lib. uii de iudiciis tertius L, explicit lib. ui de iudiciis lib. ii incipit ex 
ordine lib. uii de iudiciis iii U, explicit liber ui incip. uii V 

post L VII aubscriptum f, 133' feliciter : librarius qui aucceesit a f, 134 inscripait lib. uiii F, 
explic. lib. uii dig. seu pand. (sequuntur tihtli L VIII) incip. lib. dig. seu pandect. uiii P, 
expliciunt libri uii incip. uiii {sequuniur tituli L VIII) explic. lib. uii incip. digestorum seu 
pandectarum ex ordine octauus T, explic. lib. uii de iudiciis tertius incip. cx ordine dig. 
lib. uiii de iudiciis quartus L, explicit iib. uii incipit uiii U 



vn* 

Incipit ex ordine liber nonus, de iudiciis liber quintus. 

A j^ Si qaadmpes pauperiem fecisse dicatur. 

B R Ad legem Aqailiam. 

r 'R De his, qni effaderint uel deicerint. 

5 A H De noxaHbus actionibus. 

Explicit ex ordine digestorum liber nonus, de iudiciis liber quintus. 
Incipit ex ordine liber decimus, de iudiciis liber sextus. 

A R Fininm regundorum. 

B R Familiae herciscundae. 

1* r j^ Commnni diuidundo. 

A R Ad exhibendum. 

Explicit ex ordine digestorum liber decimus, de iudiciis liber sextus. 

Incipit ex ordine liber undecimus, de iudiciis liber septimus. 

A il De interrogationibus in inre faciendis et de interrogatoriis actionibus. 

'^ B R De qnibns rebus ad eandem iadicem eatar. 

r R De seruo corropto. 

A H De fagitiuis. 

B € R De aleatoribos. f. 7 

g R Si mensor falsum modum dixerit. 

'* z R De religiosis et samptibus fanernm et ut funus ducere liceat. 

H R De mortuo inferendo et sepulchro inaedificando. 

Blxplicitus est ex ordine digestorum liber undecimus, de iudiciis liber septimus 

feliciter. 

Incipit de rebus creditis si certum petetur liber primus, ex ordine digestorum 
'^ seu pandectarum duodecimus. 

A R De rebus creditis si certum petetar et de condictione. 




1 libro qaintus F^ 2 quasrapes F' 4 de- mus F' | libro sextns F^ 13 libro unde- 

iecerint P 6 expUcif^ur F' \ libro nonus F^ \ cimns F^ \ libro septimus F* 21 sepul- 

libro qointus F' 7 Ubro decimus F' | libro chiro F \ aedificando P 24 libro primus F^ 
sextus F' 12 explicit^r^ F' \ libro deci- 

anteLVIIIl explicit | lib. uiii. | incipit | Hb. ix | felicit F {f.l46'), digestoram seu pan- 
dectarum explic. lib. uiii incip. Hb. uiiii P, expHc. digestornm seu pandectarum uiii incip. 
ex ordine nonus V, expHc. dtg. sea pandectarnm ex ordine lib. uiii de iudicns quartus 
indp. uiiii de iudiciis quintns L, expHcit Hb. uiii incipit nuii Hb. U 

ante l X feHciter / 160 F, incipit liber decimus/. 160^ add, F', digestorum seu pandectarum 
expHcit Hb. nonus {sequuniur ruhricae lib. X) incip. Hb. x (sequitur rubriea X, 1, deinde 
index iitulorum omnium qui sunt in digestis) incip. Hber decimus P, expHcinnt tituH libri 
niui incipiunt decimi {sequuntur rubricae lib. X) expl. Hber nono digestorum seu pan- 
dectarum incip. ex ordine decimi V, expHcit Hb. uiii de iudiciis quintus incip. ex ordine 
dig. iiber decimus de iudiciis ui L, explicit Hber oiiii incipit Hb. decimus U 

ante L XI expHcit lib. x. | incipit Hb. xi. | feHciter F(/ 174), expH. ex ord. dig. lib. x de iu- 
diciis ui incip. ex ordine dig. lib. xi de iudiciis uii P, expHc. Hber xi incip. digestorum 
sea pandectarum ex ordine xi V, explic. digestorum seu pandectarum Hb. x de iudiciis 
quintus incip. ex ordn. xi de iudiciis ui L, expHcit lib. x incipit liber xi digestonim 
sen pandectarom U 

po^ l XI suhscriptum / 183 €ytyxcoc to) rpAfANTi | toyto to BiBAion | feliciter: / 183' 
uaeuum: Ubrarius qui successit f. 184 inscriptionem nuUam posuii, incipit lib. xii add. F', 
. expL ex dig. lib. xi de ioditiis lib. oH incip. epla. digestorom seo p. lib. xu de re- 



B ^ De iureiurando Bine nolnntario siue necessario siue indiciali. 

r i^ De in litem iurando. 

A a De condictione causa data cansa non secnta. 

£ i^ De condictione ob tnrpem nel ininstam cansam. 

5 ^ il De condictione indebiti. 

z il De condictione sine cansa. 

Explicit ex ordine digestorum liber duodecimns, de rebns liber primus. 
Incipit ex ordine tertius decimus, de rebus secundus feliciter. 

A cR De condictione furtiua. 

10 B ^ De condictione ex lege. 

r i^ De condictione trtticiaria. 

A H; De eo, qnod certo loco dari oportet 

€ il De pecnnia constitnta. 

' ^ it Commodati nel contra. 

15 z I^ De pigneraticia actione nel contra. 

Explicitus est liber ex ordine tertius decimus, de rebus liber secundus. 
Incipit liber ex ordine quartus decimus, de rebus tertius. 

A H De exercitoria actione. 

B dft De lege Rhodia de iactu. 

so r ^ De institoria actione. 

A H De tribntoria actione. 

e ^ Quod cnm eo, qni in aliena potestate est, negotium gestnm esse dicetur. 

g il De senatus consulto Macedoniano. 

Explicit liber ex ordine quartus decimus. 

»5 Incipit liber ex ordine quintus decimus, de rebus quartus. 

A jl De peculio. 

B Bf Quando de pecnlio actio annalis est. 

FP 

2. 1 sie P 1 siue noluntario om. P 4 con- secnndus F' 17 tertius] liber tertins F^ 

dictionem' F 5. 4 sic P 7 explicit1ir< F' \ 19 rodia F 20 institntoria P 22 gestum 

libro duodecimus F^ 9 de condictione sine om. F^ 23 senatu consnltn P 24 ezpli- 

causa hic repetit P 11 tricticiaria F, tri- cif-nr' F' | libro F^ 25 libro F' 
ciaria P 16 libro ex ordine tertio F^ | libro 



bns i ••• (sequvntur rubricae libri XII) incip. ex ordine dig. lib. xii de rebns i P, domini 
lustiniani iuris enncleati ex omni neteri inre colecte digestorum seu pandectamm lib. xi 
explicit incipit xii V, digestomm sen pandectaram ex ordine lib. nndecimns explic. 
incip. ex ordine lib. duodecimus de rebns i L, explic. lib. xi incip. lib. xii V 

ante l XIII incipit lib. ^xiii^ F^ (/. 200'). explic. ex ordine dig. lib. xii de rebus lib. ii 
incip. ex ordine digestorum tercius decimns de rebus iii (eeguuntur rubrieae l. XIII) ex- 
plitiunt tituli lib. xiii ex ordine dig. sen pandectaram P, expliciunt tituli 1. xii incip. xiii 
\sequuntur rubricae l. XIII) explicit ex ordine dig. liber xii incipit xiii V, explicit ex 
ordin. dig. seu pand. lib. xii de rebus i incp. ex ordin. xiii de rebus ii L, explicit liber xii 
de rebus primus incipit xii lib. r de rebns secundns U 

ante l. XIIII 'expl. lib. xiii^ /. 211', incipit lib. xiu^ j: 212 F. explicit ex ordine dig. sen pan- 
dect. liber xiii | incip. Ib. ex ordine digestorum xiiii de rebus tercius P, explicinnt tituU 
libri xiii incipiunt xiiii {sequuntur ruhricae l. XIIII) explic. liber xiii incip. ex ordine dig. 
seu pandect. xiiii V, digestorum sen pandectaram explic. xiii de rebus ii incp. lib. xiiii L, 
explicit liber xiii incipit quartus decimns U 

ante l. XV ''expl. lib. xiu | incip. lib. xu'* F' (/. 227'). incipit lib. xn dig. seu pandectarum P, 
explicinnt tituli libri xuiiii incipiunt xn {tequuntur rubrieae L XV) explicit lib. xiiii ex 



vnir 

f R De in rem nerso. 
i R Qnod inssu. 

Explicit liber ex ordiDe quintas decimus. 
Incipit liber ex ordine sextns decimns, de rebns liber quintns. 

< A ¥t hA senatus consultum Uelleianum. 
B f^ De compensationibuB. 
r ^^ Depositi uel contra. 

Explicit ex ordine liber sextns decimns. 
Incipit liber ex ordine septimns decimns, de rebns liber sextns. 

it A A Handati uel contra. 
-B ^ Pro Bocio. 

Explicit liber ex ordine septimns decimns. 
Ii^oipit liber ex ordine digestornm octanns decimns, de rebns liber septimns. 

^ '^ De contrahenda emptione et de pactis inter emptorem et uenditorem compositiB 

et quae res ueniri non possunt. 

^ ^ De in diem addictione. 

^ ^ De lege commissoria. 

^ ^ De hereditate uel actione uendita. 

^ ^ De rescindenda uenditione et quando licet ab emptione discedere. 

^ ^ De periculo et commodo rei uenditae. 

^ j^ De seruis exportandis uel si ita mancipium ueneat, ut mannmittatur, uel contra. 

I Incipit ex ordine digestornm liber nonns decimns, de rebns octanns. f. t 

^ ft De actionibus empti uenditi. 
^ ^ Locati conducti. 

^P . 

3 explicit^r^ F» | libro F» 4 libro F' | 13 libro F' | libro F* 14 emptione] emp- 

Ubro F^ 7 depositi F' 8 explicitnr' tione et uendicione P 19 ab emptione] a 

F' I libro F^ 9 libro ex ordine septimo F^ \ uenditione P 21 u^^t' manumittatur F' 

libro F* 12 explicitur^ F' \ libro F» 22 libro F* 23 uenditi] et uenditi F* 

ordine incip. dig. xu V, il digestorum seu pandectarum lib. xiiii incip. xiiiii L, explicit 
Ub. xiiii incipit lib. xu 17 

amU l XVI explicit liber xu F(/. 23^), incipit lib. xui add.F' (/. 232). explicit lib. quintus 
decimuB dig. seu pandectarum || incip. liber ex ordine digestorum seu pandectarum 
sextns decimus P, expl. lib. xu incip. xui V, explicit ex ordine digestorum seu pan- 
dectarum lib. xu de rebus iiii incip. lib. xni U 

ani€ LXVII explicit lib. xui | incipit lib. xuii | feliciter Ff.240: f.240* uacuum: incipit 
lib. xuii add. F' / 241. explic. lib. xui || incip. lib. (lib om. V) xuii PV, ex ordine di- 
l^estorum seu pandectarum explic. lib. xui incip. lib. xuii de rebus ui U 

unU L XVIII explicit lib. xuii | incipit lib. xuiii | feliciter F (/ 255). explic. liber septimus 
decimus incip. liber octauus decimus digestorum seu pandectarum feliciter {$equuntur 

rubricae L XVIII) incip. lib. octau^S decimo digestorum seu pandectarum P, explic. 
Kb. xuii incip. xuiii V, explicit liber xuii rebus (sic) sextus incipit ex ord. dig. liber xuiii 
de reboB septem U 

mU L XVIIII explicit digestorum | siue pandectarum lib. xuiii (xuiiii/) | feliciter F (/ 269'). 
explieit ez ordine digestorum seu pandectarum lib. xuiii | incipit lib. xuiiii dig. seu pan- 
deetamin feliciter P, expl. xuiii | incip. xuiiii V, explicJib. xuiii de rebus septem incipit 
•X oidine digest lib. xuiiii de rebus uiiii (sic) U 




r il De aestimatoria actione. 
A {f De rerum permutatione. 
e H De praescriptis uerbis et in factum actionibuB. 

Explicit ex ordiiie digestorain liber nonus decimus feliciter. 
6 Incipit ex ordine digestorum liber uicensimus, Bingularium primus. 

A R De pignoribus et hypothecis et qualiter ea contrahantur et de pactis eorum. 

B It In quibus causis tacite contrahitur pignus uel hypotheca. 

r ^ Quae res pignori uel hypotheoa^ datae obligari non poasunt. 

h it Qui potiores in pignore uei hypotheca habeantur et de his qui in priorum credi- 
10 torum locnm succedunt. 

€ H De distractione pignorum uel hypothecarum. 

^ a Quibus modis pignus uel hypotheca soluitur uel^non. 

Explicitus est ex ordine liber uicensimus, singularium liber primus. 
Incipit ex ordine liber uicensimus primus, singdarium secundus. 

15 A a De aedilicio edicto et de redhibitione et quanti minoris. 
B a De euictionibus et duplae stipulatione. 
r li De exceptione ret uenditae, et traditae. 

Explicit ex ordine liber uicensimus primus, singularium secundus. 

Incipit ex ordine digestorum liber uicensimus secundus, singularium tertius. 

20 A H De usuris et omnibus accessionibus et mora. 

B H De nautico faenore. 

r H De probationibus et praesumptionibus. 

A fR De fide instrumentorum. 

€ it De testibus. 

25 « If De iuris et facti ignorantia. 

Incipit ex ordine liber uicensimus tertius, singularium liber quartus. 

A il De sponsalibus. 
B H De ritu nuptiarum. 

FP 



1 de estimatoria F^, destimatoria P 2 re- citus F \ libro uicensimus F* 14 libro F* 

rum] rum P' 3 ezplicitlir' F' \ libro F' | 15 et de rebitoria P 16 duple estipula- 

pott felieiter in*. libri singulare» F' 5 libro tione P 17 rei] re F 18 explicit^r' F* | 

-F* 8 qua^^e^ F* | hypotheca FP 9 aben- libro F' 19 libro F* 20 et de omnibus 

tur P I in priorum] priorem F" 13 exple- P \ et mora om, P 26 tertius om, F* 



ante L XX incip. lib. xx' F' (/. 288). explicit ex ordine digestomm seu pandectarum liber 
nonus decimus | incip. ex ordine dig. seu pandectarum lib. xx (singularium i add. m* 1) P, 
explic. lib. xuiiii incip. lib. (lib. om. V) xx VU 

ante l XXI explic. digestorum | liber uicesimus /. 207: incipit liber xxi /. 297' F. explic. 
ex ordine digestonim seu pandectarum lib. xx {sequunfur rubrieae LXXI) incip. lib. 
dig. seu pandectarum xxi (siDgularium ii add. m. 1) P, explic. lib. xx incipit xxi VU 

anif l XXII inc. lib. xxii F (/. 312), explic. lib. degestorum seu pandectarum xxi (^e^uuntur 
rubricae l. XXII) incipit liber dig. seu pandectarum xxii P, incip. xxii V, explicit liber 
ex ordine dig. xxi incipit xxii U 

ante l XXIII explicit digestorum | liber xiXi f. 321: f.S2r uacai: incipit lib. xxiiiV.322 F. 
explic. lib. dig. seu pandectar. lib. xxii | incip. lib. xxiii digestorum seu pandectarum P, 
explic. lib. xxii incip. lib. (lib. om. LU) xxiii VLU 



5 



xr 

r ^ De inre dotinm. 
A ^ De pactis dotalibus. 
e •£: De fundo dotali. 

Explicit ex ordine liber uicensimus tertius. 
Incipit ex ordine liber uicensimus quartus, singularium liber quintus. 

A Ji De donationibus inter nirum et uxorem. 

B ^ De dinortis et repudiis. 

r 'B Solnto matrimonio dos qnemadmodum petatur. 

Expljcitns est liber ex ordine uicensimus quartus, singularium liber quintus. 
1« Incipit ex ordine liber uicensimus quintus, singularium liber sextus. 

A iR De impensis in res dotales factis, 

B St De remm amotamm actione. 

r i^ De agnoscendis et alendis liberis uel parentibas uel patronis uel libertis. 

^ ^ De inspiciendo nentre custodiendoque partu. 

15 c i)r Si nentris nomine muliere in possessionem missa eadem possessio dolo malo ad 
alinm translata esse dicatnr. 

9 it Si mutier uentris nomine in possessionem calumniae causa fuisse dicatur. 

^ i^ De concubinis. 

l Explicitus est liber ex ordine uicensimus quintus, singularium sextus. f. s 

^ Incipit ex ordine liber uicensimus sextus, singularium liber septimus. 

A il De tutelis. 
B Rf De testamentaria tutela. 
r It De confirmando tutore uel curatore. 
A ft De legitimis tutoribus. 
ii c R De tutoribns et curatoribus datis ab bis, qui ius dandi habent, et qui et in quibus 
causis speciatiter dari possunt. 
g H Qui petant tutores uel curatores et ubi petantur. 

z H De administratione et periculo tutorum et curatorum, qui gesserunt uel non, et de 
agentibus uel conueniendis nno uei pluribus. 
ss H R De auctoritate et consensu tutorum et curatorum. 

e ft Quando ex facto tutoris uel curatoris minores agere uel conueniri possunt. 
I ft De suspectis tutoribus et curatoribus. 

Explicitus est ex ordine liber uicensimus sextus, singulanum liber septimus. 
FP 

4 expMcitur' F^ 9 ordina F^ \ singula- liber] incipit ex rium libro F' 25 a^b his^ F' \ 

ri^m F^ I libro quintus F^ 10 libro F' | et qui om. F^ qui P | in ofn. F' 27 petent P 

libro F' 11 de expensis in res dotales 28 qui] quae P \ gesserit F* 29 conuenien* 

factis post u. 8, ut sit libri 24, P I factus F' dis] queniendis F" \ plurimis P 31 ez] et 

13 uel parentibusl parent. P 15 si] de P | P\ curato^^ris minCres F* | possunt] ipsunt F^ 

eadem possessio] de adennda possessione si P 33 explicif^us" est F' \ singnlarinm] singuli F 
17 possessione P 20 libro F' | singularium 

emit L XX [III incipit tiber xxiu F (/. 337). exptic. tib. zxiii dig. sen pandectar. | incip. 
lib. xzuii dig. seu pandectarum P, incip. liber xxiiu V, explicit tiber xxni incipit liber 
(tiber om. U) zztiti LU 

wULXXV ezplicit lib. zxiu | incipit tib. xxu | feliciter F (/. 351). _ 

LXXVI expticit tib. xxn | incipit lib. xxui | feticiter (/. 357), incipit digestorum siu 
panldectanim liber xxui (/. 358) F 







xir 

Incipit ex ordine liber nicensimns septimus; singularium liber octtfaus. 

A ^ De excusationibus. 

B i^ Ubi pupillus educari nel morari debet et de alimentis ei prae#tandis. 

r ft De tutelae et rationibus distrahendis et utili curationis causa actione. 

5 A ii: De contraria tntelae et utili actione. 

e i^ De eo qui pro tutore pron« curatore negotia gessit. 

^ a Quod falso tutore auctore gestum esse dicatur. 

z il De fideiussoribus et nominatoribus et heredibus tutorum et curatorum. 

H It De magistratibus conueniendis et heredibus eorum. 

10 e $1 De rebus eorum, qui sub tutela uel cura sunt, sine decreto non alienandis uel snp- 
ponendis. 

I H De curatoribus furioso et aliis extra minores dandis. 

Explieitus est ex ordine liber uicensimus septimus, singularium octauus 

feliciter. 

16 Incipit ex ordine liber uicensimus octauus, singularium liber nonus. 

A H Qui testamenta faccre possunt et quemadmodum testamenta fiant. 

B il De liberis et postumis heredibus instituendis nel exheredandis uel praeteritis. 

r il De iniusto rupto irrito facto testamento. 

^ R De his quae in testamento delentur, inducuntur uel inscribuntur. 

so e ii! De heredibus instituendis. 

g il De nulgari et pupillari substitutione. 

z Jl De condicionibus institutionum. 

H ^ De iure delibcrandi. 

Explicit liber ex ordine uicensimns octauus, singularium liber nonus. 



S5 Incipit ex ordine liber uicensimus nonus, singularium decimus. 

A It De testamento militis. 

B H: De adquirenda nel amittenda hereditate. 

r ^ Testamenta quemadmodum aperiantur, inspiciantur et describantur. 

A ^ Si quis omissa causa testamenti ab intestato uel alio modo || possideat here- f. i 
80 ditatem. 

e H De senatns consulto Silaniano et Glaudiano, quorum testamenta ne aperiantur. 

« it Si quis aliquem testari prohibuerit uel coegerit. 

z it De iure codicillorum. 

FP 



1 singulis libro F^ 3 praetandis F 4 tu- 
tela F^P 5 tutela F'P 6 proue] prouel F, 
uel pro P I negotium P 8 et hered.] de 
hered. P 9 conneniendis] queniendis F' 
12 extra minoribus P 13 ex ordine] uxoreine 
F* 16 possunt et quemadmodum] posse et 
que aut men F^ 17 praeteritis F' 18 in- 
iusto] iusto P" 19 quae] qui F | dele ge n- 



tur F' I uel inducuntur uel scribuntnr P 
22 de constitutionibus institutionum P 24 ex- 
plicif^ur' F' \ libro ex ordine F* 25 singu- 
lis F^ 26 militum P 27 admittenda P 
28 testamenta] de testamentis P 29 uel 
alio modo] succedat uel alius P 31 sila- 
niano] largiano P 32 quogerit P 33 quodi- 
cillorum P 



ante l XXVII explicit digestomm | seu pandectanim: | liber xxui (/. 377), lib. xxuii 
(/. 378) F 

ante l. XXVIII nec subscripUo negue inscriptio in F 

anie L XXVI III explicit digestomm siue | pandectarum lib. xxuiii | de testamentis lib. 
xxix I feliciter F (/. 421) 



xiir 

Incipit liber primns de legatis et fideicommissis, ex ordine liber 

trigensimns. 

A Jt De legatis et fideicommissis. 

Incipit liber secnndns de legatis et fideicommissis, ex ordine trigen- 

simns primns. 

A ^ De legatiB et fideicommissis. 

Incipit liber tertins de legatis et fideicommissis, ex ordine trigensimu^ 

secnndns. 
ft De legatis et fideicommissis. 



A. 



!• 



Ift 



B 

r 



»o 



Incipit liber qnartns de legatis et fideicommissis, ex ordine liber 

trigensimns tertins. 

ft De annais et menstruis legatis. 

R De nsn et nsn frnctu et habitatione et operis per legatam nel fideicommissum datis. 

A De seruitnte legata. 
^ ft De dote praelegata. 
^ Hf De optione nei electione legata. 
^ ft De tritico nino uel oleo legato. 
^ ft De instrncto nel instrumento legato. 
M ft De pecnlio legato. 
^ ft De penn legata. 
• ft De snpeUectili legata. 



Incipit ex ordine digestomm liber trigensimns qnartns. 

A R De alimentis nel cibariis legatis. 

B K De anro argento mundo ornamentis unguentis neste uel uestimentis et statuis 

legatts. 

r i^ De liberatione legata. 

A i)! De adimendis uel transferendis legatis. 

e R De rebns dubiis. 

9 ft De his, quae poenae causa relinqanntur. 

^^ z R De regula Catoniana. 

H R De his, qnae pro non scripto habentur. 

e It De hiSy quae ut indignis auferuntur. 

FP 

— p - , I U - M I ■ - -- - ' I I ■■ !■ ■■■ I _ ■ _ 1 

1 de om, F' 2 trigensimns 'de legatis et om, F 16 electione] emptione P 17 trico 

fideicommissis' F' 4 ante incipit add, ^ F' \ P\ legata F^ 18 legata F' 21 supellec- 

ex ordine trigensimiis primus ... 6 fideicom- tile F^ 22 incipit] explicit F^ 23 ciuariis F 

missis om. F* 4 ... 11 om. P 6 a 'R om. /* 24 arg.] et arg. P \ unguentis ueste uel uesti- 

7 et fideicommissis ex ordine trigensimus mentis om, F^P 27 adimentis F^ 28 dubiis 

secundns deL F' \ trigensimo F^ 9^1^ bis F'* 29 quae] qui P 31 quae] qui F* 

mde L XXX feliciter (m Jine paginae), explicit lib. xxix | incipit lib. zxx | feliciter (m pagina 
seguente praeierea uactta F {f, 441 ) 

onte L XXX r explicit lib. xxx | incipit lib. xxxi | feliciter F (/. 15') 

anie L XXXIl explicit lib. xxxi | incipit lib. xxxii | feliciter F (/. 29 ) 

mU LXXXIIl explicit | digestomm | libro xxxii {f,44')y incipit digestorum liber xxxiii 
(/,45) F 

atik L XXXIIII explicit digestornm | >seu pandectarum | liber trigesimus tertius | feliciter 
(/ 65'), Hb. xxxiiii (/. 66) F 



xnn* 

Incipit ex ordine liber trigensimas quintus. 

A II De condicionibnB et demonstrationibus et ciiaBis et modis eoram , quae in tea^ 

mento Bcribnntar. 
8 jif Ad legeni Falcidiam. 
6 r R' Si cai pluB, quam per legem Falcidiam liceret, legatum ease dicetar. 

Incipit ex ordine liber trigensimus sextus. 

A It: Ad senataB conBultam Trebellianum et Pegasianum. 

B ^ Quando dies legatoram uel fideicommissoram cedat. 

r ^ Ut legatorum seu fideicommissornm Bcraandoram causa caneatur. 

10 A R: Ut in posseBsionem legatorum uel fideicommissoram caasa OBse lioeat. 

Explicit de legatis et fideicommissis liber septimus, ex ordine digestorum 

liber trigensimus sextus. 

Incipit de bonorum possessionibus liber primus, ex ordine liber trigensimus 

septimus. 

16 A ii' De bonoram possessionibuB. 

B iif Si tabulae testamenti extabunt. 

p I); De bonoram possessione furioso infanti muto snrdo caeco conpetenti. 

A lil De bonoram possessione contra tabulas. 

6 ft De legatis praestandis contra tabulas bonorum possessione petita. 

so q R De coUatione bonoram. 

z i^ De coUatione dotis. 

H H De coniungendis cum emancipato liberis eins. 

6 H De uentre in possessionem mittendo et curatore eius. 

I il De Carboniano edicto. 

>6 II lA R De bonorum posBessione secundum tabulas. t 

iB l( Si a parente quiB manumiBBUs sit. 

ir ^ De bonorum pOBsessione ex testamento militis. 

lA ^ De iure patronatus.^ 

Explicit ex ordine digestorum trigensimus septimus. 

80 Incipit liber trigensimus octauus, de bonorum possessionibus secundus. 

A ft De operis libertorum. 

8 iil De bonis liberti. 

r H De libertis municipum et aliaram uninersitatium. 

A H: De adsignandis libertis. 

FP 



^ iitulus XV de obsequis parentibus et patronis praestandis omissus est (c/I ad p, XV*, 10) 

1 ordone F 2. 3 od librum 34 re/ert P 2 cau- t u o F' 20 coUationes' F' 23 bentre F» | 

sis etl causis F', causet F', cause P \ eo- curatore] qui ratio rei F' 24 carbonano F 

rum] de his P 5 cui] qni F' 9 seu] seii 25. 24 sie P 29 explicit^r^ F» 32 liberto- 

F^, uel P I fideicommis'soram' F' 11 ex- rum P 33 muncipinm et alium F', mani- 

plicit^ur^ F' 13 de om, F' 17 ow. P | mu- cipii et alioram P \ uniuersitatis P 



ante l. XXXV explicit liber xxxiu | de legatis ct fideicommissis | liber quintns feliciter 
F (/. 87') 

ante l. XXXVI nec subscripiio neque inscriptio F 

post l XXXVI feliciter (/. 135y. inf. 136 inser. nulia F 

ante L XXXVIII explicit lib. xxxuii j incipit ex ordine dig. lib. | xxxuiii F (/. 158*) 



XV* 



c {t Si qaid in frandem patroni faotam sit. 

c R Si tabulae testamenti nnllae extabunt, unde iiberi. 

z R Unde legitimi. 

H 9i Unde cognati. 

5 e ft De successorio edicto. 

I E De gradibus et adfinibus et nominibus eorum. 

M E Unde uir et uzor. 

iB R De ueteranorum et militum successione. 

ir ^ Quibus non competit bonorum possessio. 

10 lA il Ut ex legibus senatusue consultis bonorum possessio detur. 

ic R Quis ordo in bonorum possessionibus detur. 

i^ Hf De suia et legitimis heredibus. 

iz ^ Ad senatus consultum Tertullianum et Orfitianum. 

Explicitus est liber ex ordine digestornm trigensimns octanus, de bonornm 

possessionibns secnndns. 



15 



s« 



Incipit ex ordine liber trigensimns nonns. 

ft De operis noui nuntiatione. 

A De damno infecto et proiectionibus et suggmndis. 

fif De aqua et aquae pluuie arcendae. 

R De publicania et uectigalibus et commissis. 

R De donationibus. 

ft De mortis causa donationibus. 

Explicit liber ex ordine digestornm trigensimns nonus. 



ts 



»0 



Incipit ex ordine liber qnadragensimns. 

A ft De manumissionibus. 

B Hf De manumissis uindicta. 

r ft De manumissionibus, quae seruis ad uninersitatem pertinentibus imponuntur. 

A il De manumissis testamento. 

e ft De fideicommissariis libertatibus. 

( iif De ademptione libertatis. 

z ft De statuliberis. 

H }t Qui sine manumissione ad libertatem perueniunt. 

e E Qui et a quibus manumissi liberi non fiunt.^ 

1 ft Ad legem Aeliam Sentiam^ 

is lA il De iure aureorum anulorum. 

FP 

* debuit esse Qui ... fiunt et ad legem Aeliam Sentiam numero \ subkUo 



1 quid] quis F^ 2 extabunt unde liberi] 
eztabnntur de libero F' 6 afinitatibus P 
9 om. F^, euppleuit in imofolio F*, habet poet 
rubr, 39, 2 P 10 senatusue] senatus P \ 
le de obsequis parentibns et patronis prae- 
ttandis (ef. ad p, XIIIP, 28) in imofolio add. 
et numeroe titulorum hmus libri seqq. in i^, \z, ih 
muiauU F', habet post rubr. 39,2 P 13 ter- 
tjrllianum et orpmtianum F 17 annuntia- 



tione P 18 suggruVndis F', sugrundiis P, 
ubi deinde sequuntur rubricae duae in F in imo 
folio suppletae 38, 13 qnibus . . . possessio et 
37, 15 (cf ad 38, 14) de obsequiis . . . prae- 
standis 19 aqua pluuia arcenda P 20 publi- 
c ianis F 23 explicit^ur' F' 26 manu- 
missione P 27 seruis] uerbis F^, libertis P \ 
uniuersitate F 34 ad legem eleiscensioiam P 
35 aureorum] uireorum F* 



anie L XXXVIIII explicit lib. xxxuiii | incipit lib. xxxuiiii F (/. 182: f 182' uaeat: in 
f 183 inscriptio nuUa) 

ank L XXXX feliciter / eip]icit I lib. xxxix (/. 208), incipit liber xxxx^ (,/. 209^ F» 



xvr 

iB j% De natalibuB resiituendis. 

ir ^ De liberali cauBa. 

\h ^ Quibus ad libertatem prodamare non liceat. 

16 R Si ingenuns esse dicatur. 

6 19 lif Ne de statu defunctorum post quinquennium quaeratur. 

iz B; De colluBione detegenda. 

Explicit liber ex ordine digestoram qnadragensimns. 
Incipit ex ordine liber qnadragensimus primos. 

A il De adquirendo rernm dominio. 

10 B ii? De adquirenda uel amittenda posseBBione. 

r it De UBurpationibuB seu uancapionibuB. 

A R Pro emptore. 

€ ^- Pro herede et pro poBseBsore. 

I ^ fi? Pro donato. 

16 z ^ Pro derelicto. 

H it Pro legato. 

8 i( Pro doto. 

I ^ Pro suo. 

lA It Commnnia de accesBionibus possesBionum ^ 

to Explicit liber ex ordine digestornm quadragensimns primos. 

Incipit ex ordine liber quadragensimus secundus. 

A ii De re iudicata et de effectu sententiarum et de interlocutionibus. 

B H De confe^sis. 

r ^ De cessione bonorum. 

16 A ii; Quibus ex causis in possessionem eatur. 

€ R De rebus auctoritate iudicis possidendis seu uendundis. 

« H De Beparationibus. 

z H De curatore bonis dando. 

* 

H i); Quae in fraudem creditomm facta snnt ut restituantur. 

80 Explicit liber ex ordine digestorum quadragensimus secundus. 

Indpit ex ordine liber quadragensimus tertius. 

A H: De interdictis. 

B i^ Quorum bonorum. 

r B: Quod legatorum. 

86 A ilf Ne uis fiat ei qui in possessionem missus erit. 

€ E De tabulis exhibendis. 

FP 

^ undecimum hunc tiiulum ipsa digtsta non habeni 

3 Uce*a*t F' 5 de om, F^ 7 explicit^ur' F' fenflis F 24 de concessione P 26 

10 omittenda F', admittenda P 11 usupra- dendis] F^P, uendundis F*i de prii 

tionibus F*, nsurationibus P 13 et pro] et P creditorum minio adiecit P 29 ut oj 

15 pro om. F^ 20 explicit^ur^ F» 22 iu- restitua^Tiiiur F' 30 explicifnr' F* 34 

dicataV F' \ de effectu] defectn P 23 con- quornm P 35 misBu^B' F* 

- - - ■III-' I ■ iiiiiiii ■■ I 

anie L XXXXI ^expl. lib. xxxx | incip. lib. xxxxi^ P* (/. 241') 

ante l XXXXII feliciter '^explicit Uber | xlii {eicY (/ 262% incipit Ub. xxxxii^ (/ 26. 

ante l XXXXIII explicit | lib. xlii 1 feliciter (/. 278% incipit lib. xliii^ (/ 279) F* 



xvn* 

N6 qaid in looo sacro nel itinerei fiat. 
De locis et itineribus pablicia. 
H *S^ Ne quid in loco sacro' uel itinere fiat. 
e ^ De loco publico fruendo.* 
. I ^ De nia publica et itinere publico reficiendo. 
lA ^ De fluminibus, ne quid in fiumine publico ripaue eius fiat, quo peius nauigetur. 
iB % Ne quid in fiumine publico fiat, quo aliter aqua fiuat, atque ut priore aestate fluzit. 
ip -11: Ut in flumine publico nauigare liceat. 
i^ ^ De ripa munienda. 
1« le ^ De ui et de ui armata. 
x^ ^ Uti possidetis. 
iz It De superficiis. 
m ^ De itinere actuque prinato. 
i6 ^ De aqua cottidiana et aestiua. 
tt K ^ De riuis. 
«A % De fonte. 
kb ji: De cloacis. 
«r ^ Qnod ni aut clam. 
i^ ft De remissionibus. 
w w ft De precario. 
■^ ^ De arboribus caedendis. 
Kz it De gtande legenda. 
i(x ft De homine libero exAt^endo. 
i^® it De liberis exhibendis, item ducendis. 
« ^ it Dtrubi. 
** it De migrando. 
^^ i^ De Saluiano interdicto. 

Explicitus est liber ex ordine digestoram qaadragensimus tertias. 

Incipit ex ordine liber qaadragensimus quartus. 

^ ft De exceptionibus, praescriptionibus et praeiudiciis. 

^ R De exceptione rei iudicatae. 

r H De diuersis temporalibus praescriptionibus et de accessionibus possessionum. 

^ ft De dolo malo et metus exceptione. 

la ^ ^ Quarum rerum actio non datur. 

9 R De litigiosis. 

6 i)f De obligationibus et actionibus. 

I Explicitas est liber ex ordine digestoram quadrs^ensimus quartas. f. lo 



^ uel itinere del * sacro] publico? ' tiitdua X De uia publica et si quid in ea 

factum esse dicatur omi$M est: unde numeri deinceps fallunt 

1 fiat de locis* F' 3 eie, sed itineri, F^P^, bus P 14 aquaV F» \ ^a^estiua F' 15 riuis] 

publico fro sacro P^, rubr. deleuit F' 4: Q et muos F^, ripis P 20 prVecario F 21 ce- 

eic deinceps ueque ad AB F^, h ^ aic deincepe dentis P 22 glandae F 23 liber exi- 

fuque ad Ka dempto unione F' 5 bia F^ gendo F 32 tempor^alibus F' 33 de doli 

6 riVpaue F' 7 atque] quam P \ priore] mali P \ metut F^ 34 quarum 'i rerum F 
poBteriore P 12 superfeciis F^, superficie- 

L XXXXIin felidter l/, 303:/. 303' uacat), ^incipit lib. xliiii^ l/. 304^ F» 

U 



'=>.T 



xvm* 



-^» 



Incipit ex ordine liber quadragensimus quintas. 

A It De aerborum obligationibas. 
B $t De duobas reis constituendiB. 
r H De stipulatione seruorum. 

Explicitus est liber ex ordine digestorum quadragensimus quintus 



10 



15 



Incipit ex ordine liber quadragensimus sextus. 

A it De fideiaBsoribns et mandatoribus. 

B il De noaationibus et delegationibus. 

r it De Bolutionibas et liberationibaB. 

A li; De acceptilatione. 

€ It De Btipnlationibus praetoriiB. 

<; R Rem pupilii uel adalescentiB Balaam fore. 

z B: ludicatum Bolui. 

H iR Ratam rem haberi et de rati habitione. 

Explicitus est liber ex ordine digestorum quadragensimus sextus. 





A 


« 




B 


¥t 




r 


« 


20 


A 


» 




e 


« 




$ 


ft 




z 


« 


26 


H 


« 




6 


« 




1 


« 




lA 


« 




iB 


« 


80 


«r 


b: 




lA 


ft 




le 


E 




1« 


^ 




IZ 


R 


35 


IH 


« 




le 


E 




K 


« 




KA 


ii 




FP 





Incipit ex ordine liber quadragensimus septimus. 

De priuatiB delictiB. 

De fartiB. 

De tigno iuncto. 

Si qui testamento liber esBC iassaB {uerit, poBt mortem domini ante 

ditatem BubripaiBBe aut corrupiBBe dicetur. 
Furti aduerBUtf nautas caapones BtabularioB. 
Si famiiia furtum fecisBe dicetur. 
Arborum fartim caeBarum. 
Ui bonorum raptorum. 

De incendio ruina naufrogio rate naue ezpagnata. 
De ininriis et famosis libelliB. 
De extraordinariis criminibus. 
De sepulchro uiolato. 
De concuBsione. 
De abigeis. 
De praeuaricatione. 
De receptatoribuB. 
De faribuB balneariis. 
De effiraotoribns et ezpilatoribuB. 
Expilatae hereditatis. 
Stellionatus. 
De termino moto. 



aditai 



3 constituendi P 8 nobationibuB F* | et 
delegationibus om, F' 14 habere F* 18 de 
fricds P 20 si quis P 21 corripuiBBe P 
22. 23 om, P 22 aduereusinantas F 23 di- 
cetor F^, digestoram F* 26 naufraugio F 



31 auigeis F 33 de recept 
neariiB F 35 et] est F' \ 
36 de* ezpilat^a^e F^ 37 
38 de om. FP f amoto P 



ante l. XXXXV explicit liber | zxxxiu (/. 317), incipit Ub. xlr (/. Si 
anfe / XXXXVI "iBcipit lib. xlui^ F' (/. 338) 
' XX XXVII subscriptio et inseripiio mtUa 



ordine digestoram quadragensimus septimus. 



B 

r 

A 

e 

19 q 

z 

H 

e 



15 



!• 



iS 



lA 

iB 

tr 
lA 

IC 

1« 

IZ 
IH 

le 

K 



Incipit ex ordine liber quadragensimus octauus. 

De iadiciis publicis. 

De aocusationibas et inscriptionibas. 

De costodia et exhibitione reoram. 

Ad legem luliam de adalteris coercendis. 

Ad legem laiiam maiestatis. 

Ad legem loliam de ai publica. 

Ad legem InUam de ai priaata. 

Ad legem Gorneliam de sicariis et ueneficis. 

Ad legem Pompeiam de parricidiis. 

De lege Comelia de faisis. 

Ad legem laliam repetundaram. 

De lege lalia de annona. 
^ Ad l^m laliam peculataB et de sacrilegiiB et residuis. i 

Ad legem luliam ambitus. 

De lege Fabia de plagiariis. i 

^t Ad senatuB consaltam Turpilliannm et de abolitionibuB oriminam. 

De reqairendis uel absentibas damnandis. 

De quaeBtionibuB. 

De poenis. 

De bonis damnatorumS qui ante sententiam uel mortem sibi consciuerunt uel 
• accuBBatorem corruperant 
^ De interdictis et de relegatis et deportatis. f. lO' 

'Str De sententiam passis et restitutis. 
^^ De cadaueribus punitorum. 

£xplicita8 est liber ex ordine digestorum quadfagensimus octauus. 



a 
r 



Incipit ex ordine liber quadragensimus nonus. 

^ De appellationibus et relationibuB. 

^ A quibuB appeliari non licet*. 

^ Quando appellandum Bit et intra quae tempora. 

ft De ^>pe]lationibu8 recipiendis uel non. 

it De UbelHfl dimiBBoriiB, qui apoBtoIi dicuntur. 



^•2?^ Mifi/ uerba ka ii? De boniB eoram: numeri gui sequuntw perturbati ' omissus ui 
^^^^ UI QaiB a quo appeUetur: numeri gui sequuniur turbati 



6 et ioBeriptionibuB om. F^ 7 ouBtodiet P' | 
2. ^ 12 beneficiis F^ 13 pompeiamj 
5j«ni P I patriddiB P 17 de om. F^P 
18 lnm p 19 fauia F 20 turpellianum F, 

^lianum P \ auoIitionibuB F 22 qua e- 
«yibuB F» 24. 25 sic FP 24 boniB] 
V^ P I couBci^^erant F', consiuerant P 



25 corramperant F^P 27 kB R de senten- 
tiam paBsiB et restitutiB Kf it om, F^, de bcu- 
tentiam paBsis et restitutis ponii post 28 puni- 
toram P 28 de cadaueribus] et de cadaue- 
ribUB P I 'explicitus est li* litteris non miniatis 
post punitoram F 32 a om. FP 35 apo- 
Btolo F^ 



^^IXXXXVIII expUcit Ubro xxxxuu | incipit libro xxxxuui F {/. 390') 
IXXXXVIIII expUc. Ub. xxxxuui | inc. lib. xxxxmiii F (/. 418*) 



XX* 

^ ft An per aliam causae appeUationam reddi possant^ 

z ^ Nihil innoaari appellatione interposita^ 

H ^ Eum, qai appellaaerit, in proaincia defendi. 

6 il Apnd eam, a qao appellatar, aliam caasam agere compellendum. 

6 1 il; Si pendente appellatione mora interaenerit. 

lA R De iare fisci. 

iB R De captiais et postliminio et redempti^ ab hostibas. 

ir i^ De re militari. 

lA R De castrensi pecalio. 

10 le il De aeteranis. 

Explicitos est liber ex ordine digestorum quadragensimus nonus. 
Incipit ex ordine liber quinquagensimus. 

A it Ad municipalem et de incoliB. 

B ft De decarionibus et filiis eorom. 

15 r it De albo scribendo. 

A ft De maneribas et honoribus. 

e l^ De aaoatione et ezcuBatione munerom. 

^ Bi De iure immnnitatis. 

z it De legationibus. 

so H H; De adminiBtratione rerom ad ciuitateB pertinentium. 

6 il De decretiB ab ordine faciendiB. 

I It De operibuB publicis. 

lA it De nundiniB. 

iB it De pollicitationibus. 

S6 ir ^ De uariiB et extraordinariis cognitionibuB et si iudez litem suam fecisse dicetur. 

lA R De proxeneticiB. 

le & De censibuB. 

i^ R De uerboram significatione. 

iz Bi De diueraiB r^guliB iuris antiqui. 

80 Explicitus est ex ordine digestomm liber quinquagensimus feliciter. 
FP 

^ sic esse debuit inuersis rubrieis ^ additisgue duabus omissis: (VII) Nihil innouari appel- 
latione interposita. (VIII) Qaae sententiae sine appellatione rescindantur. (VIIII) An per 
alium causae appellationum reddi possunt (X) Si tutor uel curator magistratuBue oreatus 
appeliauerit. 

1 an] si P I causa interpellationis P 2 reddi 13 munipalem P 15 alb'end*o scribendo F^, 

poBSunt nihil innouari appellatione om, P, aluo sciuendo P 16 honeribus P 17 uoca- 

rasterea consentiens cum F \ in^nouari F' tione F^P 21 om. P 22 operi^-bu^s F' 23 nun- 

defendi] du F', defendit P 4 co1n'pel- dinis d* F 25 cognitionibus] criminibus P 

lendum F' 6 ia] iB F* \ iuri F^ 7 re- 26 proxeniticis F, proseniticis P 29 regu- 

dempti F 9 de castrensi] a castrensi P*, lis] pericuiis P 30 iiber euanuit F, sulh- 

e castrensi P* 10 de uetere P 11 est om, F seriptio eadem P 

ante L L explic. lib. xxxxuiiii | inc. lib. xxxxx F(f.4S5') 

post L L explioit liber | xuxz | feliciter F (/. 465 in secunda pagina praetsrea non seripta) 



BiBAoN 'loycTiNiANoc ana2 tcxnhcato thnAc, 

HN pA TpiBCONIANOC MCrAACp KAMe nAMBAClAHI, 
oTa TIC 'HpAKAHI nANAIoAON ACHJAA TCYIAC, 
HC Im MApMAipOYCIN Af^AMATA HANTA eeMICTCON, 
ANOpiOITOI A* 'ACIHC TC AopYKTHTOY TC AiBYCCHC 

£yp<«>ithc tc iTiOONTAi oAoY CHMiNTOpi KOCMOY- | f. 11 aacat 



DE CONCEPTIONE DIGESTORUM. 



f. 11' 



QftPERATOR CAESAR FLAUroS roSTINIANUS ProS FELIX INCLUTUS 
triCTOR AC TRIUMFATOR SEMPER AUGUSTUS TRIBONUNO QUAE- 

STORI SUO SALUTEM. 

JLfeo anctore nostnim gnbernantes imperinm, qnod nobis a caelesti maie- [ c. i, 17, i 6 
^tante traditnm est, et bella feliciter peragimns et pacem decoramns et sta^um rei publicae 
^Hstentamns : et ita nostros animos ad dei omnipotentis engimus adintorium, nt neque 
^^miB confidamns neqne nostris militibns neqne bellorum dncibus nel nostro ingenio, sed 
Oisnem spem ad solam referamus summae prouidentiam trinitatis: nnde et mundi totius 
^lementa processemnt et eornm dispositio in orbem terrarum producta est. Cum itaque lo 
mhil tam studiosum in omnibus rebus inuenitnr quam legnm auctoritas, quao et diuinas 
^ hnmanas res bene disponit et omnem iniqnitatem expellit, repperimus autem omnem 
lcgnm tramitem, qni ab urbe Roma condita et Romuleis descendit temporibus, ita esse 
«onfiisum, nt in infinitum extendatur et nuUins hnmanae natnrae capacitate concludatur: 
j>rimum nobis ftut stndinm a sacratissimis retro principibns initium sumere et eomm con- is 
stitationes emendare et niae dilnci(2ae tradere, qnatenus in nnnm codicem congregatae et 
omni snpemacna similitudine et iniquissima discordia absolntae uninersis hominibns 
promptnm snae sinceritatis praebeant praesidinm. Hocque opere consummato ei in nno 
nolnmine nostro nomine praefhlgente coadnnato, cnm ex pancis et tenuioribus releuatt ad 
snmmam et plenissimam inris emendationem pemenire properaremns et omnem Romanam 20 
aanctionem et coUigere et emendare et to^ anctomm dispersa uolnmina uno codice indita 
ostendere, qnod nemo neqne sperare neque optare ausns est, res quidem nobis difficillima, 
immo magis impossibilis uidebatnr. sed manibus ad caeinm erectis et aeterno auxilio in- 
nocato eam qnoqne curam nostris reposnimus animts, deo freti, qui et res penitus despe- 
& ratas donare et con«nmmare snae nirtntis magnitndine potest. £t ad tuae sinceritatis 25 
optimnm respezimus ministerinm tibique primo et hoc opus commisimns, ingeni tui docn- 

FCOQT (Hpnificantur iia codicis lustiniani libri quattuor hi: Casinas 49 = C, Berolinenses Lat. 
fil. 273=0, 275 =zQ, 272= T, qui uhi consentiunt inter se, significantur littera S) 



2 ... 4 imp. instinianns aug. (aug. om. C) tri- 
bnniano (niro tm. Q) eminentissimo quaestori 
aacri palatii S 2 imp.] ^ imp. F 5 deVo F \ 
gnbema^tes F^ gubemante S \ a'e'celesti 
maestate F* 6 de^^c^oramns F' \ statum] S, 
itatatnm F 7 erigimns] S, eregimus F | ad- 
intoriam F^ 8 nostris] nostrs F 9 sum- 
flDra^e" F' \ totius elementa mundi T 10 orbe 
COT I prodncta] deducta T \ est] et F^ 
11 onubns F^ | inbenitur P 12 bene V F \ 
rep^-^erimns F' | omne CO 13 roma om. S 
U m in^nitum F' 15 studium fhit T \ 
a sacratissimis] S, sacratissimis F \ princi- 
pib^ F^ 16 diluciae F \ codicem om. 0' \ 
ooDgraegatae F 17 superoaqua F, super- 



uacne Q" 18 suae] siue] O* | si^nceri- 
tatis F' I praesiduum F' | hocqna e ope- 
rae F^ \ et in] S, in F 19 nomin'a'e F' \ ex] 
et C I releuati] CT*, releuatia F, reuelati Q, 
reuelatis O^T*, releuatis 0* 20 et plenissi- 
mam om. T \ emendatione C \ properaremus] 
FO, properemus CQT*, properamus 7* 21 tota 
auctomm F \ dispersu 0* | uno codice] FC, 
nno codici OT, uni codici Q 22 ostendete 0" \ 
nemo] nemo alins S \ neque sperare] sperare 
CO I nobis] nobilis 0* | difGcilema F^ 23 erec- 
ti*^s ef F» I aeterao] exteroo 24 repro- 
snimus O | animus F \ uespe^ra^ F', dispe- 
ratas 0, desperatus O* 25 coniummare F 
26 opus] post Q" I ingenui CQr? 



XXIffl^ 



mentis ex nostri codicis ordinatione acceptis, et iassimns quos probaneris tam ex i 
dissimis antecessoribus quam ex niris disertissimis togatis fori amplissimae sedis a 
ciandum laborem eligere. bis itaque collectis et in nostrum palatium introductis nol 
tuo testimonio placitis totam rem faciendam permissimus, ita tamen, ut tui uigilant 

4 animi gubernatione res omnis celebretur. lubemus tgitur uobis antiqnorum prudei 
quibus auctoritatem conscribendarum interpretandarumqne legum sacratissimi prii 
praebuerunt, libros ad ius Romanum pertinentes et legere et elimare, ut ex his 
materia colligatur, nulla (secundum quod possibile est) neque similttudine neqne dis< 
derelicta, sed ex his hoc colligi quod unum pro omnibus sufficiat. quia autem < 
libros ad ius pertinentes scripsernnt, quorum scripturae a nullis auctoribus | recepta 
usitatae sunt, neque nos eorum uolumina nostram inquietare dignamur 8ancti< 

5 Cumque haec materia summa numinis liberalitate collecia fuerit, oportet eam pulchc 
opere extruere et quasi proprium et sanctissimum templnm iustitiae consecrare et in 
quinquaginta et certos titulos totum ius digerere, tam secundum nostri constituti 
codicis quam edioti perpetui imitationem, prout hoc uobis commodius esse patuer 
nihil extra memoratam consummationem possit esse derelictum, sed his quinquaginta 
totum ius antiqnum, per millesimum et quadringentesimum paene annum confnsuu 
nobis purgatum, quasi quodam muro uallatum nihil extra se habeat: omnibus auct< 
iuris aequa dignitate pollentibus et nemini quadam praerogatiua seruanda, quia non < 

6 in omnia, sed certi per certa uel meliores uel deteriores inueniuntur. Sed neque ex 
titudine auctorum quod melius et aequius est iudicatote, cum possit unius for^ism. < 
terioris sententia et multos et maiores in aliqua parte superare. et ideo ea, quae t 
in notis Aemtlii Papiniani ex Ulpiano et Paulo nec non Marciano adscripta sunt, 
antea nullam uim optinebant propter honorem splendidissimi Papiniani, non statim res] 
sed, si qnid ex his ad repletionem summi ingenii Papiniani laborum nel interpretat 
necessarium esse perspexeritis, et hoc ponere legis uicem optinens non moremii 
omnes qui relati fuerint in hunc codicem pmdentissimi uiri habeant auctoritatem 
quasi et eorum studia ex principalibus constitutionibus profecta et a nostro diuino fi 
ore profusa. omnia enim merito nostra facimus, quia ex nobis omnis eis impei 
auctoritas. nam qui non suptiliter factum emendat, laudabilior est eo qui primus in 

7 Sed et hoc studiosum uobis esse uolumus, ut, si quid in ueteribus non bene po 
libris inueniatis uel aliquod superfluum uel minus perfectum, superuacua longitudix 
mota et quod imperfectum est repleatis et omne opus moderatum et quam pulohen 
F (u. 10 receptae ... u,27 prudentissimi uiri difficuUer Ugtmtur) COQT 



^ antea del. 



1 probaueris] probauimus Qf | ex facundissi- 
mis ex' antecessoribus F^ 2 iuris 4 pla- 
citi F*C 5 omnes celebrentnr T \ igiturj S, 
iugitur F', iugetur F' \ nobis 6 conscri- 
bendamm om. C \ interpretendammque FQ, 
que om. C 7 omnibus S 8 'pos^sibile F' \ 
similetudine F 9 sed] et C I hoc] unnm 
T I quia autem] qui ante O, qui autem Q^T^ \ 
alios 10 a om, F^ 11 nostra... sanc- 
tione T \ dignamus F 12 summa] F («ic), a 
summa CO, a summi QT \ numinis] FQT, 
nostri nominis CO 13 proprium] proximum 
Q I sanctissimum} FI) sacratissimum COQ \ 
templum om. 0' \ iustitia'e' F' 14 ius] 
usi /•*?, om. F^T | digerere] diligere Qr \ 
tam] tan F"* \ constitutionum]\S, constitutio> 
nem F 15 potuerit CO 16 quinquaginta] 
quinquinta Q, om. 17 quadragesimum 0* 
19 iuris] uiris C \ non] nomn F §Qm omnia] 
F'S, sin onnia F^ \ certi^-F' 21 au^c^to- 
rum F' I melius et aequius] FT, equius et 



melius COQ \ iudicatore CT* \ unius foi 
S,m F 22 multos] S, multas F | et mf 
maiores T \ antea] ante F^OT 23 
libris O^C \ aemelii F, emelii \ papia 
non] FCO, non et Q T | quaej et qi 

24 antea] ante O \ propter] partim pro] 

25 quid] quis QrT^, quod Q^ | uel om. 
terpretationem] F^T", interpraetatione 
interpretationum COQT^ 26 prospe: 
CO I uicens F^l \ moremini^ F* 27 l 
C I tam quasi etj F {sic)y tamquam si ( 
tamquam et si CO 28 principalibus] 
cipum T I perfecta O | a om. f | fa 
FT, fuerint OQ, fuerit C 29 omnibus 
eis omnis Q 30 auctorita^^s" F' | no 
F^C 1 Buptilit«r] snbtilitate T* 31 s 
sed 0" I studium CT* | bobis F^ nobi 
32 aliquid CT \ superaacua similitudi] 
mota et quod imperfectum S, superi 

II longitu .... II semota . . . |j quod 

gine reciso F', om. F^ 



XXV* 



ostendatis. boc etiam nihilo minus obseruando, ut, si aliqnid in ueteribns legibus uel con- 
8titute'onibn8, qnas antiqui in suis libris posuerunt, non recte scriptum inueniatis, et hoc 
reforiDetis et ordini moderato tradatis: ut hoc uideatur esse uenim et optimum et quasi 
ab initio scriptnm, quod a uobis electum et ibi positum fuerit, et nemo ex comparatione 
uolnminis quasi uitiosam scripturam arguere audeat. cum enim lege antiqna, quae 5 
nuncnpabatur, omne ius omnisque potestas populi Romani in inperatoriam translata 
suot potestatem, nos uero sanctionem omnem non diuidimus in alias et alias conditorum 
parCes, sed totam nostram esse uolumus, quid possit antiquitas nostris legibus abrogare? 
et in tantum uolumus eadem omnia, cum reposita sunt, optinere, ut et si aliter fuerant 
apud ueteres conscripta, in contrarium autem in compositione inueniantur, nullum crimen lo 
9 scripturae imputetur, sed nostrae el«ctioni hoc adscribatur. Nulla itaque in omnibns prae- 
dicti eodicis membris antinomia (sic enim a uetustate Graeco uocabulo nuncupatur) ali- 
quem sibi uindicet locum, || sed sit una concordia, una consequentia, aduersario nemine f. 12' 
9 constituto. Sed et similltudinem (secundum quod dictum est) ab huiusmodi consumma- 
tione uolumus exulare: et ea, quae sacratissimis constitutionibns quas in codicem nostrum 15 
icd^^UB cauta snnty itenim poni ex. uetere iure non concedimus, cum diualium consti- 
tntionum sanctio sufficit ad eorum auctoritatem : nisi forte ue/ propter diuisionem nel 
PTOpter repletionem uel propter pleniorem indaginem hoc contigerit: et hoc tamon perraro, 
10 ne ex continuatione huiusmodi lapsus oriatur aliquid in tali prato spinosum. Sed et si 
quae leges in ueteribus libris positae iam in desuetudinem abierunt, nnllo modo uobis so 
^^^em ponere permittimus, cnm haec tantummodo optinere uolumus, quae uel iudiciorum 
^^aentissimns ordo exercuit uel longa consuetudo huius almae urbis comprobauit, se- 
cundiim Saluii luUani scripturam, quae indicat debere omnes ciuitates con- [dTi, 4, 32 pr. 
^etQdinem Romae sequi, quae caput est orbis terrarum, non ipsam alias ciuitates. Ro- 
'^^XQ autem intellegendum est non solum ueterem, sed etiam regiam nostram, quae deo S5 
propitjo cum melioribus condita est auguriis. Ideoque iubemus duobus istis codicibus 
oxDiii^ gnbemari, uno constitutionum, altero iuris enucleati et in futumm codicem com- 
^^^HJ: uel si qnid aliud a nobis fuerit promulgatum institntionnm uicem optinens, ut rudis 
^•^us studiosi simplicibus enutritus facilius ad altioris pnid entiae redigatur scienti am. 
^^tran antem consummationem, qnae a uobis deo adnuente fcf. const Tanta et AcAcokcn § 21 so 



iponetnr, digestorum uel pandectamm nomen habere sancimus, nullis inris peritis in 
P^ftterom audentibns commentarios illi applicare et uerbositate sua supra dicti codicis 
^UipendinBi confundere: quemadmodum et in antiquioribus temporibus factum est, cum 

^OOQT {eod. T deficit u. 32 in applicare) 



* posuerant] F'S, imsuerant F^ 3 tra- 

***fi»] traditis f | ut] et C 4 quod] et 

9^ T" I nobis electum] bobis elactum F^ | 

^l ubi 0* I comparatione] comparat 0" 

^ &ciptnram F', sempturam F^ \ quae om. C 

^ uuncupatur T \ in om, C 7 sa'n^ctionem 

onme-ni^ F^ \ dinidimus] F, diuisimns COQ, 

uioiisimns T \ et alias] et in alias Q, om,T 

^ quki possit ... 9 uolumus om. 0" \ dero- 

SM Q 9 et sij si iS I fuerit C, fuerint Q 

l^ uetere^s^ F^ | antem] aut C I '■com^positione 

^» eompoeitionem Q f inueniatur T 11 elic- 

tioiu f 12 ad uetnstatem 0'Q | bocabulo F^ 

^ ri^bi' nindicet F', sibimet uidelicet T*, sibi- 

Betoindicet T^ \ consecuentia F^, conscien- 

^ T^f eonsonantia T* | nemine] minime 

15 Qolomns F* \ exulari Q | sacratissimns F^ 

JJwdegimus] F^CQ*, redigemus F^, redigimus 

vf, degjmus Q* | cauta] incauta 0' \ ueteri 

^leniBtitntionum] constituto F^ 17 suffi- 

' 0| nel]^Qr, ue F, om. C I diuisionem] 

diniaionem CO 18 propter^epietio- 



nem F^, propter repletione H \ pyieniorem JF* 
19 nej nec | pra'e*to F 20 leges Vin F, 
legis in 0* \ i*Ti^ des't'uetudinem F', per de- 
suetudinem S \ uobis (uouis F') easdem po- 
nere permittimns om, T*, permittimus . . . 
optinere om, Q 21 haec] hoc 22 or'do' 
F' I exercuit] exposuit T* \ comprobabit F 
23 saluii' F^ \ indicat] iniudicat 0', indicat 
recte C 24 romanae T" \ sequi] FT, sequi 
et legem CO, sequi et Q | qn^^a^e F' | urbis 
F' I ipsa C 25 est om. r 1 nostran F{em,f) 
26 cum om, CO \ ideo^^que' F' 27 omnia 
om, Q I u'm'no F | fuTturum codicem compo- 
siti F, fnturo codice componendi S 28 aliud] 
aliquid Q | in constitutionum 0" | optinens] 
obtinere CO 29 simpliciter \ enutriut F' 
30 a om, F^ I ad^ uente F» 31 componi- 
tur S I pe^iis F' 32 audientibus CO^T* | 
nii] illi 'in posterum audentibus commenta- 
rios' F* I supra dicti c^odicis F' 33 '^et i^n 
antiquioribus temporibus' F', in om, C 



XXVI* 



per contrarias interpretantiam sententias totum ioB paene contorbatum est: sed snffidat 
per indices tantammodo et titalonim saptilitatem^ qnaedam admonitoria eiafi&cere, naUo 

13 ex interpretatione eonim aitio oriando. Ne aatem per | cf. const citt § 22 et congt OmnemTB 
Bcriptaram aliqua fiat in poBtenim dabitatio, iubemoB non per sigioram captiones et 
compendiosa aenigmata, qaae moltas per se et per saam uitiam anttnomias indaxenm^ 5 
eiasdem codicis teztam conscribi: etiam si nnmeras libroram signifioatar aat aKad qoic- 
qaam: nec haec etenim per specialia sigla nameroram manifestari, sed per litteraram con- 

14 seqaentiam ezplanari concedimus. Haec ig^tar omnia deo pladdo facere taa pmdentia 
nna cnm aliis facandissimis oiris stadeat et tam saptili quam celerrimo fini tradere, ut 
codex consammatas et in quinquaginta libros digestus nobis offeratur in mazimam et lo 
aetemam rei memoriam deique omnipotentis prouidentiae argumentum nostrique imperii 
uestrique ministeri gloriam. Data octauo decimo calendas lanuarias Lampadio et Oreste 
uiris clarissimis consulibus*. 

FCOQ 

^ quae paratitia nuncupantur add. reeensio posterior (u. t.) * anno p, Chr, 530 Bec. 15 



1 interpr a*etantium F, inteipretationum CO* 

2 iudices CQ | et (et om. F^C) tituloram] ut • 
et de nus (= numeras) uocando titulorum 0* | 
suptilcltatem F \ poet suptiiitatem add. quae 
TTApATtTAA nuncupantur {sic: quae ^ . patitAa 
nun|| . . pantur quaCdam) F', quae paraticia 
(particia Q) nuncupatur S, om, F' | admoni- 
taria I eius] eis Q 3 interpra etatione F 
4 siglorum] sinplorum F', singuloram F', 
signoram S | captione Q 6 etiam si] et C 
7 nec haec etenim] ne''^ hae^ etenim F^, nec 



enim hoc CO, nec etenim hec Q \ speda- 
torlia Q" | signa 8 8 omnia igitur S \ deo] 
de Q" 9 quam quam* cellerimo (sie) F^, quam 
celeberrimo Q 10 et in'* quinquaginta F' | 
iibris digestis C 1 maximam 'a* et aetemam F 
11 prouidentiae] F^, prudentiae F^, proniden- 
tiam et S \ nostrique] nostri CQ 12 data ... 
13 consulibus om, S 12 data] ^ data F | 
calendis ianuariis F \ et] fe F' 13 consuli- 
bus B: I lege l feliciter F 



xxvn* 



IMPERATOB CAESAR FLAUroS roSTINIANUS ALAMANNICUS GOTTHICUS FRAN- 1 13 
CICUS GERMANICUS ANTICUS ALANICUS UANDAUCUS AFEICANUS ProS FELIX 
INCLUTUS UICTOR AC TRIUMPHATOR SEMPER AUGUSTUS THEOPHILO, DORO- 
THEO, THEODORO, ISIDORO ET ANATOLIO ET THALELAEO ET CRATINO UIRIS 
nXUSTRIBUS ANTECESSORIBUS ET SALAMINIO UIRO DISEOTISSDiO 5 

ANTECESSORI SALUTEM. 

vlinnem rei pnblicae nostrae sanctionem iam esse purgatam et compoBitam tam in 
qoittaoT libris institationam seu elementorum quam in quinquaginta digestorum seu pan- 
dNUnim nec non in duodecim imperialium conslitutionum quis amplius quam uos cogno- 
loi? et omnia qoidem, quae oportuerat et ab initio mandare et post omnium consum- lo 
na^nem, factum libenter admittentes, definire, iam per nostras orationes tam Graeca 
^Dptt qnam Romanorum, quas aetemas fieri optamus, explicita sunt. sed cum uos pro- 
^ies legitimae scientiae constitutos etiam hoc oportuerat scire, quid et in quibus tem- 
l^bos tradi necessarium studiosis credimus, ut ex hoc optimi atque eruditissimi effi- 
^tor: ideo praesentem diuinam orationem ad uos ' praecipue faciendam existimamus, i5 
^''^tois tam prudentia uestra quam ceteri antecessores , qui eandem artem in omne 
^xm exercere maluerint, nostris regulis obseruatis inclutam uiam eruditionis legitimae 
^'^'"^t ambulare. itaque dubio procul quidem est necesse esse institutiones in omnibus 
'^^^ primum sibi uindicare locum, utpote prima uestigia cuiusque scientiae mediocriter 
^^entes. ex libris autem quinquaginta nostrorum digestorum sex et triginta tantum- ao 
^^H]o aafficere tam ad uestram expositionem quam ad iuuentutis eruditionem iudicamus. 
ordinem eoram et tramites per quos ambulandum est manifestare tempestiuum nobis 
nidetur, et nos in memoriam quidem eorum, quae antea tradebatis, redigere, osten-. 
^^*^ satem nouellae nostrae compositionis tam utilitatem quam tempora, ut nihil huius- 
I n^c^ irtiB relinquatur incognitum. Et antea quidem, quemadmodum et uestra scit pra- S5 
^^xttia, ex tanta legum multitudine, quae in libroram quidem duo milia, uersuum autem 
centena extendebatur, nihil aliud nisi sex tanftimmodo libros et ipsos confussos et 
ntilia in se perraro habentes a uoce magistra studiosi accipiebant, eeteris iam de- 
v^B^ctis, iam omnibus inuiis. in his autem sex libris Gaii nostri institutiones et libri singu- 
V*ra qoattuor, primns de iUa uetere re uxoria, secundus de tutelis et tertius nec non so 
qxuitns de testamentis et legatis connumerabantur : quos nec totos per consequentias ac- 
^^bint, sed multas partes eoram quasi superaacuas praeteribant et primi anni hoc 
^ l^entibns tradebatur non secundum edicti perpetui ordinationem , sed passim et 

'(Osz CoUadoniamiB toiius Digetti, qui es meis aohu hanc const. Kabet) 



^ wte imperator F \ alamannicum F" \ 
^>iiS)CQ8 F 2 sermanicus F^ | alanicus] ala- 
WWUCD8 JP 3 inclytus F 4 thalleleo F 
^^'fVkamoF 6 antecessore F' 7sanctio- 
■eBB' iam f | compositaln^ F' 10 qu^-a^e F' 
Ufibeaterf^ 12 quaa^etF' \ aetV eraas F' \ 
■>t «H. F' I post uos add, et omnes postea F' 
14<radfdilDa8 F' \ optim atque eruditissim F 
(«/) 15 oratione^m' F^ 16 tam bis F' 



17 ae^'um F' \ indytam F^ 18 necesse ^esse* 
inst. F' 19 cuiusque] F^, quius F' 21 tam 
om, F' 23 obstendere F 24 nostra-^e^ F^ 
25 scit] siet F' 26 multitudinem' qnaer F» 

27 tandummodo F \ libros] F', licros F^ 

28 •^stu^diosi F^ | eteris F(em.f) 29 libriV 
F' I gaii nnostrae F-' (ae in i em. F«) 30 ue- 
tera F^ 31 '^con^sequentias F' 32 prae- 
teriuant F 33 perpetuVi F 



solitam est anni qaarti studiosos Graeco et consneto qaodam aocabalo Aytac appellari, 
habeant qaidem, si malaerint, hoc cognomen: pro responsis aatem pradentissimi Paoli, 
qaae antea ez libris aiginti tribns aiz in decem et octo recitabant, per iam ezpositam 
confasionem eos legentes, decem libros singnlares, qai ex quattaordecim qaos antea ena- 
meraaimas sapersnnt, stadeant lectitare: multo maioris et ampliorts pradenHae ex eis then- ^ 
saaram consecnturi, qaam qaem ex Paalianis habebant responsis. et ita omnis ordo libro- 
ram singulariam a nobis compositus et in decem et septem libros partitus eorum animis 
inponetnr (quem in duabus digestorum partibus posaimas, id est qaarta et qninta, secun- 
dum septem partium distribationem) et quod iam primis uerbis orationis nostrae posoimt», 
uerum inueniatur^ ut ex triginta sex librorum recitatione fiant inuenes perfecti et ad omne 
opus legitimum instmcti et nostro t^mpore non indigni : duabus aliis partibus, id est sexta 
et septima nostrorum digestorum, quae in quattuordecim libros compositae sunt, eis de- 
positis, nt possint postea eos et legere et in iudiciis ostendere. quibus si bene sese im- 
buerint. et in quinti anni, quo prol^rtae nnncupantur, metas constitntionnm codicem tam 
legere quam suptiliter intellegere studeant, nihil eis legitimae scientiae deerit, sed omnem 
ab inilio usque ad finem suis animis anplectantur, et (quod paene in alia nulla euenit aite, 
cum etsi uiliBsimae sint, omnes tamen infinitae sunt) haec sola scientia habeat finem mira- 

6 bilem, in praesenti tempore a nobis sortita. Discipuli igitur omnibus eis legitimis arcanis 
reseratis nihQ habeant absconditum, sed omnibus perlectis, quae nobis per Triboniani oiri 
excelsi ministerium ceterorumque composita sunt, et oratores maximi et iustitiae satellites t 
inueniantur et iudiciornm optimi tam athletae qnam gubematores in omni loco aeuoqne 

7 felices. Haec autem tria uolumina a nobis composita tradi eis tam in regiis urbibos quam 
in Berytiensium pulcherrima ciuitate, quam et legum nutricem bene quis appellet, tantam- 
modo uolumus, quod iam et a retro principibus constitatum est, et non in aliis locis quae 

a maioribus tale non memerint priuilegium : qnia audiuimus etiam in Alexandrina splendi- ts 
dissima ciuitate et in Caesariensium et in aliis quosdam imperitos homines deuagare et 
doctrinam discipulis adulterinam tradere: quos sub hac interminatione ab hoc conamine 
repellimus, ut, si ausi fiierint in postemm hoc perpetrare et extra urbes regias et Berytien- 
sium metropolim hoc facere, denaram libraram auri poena plectantur et reiciantnr ab ea 

8 ciuitate, in qua non leges docent, sed in leges committunt Illud autem, f Cons t. Peo anct § 18 so 
quod iam cum ab initio hoc opus mandantes* in nostra oratione et post c ompletnm in 
alia nostri | numinis constitutione scripsimns, et nunc utiliter [Cons t Tanta et AcA^okcn § 22 1 1 
ponimus, ut nemo audeat eorum qui libros conscribunt sigla in his ponere et per com- 
pendium ipsi legum interpretationi nel compositioni maximnm adferre discrimen: scitaris 
omnibus librariis, qui hoc in posteram commiserint, quod post criminalfm poenam etiam ^^ 
aestimationem libri in duplum domino eins, si nescienti dederint, inferre compellentar: 
cum et ipse, qui talem libmm comparauerit, pro nihilo eum habebit, nemine iudice ex tali 

9 libro fieri recitationem concedente, sed pro non scripto eum haberi disponente. Hlud nero 
satis necessarium oonstitntnm cum summa interminatione edicimus, ut nemo audeat neque 

F(C) 



inaenietur {Hal)? * requiritur mandanunus 



1 graeco] praeco F^ | aytac F^ 2 si om, F' 
3 reVdtabanl;^ F (t add. F^ 4 legenfer es 
F^ I enumerautmus F', numerauimus F' 
5 lectitare*m' multo F \ ampliores pmden- 
diae F 6 responsiss* etF 1 septem] sepe F* 
8 qni^nta F' 9 posuim ueram F 12 quat- 
tuordecimi' libros F' | eisde^^m^ F* 13 po- 
sitis uV t F' 14 prolutae F^ ] mecas F* 
15 quam suptiliter intell^ere om, F^ 17 infi- 
nita^^e^ F' \ iiabeat fin. mir. in (im aitero loeo) 
praesentia^ifF' 18sortisaJF' 19abeantf*| 
quae 'a' nobis F' 20 et iostitiae] ex iusti- 
tiae F \ sateliites F^ 21 optimi tam ath- 



letae] optimatulaetae F^ | gubematores] F^, 
queberaatores F^ 22 felices] sfilices F^ I 
bolumina F^ \ no'no*biB F \ re'i*giis F 23 be- 
ryti^^ensium pulcherrima cinitate qnam et 
Ie'gum F' 24 uolumus] tradi uolumus F^ 
25 a om. F* I etiam] quotiam F^ | splende- 
dissima F' 26 caesarieetsinm F< 27 dod- 
prinam F^ 28 in postemm 'in hoc F* | per- 
peii^are •^et' extra F' 29 plectentur F | ea] 
eo F' 31 cnm] «c F 33 UbroV F' 
35 criminalimen F\ "etiam^ aestimatione^m' f^ 
37 "pro' nihilo F' 38 pro non pro scripto F | 
habere F^ (em. F') 



xxvmr 



dare et dilacicle proatant animis eoram /a<;t/^ tradendae, uiaum est necesse eos et 
s eogBOiDine mutato folgere. In secando aatem anno, per quem ex edicto eis nomen antea 
poffltDm et a nobis probatar, ael de iudiciis libros septem uel de rebus octo accipere eos 
siodmasy | secandum qaod temporis uicissitudo indulserit, quam intactam obseruari prae- f. 14 
epmas. sed eosdem libros de iudiciis uel de rebus totos et per suam consequentiam 6 
aeeipiiDt, nallo penitus ex his derelicto: quia omnia noua pulchritudine sunt decorata, 
nBllo inatili, nuUo desueto in his penitus inueniendo. alterutri autem eorundem uolumini, 
id est de iadiciis uel de rebns, adiungi in secundi anni audientiam uolumus quattuor libros 
ilogQlaies, quos ez omni compositione quattuordecim librorum excerpsimus : ex coUectione 
qnidem tripertiti uolaminis, quod pro dotibus composuimus, uno libro excerpto: ex duobus lo 
utem de tatelis et carationibus uno: et ex gemino nolumine de testamentis uno: et ex 
Nptem liMs de legatis et fideicommissis et quae circa ea sunt simili modo uno tantum 
iibro. bos igitur quattuor libros, qui in primordiis singularum memoratarum compositio- 
nnm positi sunt, tantammodo a uobis eis tradi sancimus, ceteris decem oportuno tempori 
eoosenundis: quia neque possibUe est neqne anni secundi tempus sufficit ad istorum i5 
^Wt&ordedm librorum magistra uoce eis tradendorum recitationem. Tertii insuper anni 
doetrioa talem ordinem sortiatur, ut, siue libros de iudiciis siue de rebus secundum uices 
J^ere eis sors toierit, concnrrat eis tripertita legum singularium dispositio: et in primis 
"^ flingalaris ad hypothecariam formulam, quem oportuno loco in quo de hypothecis 
^QinDiiir posaimus, ut, cum aemula sit pigneraticiis actionibus, quae in libris de rebus so 
MtM sant, non abhorreat eorum uicinitatem, cum circa easdem res ambabus paene idem 
^diom est et post eundem librum singularem alius liber similiter eis aperiatur, quem 
td edictam aedilium et de redhibitoria actione et de euictionibus nec non duplae stipula- 
^oo» eomposoimas: cum enim, quae pro emptionibus et uenditionibus legibus cauta sunt, 
^ iihris de rebus praefulgent, hae autem omnes quas diximns definitiones in ultima parte S6 
prioris edicti fuerant positae, necessario eas in anteriorem locum transtulimus , ne a uen- 
dttkmibaSy qnaram quasi ministrae sunt, uicinitate ulterius deuagentnr. et hos tres libros 
eiun aeatissimi Papiniani lectione tradendos posuimus, quorum uolumina in tertio anno 
ibidiosi recitabant, non ex omni eorum corpore, sed sparsim pauca ex multis et in hac 
pttte socipientes: uobis autem ipse pnlcherrimus Papinianus non solum ex responsis, quae eo 
11 deeem et nouem libros composita fuerant, sed etiam ex libris septem et triginta quae- 
v^ttm et gemino uolnmine definitionum nec non de adulteris et paene omni eius exposi- 
toe in omni nostrorum digestomm ordinatione praefulgens propriis partibus praeclarus 
^ ledtationem praebebit ne antem tertii anni anditores, quos Papinianistas uocant, no- 
M et festinitatem eius amittere uideantur, ipse iterum in tertium annum per bellissimam 85 
B>cbinntionem introductus est: librum enim hypothecariae ex primordiis plenum eiusdem 
Btiimi Papiniani fecimns lectione, ut et nomen ex eo habeant et Papinianistae | uocentur f. 14' 
^ eins reminiscentes et laetificentur et festum diem , quem, cum primum leges eius acci- 
pebut, celebrare solebant, peragant, et maneat uiri sublimissimi praefectorii Papiniani et 
t per iioc in aetemum memoria hocque termine tertii anni doctrina concludatur. Sed quia io 

f{0) 



iTMtdflncide (dilicite F^, dilucit e F^: supra 

*m tiocttbuU iiUeram t siffnum •/• posuii F^) 

*7P^i< . . . animis eorom || . . . tradendae || 

«vtnecesse I m margine iam resecto F^i ani- 

BiB eorom tradendae (tradite C) erant ne- 

^M ent eum libris dsUrioribus Taur.: quae 

^ <We senteniiam probabilem efficianJt nec re- 

*f^ satis eonueniant, uideniur ex iis ipsis 

^^ oonsareinata esse 3 probatur uel] F^, 

imtQr mel /^ 4 uicissitodo F^ 5 '^e^t F^ 

(pVeutOB F' 7 inutUe F\ desuoto F* | 

OHiWBdemf' 10 tripertili' F' 11 autem 

'vioteliBet curatioiubus om. F^ \ et ex gem.] 



ut ex gem. F^ 12 septem] aeptem F^ \ 
e*"a^ F' 14 de^^ce^m o^^po^rtuno tempore F' 
15 suffi^^ci^t F* 16 magistra] a magistra F' 
18 consurrat F^ 19 quo] qui F^ 20 q^a^e F' 
23 deT redhibitoria F\ duplaesfstipulatio- 
ne m* composuimus F 26 amteriorem F* 
27 "^qua^si F* 29 corpores' sed F \ spar- 
simVpauca F\ multis] militis F' 30 ipse 
om, F^ 32 exp'e*ositione F 33 praeful- 
gen'e s F \ praeclaris F' 34 papini^^ani^stas 
F^ 36 inproductus F^ \ ex] et F^ 38 eius 
reminiscentes et laetificentur et om. F^ 39 so- 
le^^ba^nt F* 



DE CONFIRMATIONE DIGESTORUM. 



m NOMINE DOMINI DEI NOSTRI IHESU CHRISTI 

IMPERATOR CAESAR FLAUIUS lUSTINIANUS ALAMANNICUS GOTTHICUS FRAN-— 
(7ICUS GERMANICUS ANTICUS ALANICUS UANDALICUS AFRICANUS PIUS FELlX^ 
INCLUTUS UICTOR AC TRIUMPHATOR SEMPER AUGUSTUS AD SENATUM 

ET OMNES POPULOS. 

lanta drca no8 diuinae humanitatis est pronidentia, ut semper aetemifl | c. i, 17, j 
liberalitatibus nos sustentare dignetur. post bella enim Partliica aetema pace sopita post- 
que Uandalicam gentem ereptam^ et Carthaginem, immo magis omnem Libyam Romano 
imperio iterum sociatam et leges antiquas iam senio praegrauatas per nostram uigilantiain 
praebuit in nouam pulchritudinem et moderatum peruenire compendium: qnod nemo ante 
nostram imperium umquam sperauit neque humano ingenio possibile esse penitus ezisti' 
mauit. erat enim mirabile Romanam sanctionem ab urbe condita usque ad nostri imperil 
tempora, quae paene in mille et quadringentos annos concurmnt, intestinis proeliis aadl- 
lantem hocque et in imperiales constitutiones extendentem in unam reducere consonaii- 
tiam, ut nihil neque contrarium neque idem neque simile in ea inueniatur et ne' geminae 
leges pro rebus singulis positae usquam appareant. namque hoc caelestis quidem proui' 
dentiae peculiare fuit, humanae uero inbecillitati nullo modo possibile. nos itaqne more 
solito ad immortalitatis respfeximus praesidium, et summo numine inuocato deum auctoreio 
et totius operis praesulem fieri optauimus, et omne studium Triboniano uiro excelso ma- 
gistro officiorum et ez quaestore sacri nostri palatii et cx consule crcdidimus eique omne 
ministerium huiuscemodi ordinationis imposuimus, ut ipse una cum aliis illustribus et pru- 
dentissimis uiris nostrum desiderium adimpleret. nostra quoque maiestas semper inaesti- 
gando et perscrutando ea quae ab his componebantur, quidquid dubium et incertum in- 
ueniebatur, hoc numine caelesti erecta emendabat et in competentem formam redigebat. 

FCOQ (c/. p. XXIIP) 



1 peremptum? ^ nec? 

1. 2 de confirmatione digestoram ^ in no- 
mine domini dei nostri ihesu christi Rf F: ab- 
swnJt haec ab S 3 impp. cesarius | ala- 
mannicus ... 5 semper om, S \ frangicus F 
5 a^^c^ F* 6 et] et ad CO 8 sustentare] 
sustare 0' \ uella F^ \ enim] etenim Q 9 car- 
t^h^aginem F^ \ libuam F^ 10 societam F^ \ 
saenio F, seruo C II praebuit] F^S, prae- 
bui F* I nauam F' 12 umquam] F" etf, 
quam F«" | speranit] separauit F^ \ estima- 
nit C 13 mirabile romanam] mirabilem Q* | 
'U8'usque F' 14 inl im F | et quadr.] et in 
quadr. CO \ intestims] et intestinis CO' \ 
uacillantem] ualillatem F* 15 et inperiales 
FWO I con8titutu'tiones F' 16 nihil om. 0- [ 



idem neque contrarium (7 | in ea om, Q 
17 prouidentia^^e^ F^ 18 inuedllitati F^ 

20 opor tauimus F' | tribuniano S perpeiuo 

21 ex quaestore] ezquaestori CO^, quaestori 
O^Q I palatii nostri Q | ex consule] exconsuli 
CO*Q, consuli 0* | omnem Q 22 huius- 
modi CO' I aliis] S, aliis uiris F: kai ticin aA- 

AOIC €nA6Z0IC TC KAI C04>0IC ANApACIN CoflSt. 

AcA(i>K€N pr. I et prud.] inprud. F* 23 ad- 
impleret et nostra Q 24 ab] hab F \ com- 
poneba1i'tur F*, contionebantur 0" \ inbe- 
niebatur F (em.f) , inueniatur 0* 25 hoc 
numine] F', hoc nominae F^, cum numlne jS 
{sic CO'Q, cum nomine 0*, cetmune O') | 
celesti F | erecta] recte S 



/ 



xxxm* 



€N ONOMATI TOY AeCHOTOY KAI e€OY HMQN IHCOY XPICTOY 

AVTOKPATQP KAICAP <I>A. lOYCTINIANOC, AAAMANNIKOC nOTGIKOC WAfKIKOC PeP- 
MAMIKOC ANTIKOC AAANIKOC BANAAAIKOC A<l>PIKANOC CYCeBHC CYTYXHC CNAOEOC 
NIKMTHC TPOnAIOYXOC AeiCCBACTOC AYnOYCTOC, TH MCrAAH BOYAH KAI TQ AHMQ 

KAI HACAIC TAIC THC OIKOYMCNHC HMQN nOACCIN. fi 

,e^(i)K€N HMiN 6 OeOC MeTA THN npOC TTepCAC elpHNHN, MCTA rO KATA BanAiACON TpOnAION 
1^^ '■"IHN OAHN* AiBYHC KTHCIN KAI THN THC ONOMACTOTATHC KapXHAONOC enANAAHyiN KAI t6 thc 

^^»*.*u«€a)ce<i>c [twn ttaAaicjn nomcon eppoN] eic irepAC Ar^r^^N, [onep orAeic] tcon npo hmwn Be- 
,^^"^cyk6t(i)n [AYTOKpATOptON] CTi OY^e eic NOYN BA^AecBAi HAniceN an oYTe Aynaton oAcoc [th 

,**^i*C»>nlNH 0YCei] AYTO AN eNOMICeH- [tHN r^P T(0N 'PcOMAICOn] NOMOeeCIAN [cNANTIOYMeNHN €AYTH 10 

^^i TOY THC npecBYTepAC ['Pcomhc kticmatoc] Mexpi twn [thc HMeTCpAC BACiAeiAC XPONJWN, 

''^^f* AM0i TA X'^IA [•^AI TeTpAKOCIA €TH €KTpeXOYCIN,] OYK 6N TOIC AAAOIC MONON AAAA KAI €N 

^*^ BaciAikaic AiATA2eci npoc ahacan ApeiN cym<|>conian tc kai Aia^conian ^, kai t6 mcn maxo- 
^**On aythc eZeAeiN, t6 Ae tayton re kai omoion cZcoeAcAi, mian hk ayth kaAAoyc iAcan nApA- 

X^lN, (j^CTC eNA t6n KeiMeNON e^' eKACTCp KABeCTANAI TTpAfMATI NOMON , THC ANCOOCN pOHHC KA) 15 

^^ eKeiOeN 4>iAANep(oniAC iAion hn, aAA* oyk ANepcdniNHC tin6c AiANoiAc h efxcipHcetoc h Ayna- 

^^COC OACDC. HM€IC OYN (tOYTO AH t6 CYNeieiCMCNON HMIn) TAC X€7pAC eic ee6N ANATCINANTeC KAI 

^•^HCAHTeC HMIN AYt6n CYAAaBCIN CNeXeipHCAMeN T€ KAI t6 HAN eieipfACAMeeA, TpiBCONIANCO T<|) 

^Ao2oTAT(p MAri(rrp(0 KAI An6 KYAICTOpON TOY eeiOY HM(ON TTAAAtIoY KAI YnATCON np6c THN oAhn 

^OYppAN XPHCAMeNOI KAi TICIN AAAOIC eNAoiOIC T€ KAI CO(t>OIC ANApACIN' epC0T(ONTeC MCN Aei t6 20 

ClHdMCMON, t6 Ae AMC^ICBhTHCIMON MANeANONTeC, nACIN Ae eK THC eNAlAOMCNHC HMIN nApA TOY 

•^ (folii quod Juit arUe id quod hodie primum est olim deperditi adhibuimus tria quae extant 
^empla Angeli POLITIANI exceptum a, 1490, quod legitur in cod. Laurentiano Gaddiano 91 
•V' »»• ^ft « 9W0 absunt u. 6 AeAcoKen ... p, XXXV*, 17 enepcoTHCic a: Laelii TAURELLI in 
fditiane Pandectarum o. 1553: Anionii AUGUSTINI et in editione Digesti ueteris quae pro- 
diii Lugduni apud Hugonem a Poria a. 1552 [mihi Aug. 1: errores tamen et interpolationes 
^ditoris quae utilitatem nuUam habent non enotaui] et in constitutionum Graecarum codicis lusti' 
niani imp, eoUectione edita Ilerdae a, 1567 p, 139 [mihi Aug, 2]) 

^fc— , - -■■■■■» I Mi ■■!■ . --. II.. ■■..____■ ■ •" 

^ KAi THN oAhn] kai thn thc oAhc {Io. Bem, Koehler praetermissa ad constitutionem AeAcokcn 
Regiomanii 1781, 8: poBt ... Carthaginem, immo magis omnem Libyam Romano imperio 
iteram aociatam Const, Tanta pr,)? ' tc kai AiA<t)coNiAN toUendum {Krueger) 



1 eeoY] By Taur, \ ihcoy XP'Ctoy] ihy xV Taur., 
in epaiio uacuo om. Pol, Aug, 7 kai thn thc] 
kai thc Aug. I KAi t6 thc ... 8 ApAfeiN] et 
leges antiquas iam senio praegrauatas per 
HoBtram uigilantiam ... in nouam pulcbri- 
todinem et moderatum peruenire compen- 
^nm Const, Tanta pr,: de ambitu hiatuum 
per uniuersum folium hodie deperditum non sa- 
tie constat 8 [onep ' OYAeic] tcjn TTp6 hmcon 

BcBACIAcYKOT^ON [AYTOKpATOp^ONJ CTI {sic Koch- 

ler, en' Aug., enei Taur.) OYAe eic noyn BaA* 
AccOai fiAniceN an oytc Aynat6n oAcac [th an- 
8p<oniNH (>YC€i] AYTO (ayt(}> Aug.) an eNOMicen] 
quod nemo ante nostrum imperium umquam 
Bperaait neque hnmano ingenio possibile esse 
penitoB existimauit Const, Tanta pr, 10 [thn 

TAp Tci>N 'PcOMAICOn] NOMOecciAM leNANTIOYMkNHN 



CAYTH An6] TOY THC npecBYT€pAC ['Pcomhc kticma- 
Toc] Mexpi TcoN [thc HMeTCpAC BACiAeiAC xp6n](on, 

OITiep AM<t>l TA XlAlA [kAI TeTpAKOCIA eiH CKTpe- 

)^0>(C\h\ frustula servauit unus Augustinus, nam 
omisit haec hiaiu maiore indicatn Taur.: erat 
enim mirabile Romanam sanctionem ab urbe 
condita usque ad nostri imperii teDipora, quae 
paene in miile et quadringentos annos con- 
currunt, intestinis proeliis uacillantem hocque 
et in imperiales constitutiones extendentem in 
unam reducere consonantiam Const. Tanta pr, 
13 AfeiN] Koehlerus, AieiN {sic) Taur., om, hiatu 
non indicato Aug. 14 aythc] aytoTc Ang. \ 
eiAeAN Taur, Aug. 1 17 CYNHeiCMCNON F 18 Te 
KAi] Tflwr., KAi ToiNYN Aug. 7, TOiNYN Aug.2 I 

T*})] T({) T€ Aug. 20 YHOYprCIAN Aug, 21 flfNO- 

AieMON Taur, 

m 



1 



xxxmr 



i 



^mnia igitnr confecta sunt domino et deo nostro Ihesn Ghristo possibilitatem tam nobis 
i quam nostris in hoc BatellitibnB praestante. £t principales quidem constitntiones duodecim 
i libris digestas iam ante in codicem nostro nomine praefiilgentem Qontulimus. postea uero 
- mazimum opus adgredientes ipsa uetustatis studiosissima opera iam paene confusa et dis- 
soluta eidem uiro excelso permisimus tam colligere quam certo moderaminj tradere. 5 
sed cum omnia percontabamur, a praefato uiro excelso suggestum est duo paene milia 
librorum esse conscripta et plus quam trecenties deoem milia^ uersuum aueteribns effnsa, 
quae necesse esset omnia et legere et perscmtart et ex his si quid optimum fuisset eli- 
gere. quod caelesti fulgore et summae trinitatis fauore confectum est secundum nostra 
mandata, quae ab initio ad memoratum uirum excelsum fecimus, et in quinquaginta iibros i» 
omne quod utilissimum erat coUectum est et omnes ambiguitates dtfcisae nullo seditioso 
relicto. nomenque libris inposuimus digestomm seu pandectarum, quia omnes dispnta- 
tiones et d^cisiones in se habent legitimas et quod undique fuit coliectum, hoc in sinus 
8U0S receperanty in centnm quinqnaginta paene milia uersuum totum opus consummantes. 
et in septem partes eos digessimus, non perperam neque sine ratione, sed in nnme- i& 
romm naturam et artem respicientes et consentaneam eis diuisionem partium conficientes. 

3 Igitur prima quidem pars totius conteztus, quae Graeco uocabulo npcoTA nuncnpatnr, in 
8 quattuor libros seposita est. Secundus autem articulus septem libros habet, qui de iudi- 

4 ciis appellantur. In tertia nero congregatione omnia quae de rebus nominantur conta- i9 

5 limus, octo libris || eis depntatis. Qnartns autem locuSi qui et totius compositionis qnasi f. i< 
quoddam inuenitur umbilicnm, octo libros suscepit. in qnibns omnia quae ad hypotheoam 
pertinent reposita snnt, ut non pigneraticia actione in libris de rebns posita multtim dista- 
rent: alio libro eodem inserto nolumine, qui aedilicium edictum et redhibitoriam actionem 

et duplae stipulationem , quae de euictionibus proposita est, continet, quia haec omnia 
titulis emptionum et uenditionum consentanea sunt et praedictae actiones quasi pediseqnae S5 
illaram ab initio processerunt, in uetustioris quidem edicd ordinatione in loca denia et 
multo distantia deuagantes, per nostram autem prouidentiam his congregatae, cum opor- 
tuerat ea quae de eodem paene loquuntur in confinio ponere. alius itaqne liber post dno 
primos nobis excogitatus est de nsnris et traiecticiis pecuniis et de instmmentis et testibns 
et probationibus neo non praesumptionibus. et memorati tres singulares iibri iuxta com- so 
positionem de rebus positi sunt. post hos si qua de sponsalibns uel nuptiis nel dotibns 
legibus dicta sunt reposuimus, tribus libroram uoluminibus ea concludentes. de tutelis 
autem et curationibus geminos libros conscripsimus. et memoratam ordinationem octo 

FCOQ 



^ tricies centena milia reeeiuio potterior (u. t.) 

1 et offi, Q I poBsibitatem Q 2 praestande 0* 
3 codicem nostro] F'0, condice nostro F^, 
codice nostro C, nostro codice Q \ praeful- 
gente CQ 4 maximus F' \ uetustati^s^ F' \ 
iam] lam F^ \ et] est F' 5 moderamini] 
CO*Q, moderamine FO' 6 omnia] per omnia 
C I praefecto F' \ est] et /^ 7 trecentie n'B 
decem milia (300 X 10000) F», tricies cen- 
tena milia (30 X 100000) 8: ctixcon oyk cAattco 
MYpiA^coN TpiAKOciojN Contt AtAcoKCN | uersum 
F' 8 esset om. F^ \ perscratari] S, perBcra- 
ta^e^ F^ 9 summae f trinitatis F' 11 nti- 
lissimus Q' | amuiguitates F* \ diciBae F 
12 qui^^a^ F' 13 diciBiones F \ nndi^^que^ F' 

14 suos om, F^ \ receperant] F^S, re*^ci^pe- 
runt F* I quinq1i'aginta F' \ nersum F 

15 partem Q* | difeBBimns F^ 16 consen- 
teneam F* 17 quidem prima Q | quae] 
quem F** \ npwTA] FQ, np<ota CO 18 autem 

..iLUibro-^B^ habet F', liberos habet 0- 



19 appellantnr] F^Q, appellatur F*C0 20 oc- 
fau F» I eis] TO-Q, ei CO* 21 quoddam 
inuenitur umbilicum] F, quidam inuenitur um- 
bilicus S 22 repositam 0" | ut non] FC, 
non ut OQ I pigneraticia] F, a pignoraticia S \ 
multim F 23 eodem inserto uolumine] F, 
eidem inserto uolumini S 24 dnplae] F^Q, 
dupla /^, duplam CO | euictioneO | quf^a^/' 
25 ^emjptionum] optionum F* 26 edicti] prae- 
dicti Q* 27 multa Q | congraegatae F \ oper- 
tuerat F* 28 qua^e' F» \ in] in suo C \ post] 
praeter C | duos primns S 29 et testibnB 
om, Q 30 nec non praeBumptionibns] CO, 
mC non prae | ••mptionibus tn extremo margiM 
iam lacero euppl. F', et praesumptionibuB Q, 
om. F* : KAi AnoAciiecoN tc kai npoAHyecoN Comt 
AcAcokcn: fortasee additamenium eet reeogni» 
torie 31 qna] F^S, quae F' \ nel nnptj et 
nupt. CO 33 et de curatiozdbuB CO | con- 
BcripBimuBJ compoBuimuB Q 



XXXV 



^CITOTOY 6€0Y KAI COTHpOC HMU>N *IhCOY XplCTOY TNCOCCCOC T€ KAI Qa\^C(OC eiTITl6£NT€C TTCpAC 

\ iTpocMKON. Tac mcn oyn €YceBeic AiATAieic hAh TTpoTepON Aa)AeKA BiBXioic TieptCTeiAANTec t6 
THC MMCTCpAc €YceBeiAC eiTCONYMON CYNTeBeiKAMeN BiBAiON* NYN Ae tac ahantcon Ta)N eMnpocOeN 

IIOII106CTHCANTCi>N CYNArArONTeC TI^COMAC CK TOf TTAh80YC AHO^ TU>N BlBAlCaN , Anep i^N MCN AM(t>l 

T* AjCXIMA, ApiGMON Ae eTxC CTIXCON OYK eAATTO) MYPIAACON TpiAKOCicON, eTTI eMMCTpON Te AMA 5 

KA4 CYCYNOHTON CYNHrArOM€N AOpOICMA. nCNTHKONT^ OYN TA TTANTA nenOIHMeOA BiBAIa TA NYN, 

ANa>8€N CYNAf-ArONTCC TO XRNCIMON KAI AHACAC TAC ZHTHCCIC TCMONTeC KAI MHAcN KATAAiTTONTCC ItI 

CTAOAZOMeNON. Oncp BiBAION digeSta elTC ITANAeKTHN npOCHfOpeYCAMeN , ck tc toy Ta>N nomcon 

cxeiN AiAipeccic tc kai AiATYncoceic Ik tc toy t6 itan eic In A6poic8eN YnoAe2Ac6Ai taythn ayt^) 

OCMCNOI THN npOCHrOpiAN, OY nCpAITepCO TC nCNTC KAI ACKA MYplAAcON CTixCON ApidMON AYT(|> AONTCC 10 
KAI ciC CITTA TOYTO A|A6€M€N0I npArMATeiAC, Ka) TOYTO OY nApepfCOC, AAAA THC TCON Api8Md>N (|)Y- 
ttUK TC KAI ApMONIAC CTOXACAMCNOI. 
i% Ta TC r^P KAAOYMCNA nApA 1TACI npcoTA eN TeCCApCIN ATTedeMCdA BlBAlOtC, *6(t>e2HC Te*TA 

4 S de kdiciis cn erepoic eiTTA. Kai ta de rebus oyk tN nAeioci tcon oktco. To Ae e(t>elHC toy 

CYITpAMMATOC MCpOC, Oncp AH TCTApTON TC AMA KAI MCCON CCTI TOY nANTOC, OKTCO BlBAlOIC AAAOIC 16 

ciiMiedCMceA. €N olc ccTi M€N H Yno8HKApiA oY noppco noY THC pigneraticias a^^cctcoca, ccti 
^e ui Mdilicion hAikton kai h nepi tcon CKNiKHcecoN enepcoTHCic, Anep am()>co nApAKoAoYBHMATA 
m KAdecTCdTA TcoN npAC€(ON noppco Ae nOY thc N0M08eciAC AncpKiCMCNA CYNHrAroMCN €rrY8eN 

^ THN npOC AAAhAA CYrr^NeiAN, TnA TA TTCpi TCON AYTCON AlAAerOMCNA MH n6ppC0 AieCTHKOI 
A^XH^ON. cTtA cnHpArOMCN TOYTOIC TA TC n€pi T^KCON CrrcicJN KAI 8AAACcia>N , KAI TA HCpi CYM- SO 

BoX*i(i)N Tc KAi nApoAOY MApTYpa)N KAi AnoAci2ecoN tc kai npoAHyecoN €ic BiBAioN In, TpiA Ae 

TAYT* MONOBiBAA MCTA THN TOSN de rebUS npAfMATciAN CYNCrrYC AAAhACJN KATA86MeNOI. KAI 
*YBiC TA nepi MNliCTpCON KAI TAMCJN KAI npOIKOC NCNOMOeCTHMeNA CYNAfApONTeC TpiA ACACOKAMCN 

HciN KAi tayth th CYNTAlei BiBAiA. KAi MHN KAi ncpi TCON khAcm^no^n thc ncac hAikiac Ayo, 

TAYTA AH TA de tatellB nApA nACIN ONOMAZOMCNA. KANTAY8A CYNeKe<t>AAAia)CAMe8A THN TCON 35 
<^(i> TOYTa)N BlBAicON npArMATCIAN KAi MCCAiTATON (bc cIpHTAI TOYTO MCpOC THC nACHC CYN- 

r 



^ *«o dd. {Kmeffer) 



5 «»xe]eixoM F\ oyk eAArra) Aug., om. Taur,: 
pioB qoiUD trecentiens decem milia uersuum 
wiM<. TaUa 9 to t%m] Taur., t6 nANTA (sie) 
Ang.2t TA HANTA Aug.l 11 ApiBMON Aug. 2 
13 Tccupa Taur. Aug. 1, tcttapcin Aug. 2 
16 H YnoeHKApiA Taur,, hypothecaria Aug, 



OY n6ppa) noY] Taur. Aug. 1, Vnep pconoY 
Aug. 2 17 aediiicion] medius to Aug. 
19 AiecTHKOiCN F 20 erreia)N kai] epfcia^N 
Tc KAi Aug. 21 Ae] Taur., Ah Foi Aug. 

23 MNHCTCON KAi f^MON Aug. 2 \ NeN0M0Te8H- 

MeNA Taur. 26 MCceTATON Aug. 1 



m* 



xxxvr 

librorum mediam totius operis reposaimasy omnia andique tam atilissima qaam polcher- 

6 rima iara continentem. Qaintas aatem ezoritar nobis digestorum articalas, in qaem de 
testamentis et codicillis tam priaatoram qaam militam omne, qaidqaid antiqnis dictam est^ 
inaeniat qais depositam: qai de testamentis appellatar^ de legatis aatem et fideicommissis 

6a qainqae libroram namenis adgregatas est. Gamqae nihil tam peculiare fuerat, quam ut' s 
legatis quidem legis Falcidiae narratio, fideicommissis autem senatos consulti Trebeliiani, 
singulis iibris utrique eorum applicatis tota pars quinta in nouem libros coadunata est 
solum autem senatus consultum Trebeilianum ponendam esse ezistimauimus: captiosas 
etenim et ipsis ueteribas odiosas Pegasiani senatus consulti ambages et utriusque senatos 
consulti ad se tam superuacuas qaam scnipulosas diuersitates respneiltes totum ias saper i 

65 his positum Trebelliano senatus consulto adiudicauimus. Sed in his nihil de caducis a 
nobis memoratum est, ne causa, quae in rebus non prospere gestis et tristi6us temporibus 
Romanis increbuit calamitatibas, bello coale«cens ciiuli, nostris remaneat temporibas, quae 
fauor caelestis et pacis uigore firmauit et super omnes gentes in bellicis perioulis' posult, 

7 ne luctuosum monumentum laeta saecnla inumbrare concedatur. Sezta deinde pars digesto- j 
rum exoritur, in quibus omnes bonorum possessiones positae sunt, quae ad ingenuos, qaae 
ad libertinos respiciunt: ut et ius omne, quod de gradibus et adfinitatibus descendit, legi- 
timaeque hereditates et omnis ab intestato snccessio et TertuUianum et Orfitianum senatus 
consultum, ex qnibas mater et filii inuicem sibi heredes ezistunt in geminos libros con- 
tulimus bonorum possessionis multitudinem in compendiosum et manifestissimam ordinem «< 

7a concludentes. Post haec ea, quae de operis noui nuntiationibus damnique infecti et pro 
aedificiis dirutis et eorum insidiis et quae de aqua pluuia areenda ueteribus aactoribas 
placita sunt, nec non de publicanis et donationibus <am inter uiuos quam mortis caosa 

76 conficiendis cauta legibus inuenimus, in librum singularem deduzimus. De manomissio- 

7c nibus autem et de liberali causa alius liber respondit: Quemadmodam et de adquisitione ss 
tam dominii quam possessionis et titulis qui eam inducant multae et uariae lectiones oni 

Id sunt II insertae uolumini: Alio libro deputato his, qui iudicati uel in iure confessi sunt, et ii 
de bonorum detentionibns et uenditionibas et ut ne quid in fraudem creditorum fiat 

FCOQ 

^ depositum duobus libris qui de testamentis appellantnr requiritur > nt deL, nisi eseidit 
adiungeretur ^ nictoriis reeenaio poeterior (u. t.) 



1 



1 libroprTum F^ | reposuimus mediam to- 
tius operis reposnimus Qf, reposuimus me- 
diam totins operis Q^ 2 quem] F, quo 8 
3 et] F', uel S, om, F^i nepi ^ia9hkci)n kai 
KoAiKiAAcoN ConH, AcAcokcn | antiquitus ^S | est 
om. F^ 4 repositum S \ et] FQ,, uel CO 

5 cumque nihii ... 6 falcidiae (falcidia F^) 
narratio] kai enciAHirep 6 toy Falcidin Aoroc 
npocexHC re kai ApMoAioc hn th tcjn AHrATcoN 
KAi ^iAeTKOMMicccoN lAiOTHTi Conat AeAcoKCN 

6 senatus consulti] ez senatus consulti C 

7 amplicatis C \ tuta F^ \ e's't F' 8 captio- 
sis enim Q 9 et ipsis] ipsis S \ odiasas F \ 
pagasiani 10 ad] et ad (7 | tam] sectam 
C I snperlcuas F" | scrupulos^^as'' F' \ super 
his] superbas F^ 11 trabelliano \ sed] 
sed et CO 12 'prost)ere F' | tristibus] S, 
tristis F\ temporibus non pros regestris et 
tristis temporibus' romanis F' 13 increbuit] 
S, increbruit F', horebuit F^ \ uello F^ \ coa- 
lencens F \ ciuibi F^ \ nostris] F\ in nostris 
F'S I remaneat temporibns quae fauor cae- 
lestis] eic F* (ubi tamen margine reeeeto hodie 
aupereunt tantum . . . aneat || . . . poribus || . . . 
fnnor j . . . estis) S, om, F^ 14 uigor S \ 

et omnea gentea in uellicia periculis saper- 



posuit F*, et super omnes gentes in bellicis 
uictoriis posuit S, et snper omnes gentes in 
bellicis uictori periculis (uoluit opinor peri- 
curis) posuit F^ 15 luctuusnm F*, Inotna- 
sum repoeuit, mox a ddeuit F' | l^a^eta sae- 
saecula F^ \ inumbralre' F* 16 omnes pos- 
sessiones bonorum CO \ quae ad ingennos 
(iungenuos F') quae] F, quae tam aa inge- 
nuos quam S 17 ut et] F', et F^S \ ius 
omneV F', omne ius C \ leg^timae qu a*e F^, 
que om. Q 18 hereditatis S \ omn e u F* \ 
orphitianum F 19 mater] F, matres S\ in 
geminos] ingenuos Q^ 20 possessionis] F'S, 
poBsessionus F^ 21 quae om. F^ | pr^o" F* 
22 quVe de F* \ plubia F% pluuiali CQ, pla- 
uiana 0* \ argenda F 23 placida C | pln- 
blicanis Q | tam] fS, nam F 25 et liberali 
Q I aquesitione F' 26 indicunt OQ \ nni'u* 
sunt F', uni om, C 27 insertae] /S, in- 
septae F\ in iure] immMfC \ confessi]yS, 
cunfessi F | et de] et 28 et uenditioni- 
bns] sic F^ (eupereet || et ne ... | tion .... re- 
liquie deseetis in margine) C, et de uenditioni- 
bns 0, om, F^Q, kai npAcecoc Const, AeAcoKen: 
fortasse additamentum recognitoris 



xxxvn* 

TJiCttC TOY BlBAioY TTCnOIHMeOA, tA KAAAiCTA Ah KAI XpHClMa>TATA Ta>N NOMG^N €N TOYTOIC ANA- 

S f|>iviM€NOI. Ta AC Ah n€pl AiaBHKCJN KAI ITpOC fC AHrATCON KAI (^lAeTKOMMJCCCON AHANTA CYNH- 

[«fOMCN cic €NN€A BlBAicON ApieMON , 0)N Hf€ITAI MCN TA nepi AlA6HKa)N KAI KOAlKlAACON , T(ON T€ 

UdoAOYi ^AMCN, Ta)N T€ &C nOlofciN (bc BOYAONTAI CTpATICOTAI, AyO KA6€CTa>TA KAI dC testa- 

me&tis cnirerpAMMCNA* itcntc A€ €^€2hc ta nepi Ahpatcon kai <t>iAeTKOMMicccoN kai hachc thc €n 5 
6« AYToic zhthcccoc AiAAeroMCNA. Kai eneiAHnep 6 toy Falcidia Aopoc npocexHC T€ kai ApMoAioc: 

NN^ TUN AHrATCON KAI ^iAcTkOMMICCCON iAiOTHTI , AlA TOYTO AH KAI AYTON €^6^0 TH TCON AHfATCON 
TVe^NKAMCN npAfMATeiA, BlBAioN OAON ANA6€NTeC AYT(J> M€TA TINOC BpAXciAC npOCBHKHC. KAI 

if^c eneiAH npoc thn toy Falcidiu MiMHCiN eni tcon ^iAeTKOMMicccoN iin t6 kaAoymcnon Tre- 

bdfiUOn AofMA, KAl * TOYTC|> THN TeAeYTAiAN THC CYNTAieCOC TAYTHC AneNeiMAMCN X^P^'' » "^^ ^^^ ^O 

THc NOMoOeciAc TAYTHC €ic To TrebellianoD CYNAfAfONTec kai nepiTTHN elNAi thh toy nAAAi 

nKrAaANOY NOMOOeciAN eYpONTeC KAI TAC AAOfOYC TCON AopMATCON TOYTCON AlA(i>OpAC Te KAI KOI- 

wiwiAC, Ac Ah kai 01 nAAAi MiCHCANTec nepiNeNOHMeNAc Te KAi eniZHMioYC €kaAoyn, kai AnAoY- 
CTCp(|) TiNi Aorcp t6 nAN TOYTO CXHMA CYNA6poicANTec KAi eic THN Tof TpeBcAAiANioY MeBApMO-* 

cilKNOI TAilN' KAI TOYTO AH t6 neMTTTON MCpOC THC OAHC CYNTA2€C0C TOIC €NNeA TOYTOIC ANeiTAI 16 

U BiiUioic '€n oTc oyAcn Ynep tcon nAAAi kaAoykcon hm^n eipHTAi, Aioti kai tayta kata tina xp^iAN 

OYK CYTYXH T$ 'PcOMAicON eninOAACANTA noAlTeiA KAI YTTOMNHMA AeiNON TCON eM(t>YAicON KA6eCTC0TA 

voAfiiMON OYK expHN CN KAipoTc noAiTeY€c6Ai , ka6* oyc 6 6e6c eipHNHN Te AeAcoKen hmTn ApeiN 
o Te im cnAon Ik T€ tcon i^co6eN KAi, otan Aeoi' noAeMeTn, pacta m^ta thc aytoy ponAc T(on 

7 CNMTICDN KpATcTN. "CneTAI A€ HmTn KAI €KTH TIC MoTpA TOYTOY ^H TOY nANT^C CYCTHMATOC, OKTcb SO 

iHpiiieKAeiM6NH BiBAioic. ApxeTAi Ae kaAcoc €k tcon onomazomcncon AiAKATOxa>N, ac HMeTc OMoicoc 
Toic aAAoic KATACKeyAMeNOi, TAc Tc eic TOYC €? rcpoNOTAC TAC T€ cic TOYC AncAeYBepoYC <J>epo- 
VNAc, CK noAAHC THc eMnpoc6€N CYfXYCecbc Te kai ACA4>eiAC eic ka6apan HfAroMeN CYNTOMiAN, 
^Yo Bi6Ai(DN aytaTc api6m6n ApKeTn n€nomik6t€C. npocANenA4iAM€N Ae aytoTc kai tac kl aAia- 

^OY KAAOYMeNAC AnACAC AiaAOXAC, KAI AYTAC' TAC TCON rCNCJN TAZcIC KAI TOYC eni TOYTOIC Ba6- S5 

>OYc errpAvANTec t4> II BiBAicp, kai eni thc ccxatiac aytcon ta nepi toy Tertulliania Te kai f . 1 

OtfitianiQ CYN€6HKAM€N AOfMATOC, 62 CON MHTepeC Te KAI nATAeC AAAhACON AiaAoXOI r>NONTAI. 

7« npocia Ac k^tlHC BiBAioN aAAo ta T€ nepi tc^n €n oiVoAomhmacin eppcoN, kai ta nepi thc tcjn 

O^COainONTCON T€ KAI KATA<t>€pOMeNCON oiKHMATOlN AC<}>AAeiAC, KAI Ta>N CN TOYTOIC Tl KAKOYPPOYN- 

TttN ka! ck thc tcon yAato>n <}>opAC aAikoyntcon toyc neAAC , kai ta nepi tcon A6poiz6NTa>N ta SO 
^i**oaA tcXh, kai npoc re Aa)pe(I>N tun Te AnpocAiopicTCON tcon tc eic €nnoian TeAeYTHc ANA(pe- 
74 poM€N(i)N NOMoeeTOYN. Kai ay6ic el Ti nepi thc 6noiAcoYN €AeY6epiAc ecTiN h kai tcon Ynep 
1c taythc A{-(!)Na>N, TOYTO €Ni nApAAeAoTAi BiBAicp. "Gti A€ kai ta nepi nomhc kai thc Ai* aythc 

7d KTNCe(i)C KAl T(UN €iCArOYCd)N AYTHN AiTi(2)N eic In Ane6eM€6A CYrrP^MMA. Kai eT Ti r€ OACDC 
Vepi ^KAaiKCJN eCTIN An04>ACecbN T€ KAi Ta)N CN TOYTOIC TINA KATA C<})c5n AYT(JL)N ^MOAOfOYNTCJN, 85 
Ui THC T(ON ONTCdN ANAXCOpHCCCOC, KAI AANeiCTIKHC T6 KATOXHC KAI npACCCOC, KAI THC T(ON 
irpAnMT(i)N AlAKpiceCOC TC KAI KHACMONiAC , KAI Tof MH Tl nA^eTN TOYC AANcizONTAC BAABOC, KAI 

F 

' TH £«. (Hereher) « kai deL (Hercher) » Aey (Hercher) ? 

OY 
2 CTNifrA{-oM€N] ToMir. Aug,, om, PoL 3 Bi- AnAoYCTepcp] AnAa)CTepa) Pol. 15 ANeTTAi] tota 

aAH)N PoL 4 KAe6AoY <|>AM€N T(jjN Te om. pars quinta in nouem libros coadunata est 

Aty'2 7 poet iiN in margine add. KAi Aug. 2 Consi, Tanta § 6 16 oirAeN] Men PoL 21 nepi- 

8 TiTe6iKAM€N Aug. 2 9 trebellianion PoL KeKAeiMCNH] Aup., nepiKCKAeiCMeNH Taur. 24 Bi- 

^M^. 10 AncNeiMAMeN] ApeNeiNAMeN Taur. BAion PoL | npocANenAe2AM€N] Aug. 1, npocANA- 

11 trebdliamon Aug. \ toy nAAAi] Taur., nAAAi nAefAMeN PoL Aug. 2 Taur. 25 AnACAc om. PoL 

TOT PoL Aug. 12 nHrACiANiOY PoL Aug. 26 BiBAico F tt sic deinceps iota subscriptum 

13 MKHCANTec] Tour. Aug.: uacuo spatio re- omittitur 27 orficianin Taur. m*are 30neAAc] 

m margine dedit MeiicHCANTec PoL | F*, neAAen F" 37 khAaimoniac F 



xxxvra^ 



7e Postque haec omnia interdicta glomerata sant: et deinceps exceptiones et de temporam 
lixitatibuB et de obligationibus et actionibus liber iterum singalaris extenditor: utprs 

8 sexta pars totiu« digestorum uoluminis octo libris definiatur. Septimus autem et no 
mus articulus digestorum sex iibris formatus est. quo de stipulationibus seu uerborum 
gationibus et fideiussoribus et mandatoribus , nec non nouationibus et solutionibus € 
ceptilationibns et de praetoriis stipnlationibus omne quod ins inuenitar^ gemino noU 

Sa inscriptum est, quod in libris antiquis nec numerari possibile fuit. £t post hoc dao 
biles libri positi sunt pro delictis priuatis et extraordinariis nec non publicis crimii 
qui omnem continent seueritatem poenarumque atrocitatem. quibns permixta sunt 
quae de audacibus homint6us cauta sunt, qui se celare conantur et contumaces exii 
et de poenis, quae condemnatis infliguntur ael conceduntur, nec non de eorum substi 
8 6 Liber autem singularis pro appellationibus nobis excogitatus est contra sententias 
8c ciuiles quam criminales causas finientes. Getera autem omnia, quae ad municipalc 
de decurionibus et muneribus uel publicis operibus uel nundinis et pollicitationibus < 
uersis cognitionibus et censibus uel significatione uerborum ueteribus inaenta sunt 
que regulariter definita, in sese recepit quinquagensimus, totius consummationis perfi 

9 Quae omnia confecta sunt per uirum excelsum nec non prudentissimum magistri: 
quaestore et ex consule Tribonianum, qui similiter eloquentiae et legitimae scientiae ai 
decoratus et in ipsis rerum experimentis emicuit nihilque maius nec carius nostris nn 
iussionibus duxit: nec non per alios uiros magnificos et studiosissimos perfecta snn 
est CoNSTANTiNUM uirum illustrem comitem sacraram largitionum et magistrum scrinii 
lorum sacrarumque cognitionum , qui semper nobis ex bona opinione et gloria sese 
mendauit: nec non Theophilum uirum illustrem mi^istrum iurisque peritum in hac spi 
dissima ciuitate laudabiliter optimam legum gubemationem extendentem: et Dorot 
uirum illustrem et facundissimum quaestorium / quem in Berytiensium sptendidissima 
tate leges discipulis tradentem propter eius optimam opinionem et gloriam ad nos de 
mus participemque huius operis fecimus: sed et Anatolium uirum illustrem magistrua 
et ipae apud Berytiens^s iuris interpres constitutus ad hoc opus allectus est, uir ab 
qua stir^^e legitima procedens, cum et pater eias Leontius et auus Eudoxius* optima 

FCOQT (cod. T redit u. 5 a uerbis iussoribus et mandatoribus) 

1 qnod inuenitur ius? ' post Patricium inclutae recordationis quaestorium et ani 
sorem et Leontium uirum gloriosissimum praefectorium et consularem atque Patr 
filium eius ins, recensio secunda (u. t'.) 



1 postquVe F* | haec] hoc \ glo na*me- 
rata F', glomera O' | exceptiones et] FC, 
exceptiones sed OQ 2 et actionibus] ex- 
actionibus F* \ singularis extenditur] osten- 
ditur singularis Q 3 totius] fS, totium F | 
uoluimus Q 4 quo] S, quos F | seu uer- 
borum obligationibus] eic F' {aupereat H seu 
... II bor ... II obl ... II tio ... religuis re- 
sectis) S, om. F^: puto additum a recognitore 
5 fideiussoribus] de fideiussoribus iS | noba- 
tionibus F^ \ et acceptilationibus et de (de 
om. 0) praetoriis stipulationibus om. T* 7 in- 
scriptum] scriptum T* \ numerareyO | et post 
hoc (haec 5) ... 8 sunt om. Q | terribiles] fS, 
terbiles F 8 sunt pro delicti bis F^ \ et] FC, 
om. OQT 10 hominibus) /S, hominus F | 
cauta (causa F^ altero loco) ... 13 causas 
bis F" I se celare] selare F altero loco \ co- 
natur F^ altero loco 12 tam i* ciuiles F altero 
loco 13 ad municipales uel de (de om. F^) 
decurionibus] pro municipalibus uel decurio- 
nibus S 14 et diuersis] FT, ac diuersis COQ 
15 et censibus] sic F' (superest p et . . . || ba . . . 



margine reseeto) 8, om. F* : /ortasss a 
yui reeognouit \ uel sign.] et sign. CO j 
ribus] a ueteribus T 16 sese recep 
recipit S | consummationis] conditionic 
17 confecta] perfbcta O" | excelsnm ne< 
prud. magistrum bis F' \ et (ex O^T) 
storem et ex (ex om. 0) consulem S 1 
in F' I capius F^ 21 libellorum] libror 
(liberorum 2^) 22 sese] rese /*' | comm 
bit F 23 illustrem] mir T | spendidissi 
24 doreum Q* 25 uirnm om, F^ \ quaesto 
FT, quaestorem COQ | que^m^ F' | uen 
sium F, beritensium $ | spendidissima* 
uitate F, ciuitate splendidissima Q * 
gem Q I uptimam F 27 antolium Q S 
rytiensens F', uemtiensens F^, beritrih 
CO, beritenses Q, beritentes T \ allectu 
iectus S 29 stirpe] fS, stipre F \ leg 
F I auus] auus eius T \ eudosius COQ, 
tius T I post eudoxius ins. qai (qui aln 
post patricium incljrtae recordationis 
storium (quaestorum T, quaestorem C'0 
anteceBsorem (anteceBsorium T) et leo: 



xxxvinr 

70 TOYTO OMoicDc 6IC CN H6poiCTAi BiBAioN. Kai ton tci)n interdictoii T€^ TponoN OY nXciociN €n6c 

nApAAcAcOKAMCN BlBAlOY. 'Ck€I8€N TC €TTI TAC nApArpA4>AC KAI TOYC €n AYTaTc TCTAfMCNOYC CXCi)- 
pHCAMCN XpONOYC, KAl TON TCJN CNOXCON T€ KAI AfCOrci^N ATTCGCMCdA TpOTTON. KAI CYNHpAfOMeN TO 
nAN iiH TOYTO MCpOC, OYTTCp Hre?TAI TA ncpi Td>N AlAKATOX<^N cbc cTpHTAI fCrpAMMCNA, CIC OKTO) 
8 BlBAi'(i)N ApidMON, CKTON AH TOYTO MCpOC THC OAHC CYNTAICCOC AnoOCMCNOI. T6 Ae Ah TOY nANTOC 5 
TCACYTAION, Onep eBAOMON AHACHC CCTIN THC TTpArMATeJAC, C2 BlBAicON Api0M<{> TTCpiCCTAATAI, ApXO- 
MCNON MCN CK TC^N CHCpCOTHCCCON , AiaBAINON AC AiA T€ TCON YTTCp effYHC rCfpAMMCNCON KAI THC 

Ta»N XP^^ kataBoAhc, kai AiaAycccoc tc kai cAeYBcpiAC aytcon, kai tcon eicHrMCNCON ck thc tcon 

npAiTOpcoN NOMoeeciAC enepcoTHcecoN (AiTep ahanta Ayo ttap' hmoin cyncctaAtai BiBAioic, KAiToi 

gtf f€ CMirpocOeN oyAe cineTN cctin oca KAeecTa>TA)' TTpoi^N Ae eic t6n Ynep tcon epKAHMATCON AopoN 10 

KAI AHANTA KATAACfON OnOCA TCON Te MCTplCOTCpCON CCTIN AMApTHMATCON An€p iAlCOTIKA KAAofciN, 

ocA Tc oYXi TCTArMCNA npocoNOMAzoYCiN, aAAa thn tcon eztraordinarion aytoic eiTiTieeAciN eno)- 

NYMIAN, ANABAINON A€ KAI cic TA AHMOCIA TCON CrKAHMATCAN , AHCp Ci^OApOTATA TC CCTIN KAI MC- 

TAAhn c4>' CAYTOic kaAci thn noiNHN. Ayo A€ kantayOa BiBAoi tayta Ah ta nepi tcon amapth- 

MATCJN TC KAI CrKAHMATO^N CYNCXOYCIN * npOCANAMCMIKTAI f^p AYTOIC KAl TA ncpl TCDN en' CfKAH- lA 
MACl MCN AAiCKOMCNO^N , IaYTOYC AC A4>AN€IC KABICTANTCDN, KAI THC ofCHC AYTOIC neplOYCiAC, KAI 
8fr TtlC CnArOMCNHC TOIC KATAAeAlKACMCNOIC nOINHC H CYrXCOpHC€a)C. 'ApXH AC HMIN ^TCpOY BiBAioY 

vaAjn 6 nepi Ta>N e^eceo^N pnctai Aofoc, koinoc u>n eiKOTCoc kata tcjn yHycoN tcon tc eic xpn- 
8 c MATA TcoN T€ eic efKAHMATA ^epOMCNCON. 'OnocA Ac Yncp TC noAiTCON Ynep Te BoyA€ytci)n kai 
AeiTOYprHMATa)N KAi TCJN AHMOcia)N IpfcoN KAi nANHrYpea)N KAi n6pa)N cnAfreAiAC KAi noiKiAa)N 20 
{cpa)]THc:ca)N ' kai thc AnMOciAC AnorpA[<}>]HC N€NOMoeeTHTAi TOic nAAAi, [oc]a Te [oA]a)c Ynep thc 

TQiH pHMATCON CCTpN ^NO^MACiAC KAI TU>N €N KANOCIN eipHM^C^NCON TOIC nAAAI , TAYTA AnANTA t6 

''c[A€y]ta7on nepiexei BiBAioN, toytoy Ah toy c[yc]thmatoc, cpnep ApxH ta n€pi tcjn enepa)THcea)N 

CCriN, CKTON MCN, OCON np6c THN oiKCIAN ApXHN KABeCTOC, neNTHKOCTON AC np6c THN OAHN THC S4 
CYnItA^CCOC ApMONiAN. f. 1' 

^ "AnCp AnANTA CYNTCeclTAi Te KAI CKnenONHTAI 'KAAa>C T€ KAI THC nAp' HMCON KcAcYCca^c A2ia>c 

^ApA TC TPIBQNIANOY, TOY 6nA020TAT0Y KAI CO^CDTATOY MApicTpOY KAI An6 KYAlCTOpa^N tcon 
^lMeTCpa)N BAClA€ia)N KAI YTTATCi^N, ANAp6c €N Te TCJ) npATTeiN 6N TC TCp pHTOpCYeiN In Te TCp 
^OYC NOMOYC rpA<|>€IN €YA0KIM0YNT0C, TCON T€ HMCTCpCON CNnpOCeCN OYACN TieeMCNOY npOCTAiCCJN: 
•^AI TCON YIt' AYTCJ) t6 TTpAfMA HmTn CKnONHCAMeNCi^N , TOYT' CCTIN KQNCTANTINOY Te TOY MepA- 80 

AonpenecTATOY k6mhtoc tcon ecican AAppiTi^NcaN kai ANTirpA(}>ea)c toy eeioY CKpinioY Ta>N Te 
OcicoN AiBcAAcoN kaI tcjn BaciAikcon AiAfNCOcecdN, xphcthn €aytoy A6Ian hmTn CN AnACIN nApACXO- 
«acnoy: kai npoc r^ 6€0<t>IA0Y, Tof McrAAonpcnecTATOY MApicTpoY kai n6moyc cnt thc Baci- 
XiAoc TAYTHC n6A€a)C C€MNa>c T€ kai ArpYnNCJC KAi THC AiAackaAikhc eniTHAeYceodC A2ia)c AiAa- 

CKONTOC: KAI AQPOOCOY TOY MerAAOnpeneCTATOY KYAICTCOpioY KAI AiAaCKAAOY €N TIHI T(0N N6Ma)N 35 

^NAAeAeirMCNOY n^Aei («^amcn Ae thn AoiAiM^N Te kai n€pi4>ANH Ta>N BnpYTicjN MHTp6noAiN), on 
M ncpi AYTOY XpHCTi^ a62a kai cic hmac H(-AreN kai tcon nAp6NTa)N MeTAC^eTN npoYTpe^ ato n6Na)N: 
KAi ANATOAIOY tc' toy McrAAonpcnecTATOY MApcTpoYi oc Ah kai ayt6c nApA BnpYTioic ta ck 

NOMCON nAlACYCI [KA]Aa>C, ANHp CK TplpONiAC CCMNHC t[h]c nApA <l>oiNlIlN TCON N^Ma^N AiAac[kA- 

AiAC KATABJAiNCDN (ANA4>epei fOYN [e]ic Ae6NTi6N T€ KAi CyAoXion, ANApAC [e]ni n6moic MCTA 40 



* Tc] Ac (Hereher)? * reguiritur AiAfNCOcecjN * Te deL {Hercher) 



7 Ae om. F^ 9 kai toi^^c^ r^ cMnpoceeN 'oYAe' 
eineiN F* 12 extraorAinaricjn F 19 <>epo- 
mcncon] f* tfe/ F', <>epoMeNON F* 21 ... 24 «/«- 
menia tmcis quadratis comprehensa aut eua' 
nuenuU aut absciea euni in F: habent/ere priO' 
ree, sed onmino es suppiemento, certe 21 Te . . . 
I coc PoL Krueger [qui adnoiat margine laee' 
rato defieere posse post Te litteras non plus tres), 
Tc coc Taur., tc . . . {om. a)c) Aug, et 22 cc- 
r...MAciAC PoL 23 toytoV ^h to (sic) 
Cmthmatoc F" 25 CYNTAZeoc errore Taur. 
27 cnAoZo^tatoy F I co<t>a)TA'TA'TOY F^ 30 tcon] 



F^, Ta)N KAi F^ uelf 31 komitoc F 32 Ba- 
ciAeiKa)N F I nApAcxoiMeNOY F" 34 aVpyh- 
Na)c F^ 35 AcopoeeoN /*" 36 ANAAeAeip- 
MeNco Fi qnem in Berytiensium splendidis- 
sima ciuitate leges diBcipnlis tradentem ... 
ad nos deduzimus Const. Tanta 39 kaA(oc] 
Taur», oAa)c A ug., ••Aa)C F\ thc] t—c F, toyc 
Taur,, TOY (sic) Aug. \ AiAAC«*M*«*****AiNa)N F, 
AiAackaAoyc kataBaino^n Taur., AiAackaA^ac ka- 
TABAiNa)N Aug.: uir ab antiqua stirpe legi- 
tima procedens Const, Tanta 



xxxx^ 



memoriain H in legibus reliquerunt : nec jion Cbatinhm uiram illustrem et comitem sacrarum t 
largitionum et optimum antecessorem huius almae urbis constitutum: qui omnes ad (Arae- 
dictum opus electi sunt una cum Stephano, Mena, Prosdocio, Eutolmio, Timothbo, Leo- 
NiDE, Leontio, Platone, Iacobo, Constantino, Iohanne, uiris prudentissimis, qui patroni 
quidem sunt causarum apud maximam sedem praefecturae, quae orientalibus praetoriis prae- s 
sidet, omne autem suae uirtutis testimonium undique accipientes et a nobis ad tanti operis 
consummationem el^cti sunt. et, cum omnes in unum conuenerunt gubematione TBmoNiAin 
uiri excelsi, ut tantum opus nobis auctoribus possint conficere, deo propitio in praedictos 

10 quinqnaginta libros opus consumma/um est. Tanta autem nobis antiquitati habita est re- 
uerentia, ut nomina prudentium taciturnitati tradere nullo patiamur modo : sed unusqaisque io« 
eorum, qui auctor legis fait, nostris digestis inscriptns est: hoc tantummodo a nobis ef- 
fecto, ut, si quid in legibus eorum uel supemacuum uel inperfectum uel minus idonenm 
uisum est, uel adiectionem uel deminutionem necessariam accipiat et rectissimis tradator 
regulis. et in multis similibus uel contraris qnod rectius habere apparebat, hoc pro aliis 
omnibus positum est unaque omnibus aactoritate indnlta, ut quidquid ibi scriptum est, 15 
boc nostrum appareat et es nostra uoluntate compositum: nemine audente comparare ea 
quae antiquitas babebat et quae nostra auctoritas introduxit, quia multa et mazima sunt, 
quae propter utilitatem rerum transformata sunt. adeo ut et si principalttf constitatio 
fuerat in ueteribns libris relata, neque ei pepercimus, sed et hoc corrigendum esse puta- 
uimus et in melius restaurandum ^ nominibus etenim ueteribus relictis, quidquid legum »0 
ueritati decorum et necessarium fuerat, hoc nostris emendationibus semauimus. et propter 
hanc cHusam et si quid inter eos dubitabatnr, hoc iam in tutissimam pmienit quletem, 

11 nullo titubante relicto. Sed cum prospeximus, quod ad portandam tantae sapientiae mo- 
lem non sunt idonei homines rudes et qui in primis legum uestibulis stantes intrare ad 
arcana eorum properant, et aliam mediocrem emendationem praeparandam esse censuimas, n 
ut sub ea colorati et quasi primitiis omniutn inbuti possint ad penetralia eomm intrare 

et formam legum pulcherrimam non coniuentibus ocnlis accipere. et ideo Tbiboniano airo 
excelso, qui ad totius operis gubernationem electus est, nec non Theophilo et Dorotheo 
uiris illustribus et facundissimis antecessoribus accersitis mandauimus, qaatenas libris, 
quos ueteres composuerunt, qui prima legum argamenta continebant et institationes ao- so 

FCOQT 

^ hanc corrigendam esse pntauimus et in melius restaurandam recensio poiterior (u. t.) 



uirum gloriosissimum (religiosissimum Q) 
praefectorium {sic S, Ano rnApxcoN Const. Ae- 
Aa)K€N, praefectorem F') consnlarem atque 
patricium iilium eius F'S cum Const Ae&cDKCN 
1 relinquerunt OQ \ non] non et OQ | cre- 
tinum 0, gratinum Q | et (et om. T) comitem 
sacramm largitionum bis F" 2 et optimum 
bis C I ad] apud CO' 3 mena] monatio C \ 
eutalmio C, eutolino 0, eutolinio Q, euto- 
liamio T \ timotheo] F' {ubi superest . . motheo) 
S, om. F^ I leonido OQT 4 platonae F | 
constantino] et constantino \ uiris] iuris 0" 
5 praesidet] possidet 0' 6 omne] FO', 
omnes CO*QT \ suae] siue 0% owi. Q | et aj 
ad Q 7 elicti F, eliciti T" \ sunt et om. T \ 
gubernationem 0" \ tribuniani FS 8 ut] 
in C I in om, T \ praedictos om. S 9 con- 
summaum F \ nobis] FWO, a nobis F'Q^T, 
om. Q' I antiquitatis CO 10 ut) /S, aut F \ 
taciturnitate / 11 a om. T" | affecto 
12 uel superu.] superu. C \ uel minus] F, aut 
minus iS 13 accepiat F' 14 in] FQ*, ex 
COQT\ rectus Q | apparebit 0* 15 omni- 
bus] hominibus | indultate 0' 16 nemine 



(nomine 0") audente comparare (comparate 
T") ea quae] sic F' {supersunt . . . ineaa || . . . e 
com Q . . . re ea margine reciso) S (nisi auod 
pro 16 compositum ... 17 habebat tn Q est 
tantum unaqne), om. F' 17 habeat 0* | et 
quae] F, his (his om. T') quae S \ auctoritac 
F' I quia] qua C \ maxime F' 18 quae bis 
F"' I et sil si et r I principalis] JS, princi- 
palibus F 19 relata] fS, reieta F \ perpe- 
cimus F^ I et] /Q, om, COT \ hoc oorrigen- 
dum] F^, hanc corrigendam F^S \ putamas 7* 
20 restaurandum] F, restaurandam S \ pe- 
lictis F I quid^quid^ F^ 21 aeteritati C 
et nec.] aut nec. Q* | fuerit S 22 peraenii 
repuenit F 23 tantae] tantam 0, sanote Q 
Btapientiae F^ 24 sint Q | nestibulis le- 
gum CO I stantes] F^T, tantes F^, stant et Q, 
stant 0, stantes et C 25 arcan^a" F' \ me- 
diocrem] mediorum F^ \ emendationem] F, 
eraditionem S : tina MerpiAN cicArcorHN Canst, 
AcAcoKCN I preparandam F 26 primitias T^ 
27 pulcherrima OQ 28 theothilo Q 29 ar- 
cessitis OQ \ ma1i'daaimas F* 30 aoca- 
buntur OT 



I 



xxm* 

TTATpJKrON TON THC CYKACOYC MNHMHC KYAICTcbplON Ka! ANTIKHNCOpA KAI AcONTION TON TrANCY<t>HMON 

ino YnApxcoN* Yttatcon kai TTatpikion ton aytoy haiAa [Aikaijcoc TeOAYMACMCN^OYc) : KPATINOY] 

TC' UHN TOY M€rAA0npc[neCTAT0]Y KAl CO<t>(OTATOY KOMHTOC Ta>N OCICON AApflTIONCON (nOMCON Ae KAl 
AYTOC AI-aOoC CIhPHTHC CTII THC BAClXiAOC TAYTHC CCTIN noACCOc): KAI npOC TOYTOIC CT€<l>ANOY 

MHNA TTPOCAOKIOY eYTOAMIOY TIMOGCOY ACONIAOY ACONTIOY HAATONOC lAKQ- 5 
BOY KQNCTANTINOY IQANNOY tcon co<{>cotat(on , oTncp nANTec pHTopec m€n cicin tcon cn- 

Ao£OTAT(i)N YHApXCON T(I)N ICp(ON HMUN 1TpAIT(0pi(0N , AoIan AC HApA HACIN THN €ni CO(t>iA AlKAI^OC 

CXONTCC CIKOTCOC UAp' HMCON CKpiOHCAN A2I0I KAOCCTANAI TOY TOCOYTOY MCTAPXCIN AfOJNOC. TAYTA 

M€N OYN Hm7n TTCpi THN Ta>N DlgeStOn eKHeiTONHTAI CYrrpA<t>HN AlA TCON ApTICOC HMIN eipHMCNCON 

10 €MAd2(i>N TC KAI CO(t><ON ANAp(ON. ToCAYTH AC HMIN AlAcbc THC ApXAIOTHTOC p^rONCN , (OCTC OYAC 10 

AMci^Al TAC npOCHropiAC TOJN eMTTpOC6CN NOMOOCTCON YlTCMeiNAMCN , AAAA THN CKACTOY TOYTCON 

TOIC NOMOIC CncrpAtrAMCN npOCHfOpiAN , AMci^pANTCC MCN cT Tl TTCp §X^"' HMIN OYK 6p6(OC cAOKCI, 

MCpH AC TA MCN A^t^CAONTCC TA Ae HpOC^eNTCC , 6K nOAA(ON TC TO KAAAION CAOMCNOI KAI THN TcHN 

AITACIN nApACXOMTCC THC cJOYciAC ICXYN. (OCTC HAN OnCp CNrcrpATTTAI T^> BlBAicp, TOYTO HMCTCpA* 

rCNCC^AI piCOMH, MHAcNA J€ ^AppcTN nApATl6eNAI TA (-CNOMCNA NYN TOIC CMHpOCBCN, CnClAH HOAAA 16 

KAI OY^ Api6MH6HNAI pAAlA MCTATC^ciKAMCN clc TO KpCITTON, KAN cT Tl BACIAIKH TINI T(0N HAAAIO- 

TCp<a>N AYTOKpATOpCON AlATAiCI HpOC AAAOION ClpHTO CXHMA. TA MCN fAp ONOMATA TOIC CMnpOCdCN 

C^YAaIamCN, THN Ac TCON NOMCON AAh6cIAN HMCTCpAN CTT0IHCAMC6A, (OCTTCp KAI cT Tl CTACIAZOMCNON 

cxciNoic HN (noAAA Ae ta toiayta AneKCiTo), toyto AiHpHTAi TC KAi ncnepACTAi KAi cic CA<t>H ne- 

U plCCTHKC TCAOC CXONTA NOMON. 'CnClAH Ac CXpHN KAI TINA MCTpiAN cicAfCOrHN HOIHCACdAI HpOC SO 
TOYC ApTI NOMCON ATrrOMCNOYC KAI THN MCIZCO AiAACKAAIaN || OY X<i>pOYNTAC , OYAC TOYTO THC HMe- f. 2 
TCpAC 12(0 KATCAinOMCN TTpONOiAC, AAAA TPIBnNIANQ T^) eNA020TAT(p T<i!> KAl THN THC OAHC NO- 
»»6€ci4C YnOYpPAN eniTCTpAMMCNCf), KAI ♦ 6€0<t>l AO rC MHN KAI AQPOeCO TOTC MCrAAOnpCTTCCTik- 
TOIC KAi CO^COTATOIC ANTIKHNCOpCIN CrKCACYCAMeNOI AiCTA2AMC6A npOCHKCIN CK T&N TOIC ApXAioiC 
tH CICApwrAIC CYP^CIMCNCON TA KAipiCOTATA Te KAI KpATOYNTA KAI OHOCA TOIC NYN n&AlTCYOMCNOlC 25 

¥ 



(Sertktr) 



re (Herehir)? ■ toyto [hmctcpon cTnai AokcTn kai] HMCTcpA? * kai del. 



1 cYkAcoyc] cykAcyoyc F 2 ttaiAa (Aa dubiae) 
•^lwc Fieeie Kruegero, haiAa (oc Aug,, hai- 
^ (oc PoL Taur. \ Tc6AYMACMeN**««M*««**** 1 
^€«(11 dubia)HHToy F teete Kruegero qui suppte- 

^ TcOayuACMCN . . . THN TOY Tour., TCeAYMACMC- 

^Yc KAi ... TOY Aug.: cum et pater eius Leon- 
Dos et aauB EudoziuB ... optimam Bui me- 
^oriam in legibus reliquerunt Corut. TarUa 
^ M€fAAonp€(Aonp€ dtdiiae) «•«••««ykai(ai dubiae) 



F teste Kruegero, MerAAonenecTATOY kai Taur. 
Aug. I KOMiTOc F I eicoN F \ Ae] tc Taur. errore 
4 CTe<t>ANON F (em, f) 5 iakVcoBoy F 

14 TOYTO HMCT^pA rCN€C6AI fNCOMH] hOC UOBtrUm 

appareat et ex noBtra uoluntate compoBitum 
Const. Tanta 15 r^NAMCNA F' 18 nomon 

Onu F^ 19 TOIAYTOrA F*' I TTepieCTHKAI F* 

21 An'c*TOM€NOYC F 22 eNAolCOTATCO F 

25 01TACA F I TOIC 'nYn' TTOAlTeYOMCNOIC F 



Mli^JlL 



xxxxir 



cabantar, separatim collectisy quidquid ex his utile et aptissimum et undique Bit elii 
et rebufi, quae in praesenti aeuo in nsu uertuntur, consentaneum inuenitur, hoc et < 
studeant et quattuor libris reponere et totius eruditionis prima fundamenta atque ele 
ponere, quibus iuuenes suffalti poBsint grauiora et perfectiora legum scita maU 
admonuimus autem eos, ut memores etiam nostrarum fiant constitationum, quas pro 
datione iuris promulgauimus, et in confectione institutionum etiam eadem emend 
ponere non || morentur: ut sit manifestum et quid antea uacillabat et quid postea i 
bilitatem redactum est. quod opus ab his perfectum ut nobis oblatnm et relectu: 
et prono suscepimus animo et nostris sensibus non indignum esse ludicauimus et 
dictos libros constitntionum uicem habere iussimus: quod et in oratione nostra, 
12 eisdem libris praeposuimus , apertius declaratur. Omni igitur Romani iuris dispoi 
composita et in tribus uoluminibus, id est institutionnm et digestorum seu pandec 
nec non constitutionum, perfecta et in tribus annis consummata, quae ut primum sc 
coepit, neqae in totum decennium compleri sperabatur: omnipotenti deo et hanc o 
ad hominum sustentationem piis optulimus animis uberesque gratias maximae deitai 
dicfimus, quae nobis praestitit et bella ffliciter agere et honesta paoe perpotiri i 
tantum nostro, sed etiam omni aeuo tam instanti quam posteriori leges optimas p 
(is) omnibus itaque hominibus eandem sanctionem manifestam facere neceBsarium perspe 
ut sit eis cognitum, quanta confusione et infinitate absoluti in quam moderation 
legitimam ueritatem peruenerunt: legesque in posterum habeant tam directas quana 
pendiosas omnibusque in promptu positas et ad possidendi iibros earum facilitatei 
neas: ut non mole diuitiarum ezpensa possint homines superuacuae legum multil 
adipisci uolumina, sed uilissima pecunia facilis eorum comparatio pateat tam diti 
13 (14) quam tenuioribus, minimo pretio magna prudentia reparanda. Si quid autem in 
legum compositione, quae ab immenso librorum numero collecta est, simile forsita 
inueniatnr, nemo hoc nituperandum existimet, sed primum quidem inbecillitati hut 
quae naturaliter inest, hoo inscribat, quia omnium habere memoriam et penitus in 
peccare diuinitatis magis quam mortalitatis est: quod et a maioribus dictum est < 
sciat, quod similitudo in quibusdam et his breuissimis adsumpta non inutiliB est, 
citfa nostrum propositum hoc subsecutum: aut enim ita lez necessaria erat, ut dj 
titulis propter rerum cogi^ationem applicari eam oporteat, aut, cum fuerat aliis di 
permixta, impossibile erat eam per partes detrahi^, ne totum confundatur. et in hi 
FCOQT 



distrahi (HaL)? 



1 undeque f 2 presenti F(em.f) | in usu] 
usu Q I uenturtur F^ \ hoc] uoc F* 3 quat- 
tuor] in quattaor CQT* \ et totius eruditio- 
nis (totiuss' erudit. F) . . . 4 ponere am. T' 
4 iubenes /*' | possnnt Q 5 nostrarum 
fia''^''^ F*, fiant nostrarum CO \ constitutio- 
nnm quas (quam F') . . . 6 confectione (con- 
fectionem C) om, T^ 6 eadem emendatione] 
F, eandem emendationem ^ 7 mamni- 
festum F \ quid antea] FT, quod antea COQ \ 
bacillabat F^ | quid postea] F, quod postea 
COQT^, postea T- | stabilitate CO 8 pedac- 
tum F I perfectum] perfectnm est Q | et om. 
7* I relictum 9 indicabimus F, iudica- 
•uimus T 10 nabere F*' | et om. S 11 prae- 
posuimus] FC, proposuimus OQT 12 et in] 
FT, et OC, om. Q 13 separari] F^, sperari 
F'COT, sperare Q 14 coeperit O^T* \ spe- 
raua batur F \ et om. C 15 maximareitati F^ \ 
reddidimus] fCOT^, reddimus FQ*r-, reddic- 
mus Q* 16 praestitit] fCQT^, praestitet F, 
praestiterit OT» \ et bella] bella Q | filiciter F\ 



perpotiri] F, potiri S\ei<m.T*\ non]y3 
18 necessarium] necessarium e6»eJS 
speximus] FT, prospeximus COQ 1 
nitate] F cum canst. AeAcoKCN, iniquita 
quam] F, quantam S 20 pemenerint Q 
pendiosas F* 21 pro^^mptn^ positi 
prompto positas iS | eorum O | faciU 
FCT^, fehcitatem OQ^, facultatem Q", 
litatem T' | idoneam C 22 moles C | 
tiarum | expessa F', om. Q \ supeni 
F, supernacuae ac 7^ 23 uolumina*B 
24 praetio F (em.f) \ quod Q | in tai 
gum] FQ, legum in tanta CT, legum in 
autem 25 simili F(em.f) \ forsi 
raro] F"*, paro inueni paro f •• 26 
niatur F^ \ inbecillitate F^, inuecilliti 
inbecillitatem Q* 27 in nllo F ! 
quam mortalitatis T 29 brenisBimif 
et nec] /UOr, ctne F, et Q 31 co@ 
nem] FT^, cognitionem COQT* 81 
om. F^ I confundantur F^Q | in om. T 



xxxxnr 



CTM^CpCTAI ITpArMACIN, TAYTA clcACIN KAI AdpoTCAI KAI €IC HMAC AfAreTN f MeMNHCBAI hk KAI TCDN 

HMCTCpcoN AIATA2CC0N Ac €ic cnANOpOcDCiN Ta>N CMnpocdcN ncnoiHMcGA, KAi OYTO) cynOcTnai BiBXoyc 

TCCCApAC, Tfpa»TA CTOIX^Ta THC eiCACCOrHC CCOMeNAC, AC AH KAAcTn InStitUta NCNOMICTAI. KAI Ah 
ui TAYTHN THN NOMOdeClAN CYN6€NT€C npOCHfArON HmTn , KAI HMcTc AHACAN KATACK€yAM€NOI KAI 
AlAKpfNANTeC KAAtt>C TC €X€IN KAI KATA TON HM€TepON eKpiNAMeN NOYN, KaV HM6T€pON e^NAI KAI TOYTO 6 

To BiBAioN Ane^HNAMeOA, kai t6 pe thn tcon HM€TepcoN AiATAiecoN icxYN exeiN ayto HAp* aytcon 

I) Cm kn TlpOOIMioiC TOY BiBAIOY A|€A€X6HM€N AHACIN eAHA(bcAM€N. OyTCO TOiNYN THN PcoMAicoN 
NOMOOCCiAN TA2ANT€C KAI CN TpiCIN ToTc OAOIC BlBAioiC T€ KAI €NIAYTOTc TTpArMA TOCOYTON eKHeiTO- 

NMKOTcc, onep HN MCN THN ApxHN Ynep ATTACAN cAniAA, TA Ac Ah T€A€YTaTa, m€6* oncp HMeTc Baton 

CINAI t6 TTpApMA cAci^AMeN , OYAC eiC ACKATON ItOC OAON CYNT€6HNAI HpOCAOKHB^N , CIC MONCON 10 
Tp«(OM CNIAYTCON AnOT€A€CANT€C TAXOC, KAI TCp AcCnOTH ^CCp KAI TOYTON ANA6€NT€C TON A6A0N T(p 
KAI CipHNHN AfeiN KAI HOACMOYC KAT0p60YN KAl N0M06€THCAI nANTl T({) T€ npO HMCON ^ TCf> T€ €((>* 
NJMOM TCp T€ M€6* HMAC XP^''^ AcopHCAMeNCp, AiKAION CJ)H6HM€N AnACIN AN6pCOnOIC nOIHCAI ^AN€pAN 
TNN MMCTCpAN YHCp AYTCON CnOY^HN T€ KAI npONOIAN , OnCOC AN THC eMnpOC6€N AnAAAAfeNTeC TA- 
PAXHO T€ KAI CYrXYCeCOC KAI nepAC eXOYCHC OYAcN N0M06€CiAC XP*^<^<<^NTAI NOMOIC 6p6oTc T€ KAI 16 
CTNTOAAOIC KAI nACIN npOXCipOIC KAI THN TCON AlK(2>N CYNTOMiAN ACnAZOMCNOIC KAI npOK€IM€NOIC T^ 
AHACIM TOTC BoyAOMCNOIC pAAicOC €!€ KTHCIN, OYK€TI noAACON AeOM€NOIC XPNMATCOI^ TnA t6 T(]^N 

AXpH<rr<ON CKeiNCON BiBAicoN ABpoicAien nAH6oc, aAA* en' oAipcp timhmati toTc T€ nAoYTofciN OMoicoc 

IS TOIC T*< kl cAATTONOC OpMCOMCNOIC ofciAC AAeiAN THC eAYTCON nAp€XOM€NOIC KTHCeCOC. £i A€ Tl 
(tiAhOoyC ONTOC TOY KAI NYN H^pOICMCNOY KAI CK TO(X)YT<i>N MYplAACDN CYAAcrCNTOC) AolCieN €X€IN SO 

<^ic^o (toyto Ae oi6M€6A cnANioN ecec6Ai), nAHN aAAa toTc thc AN6p(oniNHC ecTOXACMCNOic 
^YcecjiX OYK €20) Aikaiac AnoAoriAC OYAe toyto A62€ieN elNAr to r^p Aia nANTCON ANeY^YNON 
^iAC i,H £|H m6nhc aAA' oyk AN6pconiNHC icxYOC, ka6a kai toTc np6 hmcon eipHTAi. nAHN ecTiN 

^N ic^i jHn jfj^jiif 6M0iC0N nApeAe2AM€6A 6€CIN, H TCON YnOKeiM€NO)N npArMATa)N TOYTO' AnAI- 
TOYMT^OIM TO AeiN TAYt6 nAeioCIN €(>APM0C6HNAI T6nOlC, H TOY* CYNANAMeMTx6Ai TINI 2€NC|) t6 Ao- S5 

"^YM OMOiON Tcp np6c6eN kai AYCKpiTON AYTCON THN AiAipcciN cTnai, h kai TCp noAAAKic <}>yAax6hnai 



i t;^ 



^^ T6 np6 HMa)N deL (KoehUr) * toyto deL (Hercher) 



TV? 



^ CT-OIXIA F\ N€N0MICTA F{em.f) 6 AYTOTO' 

(0 cfw^ia) F 10 npAYMA^ F^ 12 kai nomo- 

rT^^I nANTI TCp T€ npO HMCON TCp Te €(t> 

"****•• T^ T€ M€6* HMAc xpoNcp] ot xion tantaiD 



noBtro, Bod etiam omni aeno tam instanti 
qnam posteriori leges optimas ponere Canat, 
Tanta 25 cynanam€miY6ai F^ 



xxxxnn^ 



tibns, in qaibns perfectisftimae nisiones expositae ueternm fiierant, quod partienlatim in 
eas fderat sparsnm, hoc dinidere ac separare penitns erat inciuile, ne tam sensas qnam 

14 anres leg^ntinm ez boc pertnrbentnr. Similiqne modo si qnid principalibuB constitntio- 
nibns cantum est, hoc in digestornm uolumine poni nnllo concessimus modo, quasi con- 
stitutionnm recitatione snfficiente: nisi et hoc raro ex isdem causis, qnibns similitudo ad- 6 

15 snmpta est. Contrarium autem aliquid in hoc codice positum nnllum sibi locum uindi- 
cabit nec inuenitnr, si quis suptiii animo diuersitatis rationes excutiet: sed est aliqnid 
nounm inuentnm uel occulte positnm, quod dissonantiae querellam dissolnit et aliam na- 

16 turam inducit discordiae fines effugientem. Sed et si quid forsitan praetermissum est, 
quod in tantis milibus quasi in profundo positnm latitabat, et, cum idoneum fherat poni, ic 
Ij obscuritate inuolutnm necessario derelictnm est: quis hoc adprehendere^ recto animo i 
possit? primo qnidem propter ingenii mortalis exignitotem: deinde propter ipsins rei ni- 
tium, quod multis inutilibus permixtum nullam sni ad eruendum praebuit copiam: dein 
quod multo ntilius est pauca idonea efiligere, quam mnltis inutilibus homines praegrauari. 

17 Mirabile autem aliquid ex his libris emersit, quod multitudo antiqua praesente breuitate n 
' paucior inuenitur. homines etenim, qui antea lites agebant, licet multae leges fuerant 

positae, tamen ex pancis lites perferebant uel propter inopiam libromm, qnos conparare 
eis inpossibile erat, uel propter ipsam inscientiam, et uoluntate iudicnm magis qnam le- 
gitima auctoritate lites dirimebantnr. in praesenti antem consnmmatione nostromm dige- 
stornm e tantis leges coUectae snnt uolnminibus, quoram et nomina antiquiores homines to 
non dicimus nesciebant, sed nec umquam andiebantf. quae omnia collecta sunt substantia 
amplissima congregata, ut egena quidem antiqna multitudo inueniatnr, opnlentissima 
antem breuitas nostra ef&ciatur. antiqnae autem sapientiae librornm copiam maxime Tri- 
bonianus uir excellentissimns praebuit, in quibns multi fuerant et ipsis emditissimis ho- 
minibus incogniti, quibus omnibus perlectis, quidquid ex his pulcherrimum erat, hoc semo- t5 
tum in optimam nostram compositionem peraenit sed hnius operis conditores non solum 
ea uolumina perlegerunt, ex quibns leges positae sunt, sed etiam alia mnlta, quae, nihil 
uel utile uel nouum in eis inuenientes, quod exceptum nostris digestis applicarent, optimo 

18 animo respnerunt. Sed qnia diuinae quidem res perfectissimae sunt, humani uero iuris 
condicio semper in infinitum decurrit et nihil est in ea, quod stare perpetuo possit (muitas so 
etenim formas edere natnra nouas deproperat), non desperamus quaedam postea emeigi 
negotia, quae adhuc legum laqueis non snnt innocfata. si qnid igitnr tale contigerit) Angu- 
stum imploretur remedium, quia ideo imperialem fortunam rebus humanis deus praepo- 
snit, ut possit omnia quae nouiter contingunt et emendare et componere et modis et 
FCOQT 



^ reprehendere (edd.)? ' audierant? 

1 perfactissimae F' | uisiones] F, iussiones 
COQ, diuisiones T \ neterum expositae Q 

2 fiierat] fnerant Q | s'e*parsnm F* | ne] ue F' 

3 perturbentnr] perturbentinm Q 4 modo 
concessimus 5 recitatione s' snf&ci^en^^te 
F', recitatione snfficientes Q | nisi om. T^ \ 
hisdem FS \ adsempta et F^ 6 nendicabit F 
(em,f)y uindicat T 7 diuersitates C \ est 
om.O 8 quod] JS, qnos F 9 effngentem 
Q I praeterVmissnm F 10 militibus T" \ 
fuerat idoneum T 11 obscruritate F \ neces- 
sarinm OQT' | qnis] qui C 12 primum 
COT^ I ingenui C, ingnii Q- 1 mortalitatis T \ 
exignitatatem F, exuitatem T 13 inntilibusj 
inutilitatibns T" \ sni] F, sibi 8 \ emdiendnm 
CT I copiam] F^CT, propriam F^, curam 0*Q, 
inc, 0* I dein] F', deinde F»S 14 utiliu^ 
inutilius Q* | est] et F' \ idonea effugere] F, 
idoneae fngere Q, idoneae effiigere COT | 
praegrabari F', praegrabare F' 15 ali- 



quod I emersit] FQI*, emerserit COT' 
16 inbenitur F \ multa'e' F' 17 praefere- 
bant T 18 uoluntatem C 20 e tantis] et 
antiquis C \ lege collecti Q" | et nomina] F, 
nomina et S \ homines om. CO 21 snbstan- 
tiam 22 inneniebatnr Q 23 sapien- 
tia'e' F* 24 excellentissibus F («m./) | ho- 
minum Q 26 hnius] ius I^ 28 in eis in- 
uenientes] OQT, inuenientes in eis C, eis 
inuenientes F \ nostrisj in nostris \ appli- 
caretur T 29 quina F* \ snnt] sint T^ 
30 in infinitum] fS, in finitnm F \ decurret 
f ' Ijpossint 2^ 31 formasVedere F, edere 
om. T' I nouas natura T \ «^e^mergi F' 32 in- 
nodata] S, innonata F 33 implorent T \ 
fortunam] formam Q | praeposnit] FT, pro- 
posuit COQ 34 et emendar^ emendare CT | 
et componere et modis et regulis competen- 
tibus tradere om, Q 



[ 



xxxxv 

t6 TNC OXhC 6€0>piAC CYNCXeC KAI MH ^IACnACOHNAI TON NOYN TH TCQN HAH rCfpAMMCNCON A(}>AI- 
PCCCI pHHAKON ' ITXHN KAI TOYTO €1 HOY KAI nApClAHnTAI ^IA THN TOY HpArMATOC ANAf KHN , AXA* 

14 caiN BpAXY KAi OYAeMiAN caytoy cxcAon nApcxoMCNON aTc8hcin. Tayto Ae toyto kai eiTi tc^n 

HAM NeN0M06€THMCN(l)N 6N TAIC BACIAIKATc AIATAZcCIN €<l>YAA2AMeN ' TA fAp ^ eKeiNAIC CipHMCNA KATA 
TOTTO TedHNAI TO BlBAJON OY CYNeXCOpHCAMCN , hAHN OCON €K TU>N €MnpOC6€N HmTn (ibpiCMCNCON 6 
U npo^lcci THC OMOIOTHTO.C AITia>N. 'CnANTIOC A€ ToTc AAAOIC eXONTA TINA NOMON TCON €ni TOY f* ^ 

BiBAioY TofroY kcimcncon oyk an tic cYpoi pAAicoc, eTpe Aia hantcon tcjn thc €NAnti6thtoc opcoN 

Ate2eA9€iN cneYCCiCN* aAA* ecTiN. ti t6 AiA4>opoN, 6 npocAH<t>9€N AAAoioTepAN Tccoc HApA dATepoN 

1( voiei THN TOY NOMOY OeQN. 6i Ae kai' ti tyx6n nApeTTAi tcon tcBhnai Ae6NTCDN (eiV^c pAp kai 

Ti ToiOYTO cymBhnai Aia thn thc ANOpconJNHC Ac6€N€iAN <t>YC€0)c), aAAa t({> nANTi kaAAion an eiH 10 

^c NMcoN yithk6oic TTOAAa>N ahhAAaxBai kakcon toy KATAAineTN Tca)C oAiYa tina tcon Aokoyntcon 

CinTHAeicM, MYplAQN CX€A6n ANApidMHTOIC eNKATOpa>pYrM€NA T€ KAI ATTOKeiMeNA KAI OYAeNI CX€A6n 

17 TUN ITANTCON rNCOpiMA, TOYTOY T€ €N€K€N AiaAa66nTA pAAlCOC. TOCOYTCJN Ac ONTCON TCDN €MnpO- 

^ rerpAMMCNCON BlBAicON €2 eAAXiCTCON NOMOOeTCON T€ KAI BlBAlCON eKpiNCTO TA TCON €N AlKA- 

c^CNc ArcoNCON, TOJN MCN, CTTeiAH BiBAici)N HTT^poYN, T<2>N A€, cncinep OYK HpKOYN noNOic nAeio- 16 

^^ ^pCIN TA TTOAAA TCON XPNCiMCDN OYK ICXYONTCON ' NYN A€ KATA THN CYNTAIin HBpOICTAI TAYTHN 
VOAyc NOMCON KpATOYNTCON Apl6M6c €K BlBAicDN CTTANicON KAI m6AIC 62€YpHM€Na)N KAI (ON OYAC TAC ' 

^^pocHfopiAc oi noAAoi KAi Td>N c<t>6ApA €yAokimoynt(on eni n6moic cfiNcocKON. cdn Ah thn yAhn 

NillN A^eONOTATHN 6 pHBeic 6nAo26tATOC TplBCONIAN^C nApecX€TO , noAA(ON T€ BlBAlCON KAi 0YA€ 
^0MHGhnAI pAAicON HApACX^MeNOC nAHBOC, <S}H AHANTCDN AlApK(2>C ANArNCOCdCNTCON H6poic6H TA SO 
HApOltTA BlBAiA. KAITOI r^ 01 HAp' i4M<i>N np6c TOYTO CYNA6pOlC6eNTeC TTOAAoTc Ah KAI CTCpOIC 
*"*^On BiBAIOIC, 6N oTc OYAcN €Yp6nT€C CTTOY^aTon OYAe KAIn6n HApA TA np6c6€N H6pOICM€NA 
1« TNN e2 AYTCON eiK^TCDC AncAOKiMACAN CN T({>A6 T(p CYfrpAMMATI TUN N^MCDN 6ic<)>0pAN. 6i A6 
^ ^> TO AOinON AM^ICBHTHBeiH KAi MH ToTc NOMOIC TOYTOIC err€rpAMM6N0N <t>ANefH (ttOAAA fAp 

Ah nc^YX6N KAiNOYprciN H ^YCic), aAAa BACiAeiAN 6 6e6c Aia toyto ka6hk€n eic AN6p(bnOYC, 86 

^<^ AN TOTC A60M6N0IC Aei Tl AlATATTOYCA THN THC AN^pCOniNHC <}>YC6a)C AOpiCriAN ANAnAHpoT 

F 

' (N cfM. {Hereher) 



J (<*^) t((o)n II 6M(np)0C6€N HMIN OpiCM€Na)N TcCOC ^AlfA TINA T(ON AOKOYNTCDN eniTHAeiCDN] 

(iT)po^A|c€i tfi F Ugit, de litteris inira uncos pauca idonea effugere Const. Tanta 16 nyn^^i^^ 

potiti^ dubitane, prinnu Kruegerus: €k toy Ae F^ 20 AN^AN^AfNCdceeNCDN F' 21 kaItoi 

oci TaniT,, 6K TOY .... PoL Aug, 10 an- r^} Krueger, kai toic r^ F: sed huias operis 

iTTCi«HcF| eTn] 6th F^ 11 toy KATAAineTn conditores Const, Tanta 24 toyto'y*ic F* 



k^A^AiiL^ 



XXXXVI* 



regulis competeDtiboB tradere. et hoc non primum a nobis dictum est, sed ab antiqaa 
descendit prosapia: cam et ipse lulianus legum et edicti perpetui suptilis- f ini. D. i, s TTi 
simus conditor in suis libris hoc rettulit, ut, si quid inperfectum inueniatur, ab imperiaU 
sanctione hoc repleatur. et non ipse solns, sed et diuus Hadrianus in compositione edicti 
et senatus consulto, quod eam secutum est, hoc apertissime definiuit, ut, si quid in edicto & 
positum non inuenitnr, hoc ad eius regulas eiusqae coniecturas et imitationes possit noaa 
instruere auctoritas. 

19 Haec igitur omnia scientes, patres conscripti et omnes orbis terrarum homines, gratias 
quidem amplissimas agite summae diuinitati, quae ae«tris temporibas tam saluberrimum 
opus seruauit; quo enim antiquitas digna diuino non est uisa iudicio, hoc uestris tempo- ic 
ribus indultum est. hasce itaqae leges et adorate et obseruate omnibus antiquioribas 
quiescentibus : nemoque uestrum audeat uel comparare eas prioribus uel, si quid dissonans 

in utroque est, requirere, quia omne quod hic positum est hoc unicum et solum obser- 
uari censemufl. nec in iudicio y nec in alio certamine, ubi leges necessariae sunt, ex aliis L 
libriSy nisi ab iisdem institutionibus nostrisque digestis et constitutionibus a nobis com- i^ 
positis uel promulgatis aliquid ael recitare uel ostendere conetur, nisi temerator uelit fal- 
sitatis crimint sabieotUB una cam iudice, qai eorum audientiam patiatur>, poenis graois- 
simis laborare. 

20 Ne autem incognitam uobis fiat, ex quibns ueterum libris haec consummatio ordinata 
est, iussimus et hoc in primordiis digestorum nostrorum inscribi, ut manifestissimum sit, so 
ex quibus legislatoribus quibusque libris eornm et quot milibus hoc iustitiae Romanae 

SOa templum aedificatum est. Legislatores autem uel commentatores eos elegimus, qui digni 
tanto opere fuerant et quos et anteriores piissimi principes admit/ere non snnt indignati, 
omnibus uno dignitatis apice inpertito nec sibi ^uodam aliquam praerogatiuam uindicante. 
cnm enim constitutionnm uicem et has leges optinere censuimus quasi ex nobis promoi- as 
gatas, quid amplius aat minus in qaibusdam esse intellegatur, cum ona dignitas, una 
potestas omnibus est indulta? 

21 Hoc autem, quod et ab initio nobis uisum est, cum hoc opus [d, const Deo anctore § 12 
fieri deo adnuente mandabamus, tempestiuum nobis uidetur et in prdesenti sancire, ut 
nemo neque eorum, qui in praesenti iuris peritiam habent, nee qui postea fuerint audeat so 
commentarios isdem legibus adnectere: nisi tantum si uelit eas in Graecam uocem trana- 

FCOQT 

^ qui eis audientiam accommodauit reeenaio pogterior (u. i.) 



I dictnm 'edictum* est F | ab antiqua] ab 
tiqua 0, antiqua T^ 2 prosapian' cnm F, pro- 
sapia sed | et edicti] edicti CO \ suptilissi- 
mus] sublimis T 3 in om. iS | suus O | nec Q | 
rettulit] retulerit OI^ | quid inperfectum] F', 
quiddimperfectnm F* | imperisdiT sactione F 
4 sed et] sed 7^ 5 eaml F'S, eum F' \ 
secutum] sequutus Q | denniuit] /2S, defini- 
tiuit F 6 positum] FQ, posito COT \ inue- 
nitur] F^, inaeniator F^S 8 omnia igitur 
QT I scientias F' \ et in transitu a u. ad u. 
bis F 9 uestris] CO'T^, uetris F, nostris 
0*QT^ I temporis C 10 quo enim] quod 
2^ I non est diuino T \ nestris] nostris Q 

II hasce] has C \ obseruatej seruate Q | an- 
tiquioribus] antiquis T 12 quiscentibus F 
(em./) 13 est requirere] requirere T \ quia 
om. F^ I hic] huic T, om. O | obseruari] ser- 
uari Q 14 cen8e'i*mus F \ in alio] F, in 
aliquo OQT, aliquo C 15 nostrisque dige- 
stis et constitutionibus bii F" 16 nel re- 
citare] recitare CO 17 crimini] Q, crimine 
FCOT I eornm audientiam patiatur] F', eis 



(ei S) audientiam accommodabit (accomoda- 
uent T)F'S 19haec]hocO* 20prim'imor- 
diis F I inscribi] scribi T 21 ex] FC, et 
OQT I quod FC 22 commentatores eos ele- 
gimus qui digni tanto opere om, Q \ eos bis 
F^, om. T* I eligimus C 23 tanto opere 
'fue^rant F', t«ntopere fuerant T \ quos et] 
FT, quos COQ \ piissimae T' \ admitti- 
tere F \ tere non sunt indignati omnibus bis 
F"^ I indignlt ati F' altero loco *24 apice'm' 
inpertito F \ sibi quodam aliquam praeroga- 
tiuam uindicante cum enim om. Q \ sibi quo- 
dam] CO, sibi cuidam na* F, quodam sibi T^, 
quosdam {om. sibi) T" \ uidicante F (em.f) 
25 optinere censuimus] retinere iussimus Q | 
promulgatis QO* 26 una potestas] et una 
potestas COP 28 et] F, om. S 29 fieri] 
Tuerit Q | adnuente]yS, aduente'm* F' \ man- 
dauimus CT | tempestibum F(em.f) 30 ne- 
que nemo C \ nec qui] COQT*, neque /T» | 
fuerint] COQr», fierent FP' \ audeant S 
31 commentario C \ hisde^m^ F' | adnectem 
C I uelint CO \ greca uoce C 



• xxxxvir 

T€ KAI pHTOlC neplKAcioi NOMOtC T€ KAI OpOIC. KAI OYX HMmpON r^ TOYTO AcrOMCN MONON , aAX* 
HAh Ul 6 ITANTCON TWN €N N0M06eTAIC €YA0KIMHk6tCi)N COcJXOTATOC MoyAlANOC AYTO [lul. D. 1, 8, 11 
TOYTO ^AINmi AcfCON KAI THN €K THC BACiAeiAC Cni TAIC ANA<)>YOMeNAIC ZHTHCeCIN eniKAAOYMeNOC 
ANAnAHpCdCIN , KAI TTpOC PC 'AAplANOC 6 THC eYCeBOYC AHZe(i>C, OTe TA nApA Ta>N TTpAITOpCON KAT* 

cToc Skacton nomoOctoymcna cn BpAxeT tini CYNHpe BiBAiCp» ton KpATiCTON 'IoyAianon npoc toyto 5 

WApAAABUN KATA TON AOfON ON €N KOINO) AielHASeN Cni THC TTpecBYTCpAC 'PcOMHC, AYTO AH TOYTO 

^dn, (dc ei ti ttapa t6 AiATeTArMeNON ANAKYyeieN, npocHK^N cctin toyc €n ApxA?c TOYTO neipA- 

C8AI AlAlpCIN KAI 6epATT€YeiN KATA THN CK T&N HAh AlATeTArM€N(ON AKOAOYBiAN. 
19 TaYTA TOINYN AHANTeC (4>AMeN Ae YMAC Te ^ (O MefAAH BOYAH KAI 6 A0ITt6c luAC THC HMeTepAC 
HOXlTeiAC ANOpiOnOC) rtNcbCKONTCC X^P"^ '^^'^ OMOAopeiTe 6€(0 T(p TOIC YMeTepOIC XPONOIC ArAdON 10 
TOCOYTON ^Y^A^ANTI , XpHC6e Ac TOIC HMeTCpOIC NOMOIC, TCON ToTc ITAAAI BiBAIoIC eNfefpAMMeNCON 

npoccxoNTcc OYAeNi, oyAc ANTeleTAzONTec ayta np6c ta nyn KeiMCNA, Aia t6 kan ei Aokoih tina 
n«i>c aXAmAoic mn CYM<}>6eff€c6At, aAA' oyn t6 m6n npOTepON hmTn (bc AAYCiTeAec AnApeCAi, t6 nyn 
^'toyto&oIai KpATcTN. KAi ^kf» AnApopeYOMeN eKeiNOic t6 Aoin6N xpHc6At, tayta Ae Ah kai 
MONA tT0AiTCYec6Ai Te KAi II KpATeTN CYrX(opoYM€N T€ KAi 6ecnizoMeN * (bc rc enixeipoJN eK t^on f. 3 
^niTpocdCN BiBAicoN, Aaa* oyk eK toyt(on Aihi t(on Ayo BiBAi(ON moncon kai T(bN Aiata2€0>n t^on nAp* 16 

NMdN CYNTl9€M€N(0N. H r€N0MeN(0N, XPHCBAi TICIN n6mOIC H TOYTOYC CN AlKACTHpioiC ANAriNcbcKCIN H, 
Ci rC &IKAZOI, TOYTCON YH* AYT(0 AeiKNYMCNCON ANeX€C6AI, nApAHOIHCeCOC InOXOC €CTAI KAI AHMOCicON 

^khiiato}n Kpideic ta thc hoinhc, ei kai mh AeroiMCN, aAA* ayt^^cn np6AHA0N (bc YnocTHceTAi. 
10 Kai toyto Ae ApicroN €Tnai KpinoNTec t6 npo^eTNAt toy tun DigeBton BiBAioY kai toyc €m- 20 

BpOCdCN NOM06€TAC KAI TA TOYTCdN BlBAiA KAI OBCN H CYAAOfH T<2>N NYN HmTn AdpOIC^eNTCON €^6- 
NCTO NOMDN, TOYTO T€ r€N€C6AI TTpOCeTA^AMeN KAI AH KAI r^fONeN ' KAI AMA fC TA Uepi TOYTCON 

prorcSiiNAi thAc th 6€iA hmcon AiATAlet HApeKcAeYCAMe^A, ona)c an ahacin h (t>ANep6N Ti mcn t6 
90« thc iTpoTCpAC AnetpiAC t€ KAi AopiCTiAC HH , Ti Ae t6 HAp* HM(bN eieYpHMeNON. NoMo6eTAC Ae 

fn^Ol NMMDN €pMHN€YTAC €K€iNOYC H^poiCAMCN 01 TTApA TTACIN A€AOKIMACM€NOI KA6eCTACIN KAi TOYC 25 
CMtpOCdeN Ap€CANT€C AYTOKpATOpAC KAi THC HAp* eKeiNCi>N TYXONTeC MNHMHC ' ei fAp TIC T(bN OYXi 
TOfC HMaioTc N0M06€TAIC rNCi)piZOM€NO)N CCTiN, TOYT({) Ae THC np6c TOYTO t6 BlBAiON MeTOYCiAC 
AimrOpCYCAMCN. HACIN [-t MHN TOTc 6NTAY6a KeiM€NOiC A^iAN TAllN T€ KAi A2iAN AeA(bKAM€N, O^AeNi 
McizONOC AY6eNTiAC HApA TON CTepON ((>iA0TiMH6eiCHC ' ei fAp TOTC TTAp* AYT(bN r€rpAMM€NOiC ^nACIN 

BaciAir^n AiAT^ecdN AeAcoKAMeN icxYN, Ti an cn toytoic MeTzoN Tic H eAATTON ex€iN AoKoin ; so 
tl 'Ckcino r€ MHN €y6yc T€ THN N0Mo6eciAN A6poic6HNAi TAYTHN €NK€- [cf. const Deo Aactore § 12 

ACTMCNOI NYN T€ AY6iC AYTI1N BeBAIOYNTeC AnAClN 6M0i0)C AnArOpeYOMeN t6 MHAcnA BAppilCAI « 
•MfTC TttN NYN 6nT0)N MHT€ T(bN YCTepON €COM€NO)N TOYTO)N Ah T(bN n6mO)N YTTOMNHMATA PPA- 
#CiN, IIAhn ci MH B0YAh6€T€N eic MCN THN '6AAHN0)N r^cbTTAN AYTA MCTABAAeTN, m6nI^ Ae TH KATA 



* Tc <k {Hercher) » t6 Ae nyn (Hercher)? 



I MOfKON F 2 hA€ J* 8 AKoAOY6eiAN F priores 17 r€NAMeNO>N F* 20 apictan F 

II tocoytoV F* I XPMC6€] F', xPwc^A' ^* («'»•/) 22 npoc^^e^TAiAMeN F' 27 toyt(j)] 
13 AiTApecAJ t6 nyn] Hereher, AnApecAiTo nyn toyto / 28 OY^eNet F 



."f . 



xxxxvnr • 

V 

formare sub eodem ordine eaqae conseqaentia, sub qna et uoces Romanae positae sunt 
(hoc quod Graeci kata hoAa dicunt), et si qui forsitan per titulonzm suptilitatem adnotare 
malnerint et ea quae itapatitAa nuncupantur componere. alias autem \egam interpreta- 
tiones, immo ma^s peruersiones eos iactare non concedimus, ne uerbositas eorum aliqnid 
legibus nostris adferat ex confusione dedecus. quod et in antiquis edicti perpetui oom- 
mentatoribuB factum est, qui opus moderate confectum huc atque illuc in diuersas sen- 
tentias producentes in infinitum detrazerunt, ut paene omnem Romanam sanctionem esse 
conftisam. quos si passi non sumus, quemadmodum posteritatis admittatur uana discor- 
dia? si quid autem tale facere ausi fuerint, ipsi quidem falsitatis rei constituantur, uolu- 
mina autem eorum omnimodo corrumpentur. si quid uero, ut supra dictum est, ambiguum 
fuerit uisum, hoc ad imperiale culmen per iudices referatur et ex auctoritate Augusta 

22 manifestetur, cui soli concessum est leges et condere et interpretar». Eandem autem 
poenam falsitatis constituimus et aduersus eos, qui in posterum leges nostras per siglo- 
rum obscuritates ausi fuerint oonscribere. omnia enim, id est et nomina prudentium et 
titulos et librorum nnmeros, per consequentias litterarum uolumus, non per sigla mani- s< 
festari, ita ut, qni talem librum sibi parauerit, in quo sigla posita sunt in qualemcumque 
locum libri uel nolnminis, sciat inutilis se esse codicis dominnm: neque enim licentiam 
aperimus ex tali codice in iudicium aliquid recitare, qui in quacumque sua parte siglornm 
habet malitias. ipse autem librarius, qui eas inscribere ausus fuerit, non solum criminali 
poena (secnndnm qnod dictum est) plectetur, sed etiam libri aestimationem in duplum 90 
domino reddat, si et ipse dominus ignorans talem librum uel comparauerit uel co nfici 
curauerit. quod et antea a nobis dispositum est et in Latina consti- [ const De o snct § 18 
tutione et in Graeca^, quam ad legum professores dimisimus. [cf. c oiist Omnem § 8 

28 Leges autem nostras, quae* in his || codicibus, id est institutionnm seu elementorum et f. l 
digestomm uel pandectaru^i posuimus, suum optinere robur ex tertio nostro felicissimo S6 
sancimus consulatu, praesentis duodecimae indictionis tertio calendas lanuarias', in omne 
aeuum ualituras et unacum nostris constitutionibus pollentes et suum uigorem in iadi- 
ciis ostendentes in omnibus causis, siue quae postea emerserint siue in iudiciis adhuc 
pendent nec eas iudiciaUs uel amicalis forma compescuit. quae enim iam uel iudiciali 
sententia finita sunt uel amicali pacto sopita, haec resuscitari nullo uolumus modo. bene so 

FCOQT 



^ dispositum est in constitutione (reliquis deUtis) recenaio posterior (ti. t.) ' reguirihtr quas 
* anno poti Chr, 533 Dec. 30 



1 qua] quo T \ et om. S \ uoces] S, uooe F 

2 hoc] hec Q | qudd Q" | kata hoAa dicnnt] 
IT, kata noda dicnnt Q, dicunt kAtAno^a 
CO I si quidy; si qnis Q 3 maluerit Q | 
et ''e''a F* \ paratitla F, aApatitAx 0, aapati- 
TAx C, napatitax QT* | nuncupatur F^Q, nun- 
cuparentur 2^ | legum om, O' \ interora' eta- 
tiones F' 4 concedimus] cedimus 0* \ ber- 
bositas F^ 5 deducus F(em,f) \ et om. CO 
6 opuc F^ 7 producentes 'oontrahentes* in 
infinitum F' \ dextraxerunt Q | paen Ve /*' 
8 quos] F, quod S \ uana] una T' 9 ausi 
aut si F 10 autem om. S \ quid] quis Q* 
abiguum F 11 iuerit 'a* uisum F' \ et om. 
C I auctoritate'm' augusta'm* F' 12 cui] 
aui F^ I solum | concensum F \ et con- 
dere] condere S \ interpfaetare F' 18 si- 
glorum] F, signornm S 14 aufsi F 15 con- 
sequentiam T \ sigla] F, signa S 16 talem] 
tale T I parauerit] FT, parauerint 0, para- 
uerunt Q, comparauerint C | sigla] F, signa S 
17 locum om. I^ I uel '^aol^uminis F' \ domi- 



num] nominum F^ 18 sua] sui Q | siglo- 
rum] signomm S 19 habeat Q | malitias] 
maliciam S | eas om. Q \ inscribere aasus 
(autsu F^) fueritl F, ausus fuerit inscribere Q, 
scribere ausus fuerit COT 20 poenaV se- 
cundum F 22 ante a nobis S | est om. CO \ 
et in latina constitutione et in graeca] F' et 
fic fere const. A€Aa)K£N, constitatione om. reL 
F'S 23 professorem Q 24 quae] sie FS \ 
in om. C I codicibus his Q 26 sanximus C j 
calendis ianuariis F' 27 pollentes et saom 
uigorem in iudiciis ostendentes in omnibus 
pollentes* et suum uigorem in iudiciis adhuo 
pendent (addens in margine . . . stendentes 
I . . . mnibus cau || . . . siue quae post { . . . emer- 
serint II . . . e in iudiciis) F^: non plwra legit Po- 
litianus \ pallentes Q" j iudi extendentes Q 
28 siue in] OQT negue aliter /uit in F, siue 
quae in C 29 nec] esc F' \ mdiciis eas Q I 
rorma m' comp. F 30 sopita] facta sunt 
sopita Q" I hae''^' F', hoc CO \ uolumasj 
concedimus Q 



xxxxvim* 

ITOAA KAXOYMCNI^ \f>hCd>>CBM TU>N NOMCON €pMHN€l'A , KAI cT Ti KATA THN TOIN ONOMAZOMCNCON HApA- 

TirAaiN coc cikoc npocrpAyAi BoyAh6€?cn xP^ian* CTcpoN Ac nANTAHACiN mhA' otioyn ncpi ayta 

irpATTCIN .MHAC AYOIC AOYNAI CTACeCOC TC KAI AM(t>ICBHTHC€COC KAI ITAhSOYC ToTc NOMOIC A<}>OpMHN ' 

toyto* oncp KAi npocBcN cni thc toy hAiktoy r^roNCN NOMoeeciAC, (octc kaitoi pe oytco BpA- 

XYTATON AYTO KAOCCTOC, €K THC T(0N ITOIKiACON YnOMNHMATCON AlA<t>OpAC €IC ANAplOMHTON CKTAeHNAI 5 
ITAHOOC. ei r^p Tl <^AN€iH TYXON AM<t>ICBHTOYM€NON H TOIC T(ON AlKO^N ApCk>NICTAIC H To7c Tof 
KpiNCIN TTp0KA6HM€N0IC, TOYTO BACIA€YC €pMHN€YCei KAACOC, OTTCp AYT<J> MONCp HApA Ta>N NOMCON 
C^CrTAl. (bc O re eApp<ON nApA TAYTHN HM<0N THN NOMOeeciAN YnOMNHMA Tl KATAeecOAI KATA 
CXHMA THC HM€T€pAC K€A€YC€COC AAAOIOTepON, OYTOC ICTCO TOIC THC HApAnOIHCeCOC €Ne26M€NOC 
23 NQMCMC, TOY HAp' AYTOf CYNT€e€NTOC A<|>ApnAZOMeNOY KAl nACIN AlA<|>eeipOMeNOY TpOnOiC , AytHC 10 
TAYTHC eTTIKeiMeNHC THC nOINHC KAI KATA T(ON CHMeioiC TICIN 6N TH fPA^H XP(<^MeNCON, Anep cifAAC 

kaAoycin, ka) Ai* aytcon CYNTApATTeiN TI1N rpA<t>HN enixeipoYNTCON , aAAa mh Ai* oAoy toyc Te 

Api6M0YC TA TC ONOMATA T<ON HAAAI C0<|>(0N THN TC OAHN NOMOeCCiAN rpA<t>6NTC0N. TcTCOCAN A€ 
KAI 01 BlBAiON OYTCO perpAMMeNON KTCOMeNOI Cbc An6nHT0N elOYCIN THN TOYTOY KTHCIN' OYAs fAp 
^AOMCN AA€IAN ToTc TOIOYTOIC BlBAioiC €N ToTc AlKACTHpioiC nOAlT€Y€CeAI KAI KpATeiN , KAN €1 15 

cyhBaih, t6 BiBAion en* aytoy toy MepoYC, ofnep ANApNcbc^KeTAi , mhAcn exeiN toioyto CHMeToN, 
aAA* eN eTepc|> oicpAnnoTe caytoy Mepei, kan ei npocAHAZ eTn toyto peN^MeNON. (ocTe aytoc m€n 
1 t6 BiBAioN ANTi mhAc rerpAMMeNOY nANTeAcbc €2ei , 6 Ae toyto p€rpA<t>a)c kai Ap nooynti tco 1 3' 

KTHCAMeNCp AOYC AinAACiAN KATABHCei THC TOYTOY AlATIMl^CeCOC T<J> BcBAAMMeNCf) THN nOCOTHTA, 
Oihktt NTTON ApMOZOYCHC Ka! THC CrKAHMATIKHC KAT* AYTOY nOINHC. TOYTO fAp AH KAI TaTc AAAaiC SO 

AuTAieaN TAic nepi toytcjn TeBeicAiC eNerpAyAMCN, taTc tc tfi 'Pci)MAia>N | const Deo aoct. § 13 

npO€A60YCAIC <}>CONH, TH Te T<bN 'CAAHNON pAcbTTI^, HN npOC TOYC T<bN NOMCON 
KAdHrHTAC ANTerpA^AMeN. 

Tayta Ae An ta BiBAiA, ta t€ tcjn Instituton ta t€ tcjn Digeston <)>AMeN, ck toy nepATOC 

^«C TpiTHC CYTYXPYC HMCON YHATeiAC KpATcTN eeCniZOMCN, TOYT* €CTIN AnO THC npO TpKON KAAAN- 26 

^coN *lANOYApia>N THC nApoYCHC Aa>AeKATHC eniNeMHcea)C^ eic ton AoinoN AnANTA kpatoynta 

XPONON KAI TaTc BACIAiKaTc CYNnoAlTeY^MCNA AlATAieCIN KAI X^i^P^N IXONTA eni Te T(bN YCTepON 
^mBhCOMCNCON €ni T€ TO^N CN AlKACTHpioiC HpTHMCNCdN €TI KAI <t>lAiAIC MH nApAAcAOMCNCaN AnAA- 
^^rATc' t6 r^P CMnpOCeeN AnAN H AeAlKACMCNON H CYMBeBACMCNON ANAKINeTN OYK ANCXOMCeA. HN 

^M TpiTHN YTTATciAN hmTn 6nomactotathn AcAcoKeN 6 6^6^, eTfe en' aythc h t€ np6c TlepcAC 80 



cf. const. Omnem § 8 



TOYTO eUL (Hereher) ^ armo pogt Ckr, 533 Dee, 30 



^ nAneoVc F* 11 cirrAAC F 16 chm^c^ion F tiac F 27 CYNnoAiT€YOM€NON F^ \ exoN^^TA"" F'^ 
XT r€iiAM€NOM F' 21 taVc nepi f* ' 25 y^a- 30 yhatian #* 



m 



'\^ 



L* 



autem properauimus in tertium nostrum consulatum et has leges edere, quia maximi dei 
et domini nostri Ihesu Ghristi auxilium felicissimnm eum nostrae rei publicae donauit: 
cum in hunc et bella Parthica abolita sunt et quieti perpetuae tradita, et tertia pars 
mundi nobis adcreuit (post Europam enim et Asiam et tota Libya nostro imperio ad- 
iuncta est), et tanto operi legum caput impositum est, omnia caelestia dona nostro tertio s 
24 consulatui indulta. Omnes itaque iudices nostri pro sua iurisdictione easdem leges saaci- 
piant et tam in suis iudiciis quam in hac regia urbe habeant et proponant, et praecipue 
uir excelsus huius almae urbis praefectus. curae autem erit tribus excelsis praefectis 
praetoriis tam orientalibus quam Illyricis nec non Libycis per suas auctoritates omnibus, 
qui suae iurisdictioni suppositi sunt, eas manifestare. Data septimo decimo calendos lo 
lanuarias lustiniano domino nostro ter consule^ 

FCOQT 



^ anno post Chr. 533 Dec, 16 

1 properamus CO \ tercio nostro consulatu S i 
et has leges edere] has edere leges Q | ma- 
ximae COQ i nostri hesu F \ felicissimus 
Q I eum] aeuum COQT^, om. T' \ nostra^^e' F' 
3 et bella] bella C 4 adcrebit F ) et tota] 
tota OQ I libua F^, libiae r- 5 est et] 
et C I tanto operi] Q*, tanto opere /07*, 
tanto operis Q*, tantopere 7^ | omnia] omnia- 
que O 6 consulatu indulta FOT, consulatu 
indulta snnt CQ \ itaque omnes S \ susci- 
piant] suspiciant F' 7 et tam] tam COQ: 



et tam in suis indiciis quam in hac regia nrbe 
habeant (habent 0) et proponant (prepo- 
nant Q) om. T 8 almae] armae F' | curae] 
iure OQ;* \ excelsis] exceptis O^Q 9 prae- 
torio T^ I orientalibus] auarientalibns Q*, 
aurientalibus Q^ | illuricis F \ libucis F^ 
10 iuriditioni Q | suppotiti C | data septimo 
decimo calendas ianuarias (calendis ianaariis 
F, emendaui ex conet, AeAcoKCN) iustiniano do- 
mino nostro ter consule (consuie*t' feliciter F') 



om 



.S 



Lr 

CtpHNH t6 BcBAION €CX€N t6 T€ TOIOYTO Ta)N NOMCON ANATCeCITAI BlBAlON, OHCp of^CNI TCON CM- 
flpOCSCN €2eYpHTAI, KAl HpOC r^ H TpiTH THC OIKOyMCNHC MoTpA, THN OAHN AiBYHN <}>AM€N, ToTc 
MJMCTCpOIC npOCT€6€ITAI CKHTTTpOIC, A1TANTA TAYTA €K Tof M^fAAOY BCOY KAI CCOTHpOC HMCON *IhCOY 
XptCTOY ^(^pA THC TpiTHC YnATeiAC HmTn A€AoM€NA. "AhANTCC ToInYN oI €YKA€€CTAT0I THC HM€- 
TepAC TIOAlT€iAC ApXONT€C THN dCIAN HMCON TAYTHN ACXOMCNOl AiATAIiN XpHCOAI ToTc npO€lpHM€NOIC 6 
MMOMI NOHOIC CKACTOC €N T$ KAO' €AYt6n HApACKCYACCI AlKACTHplCp. npo8HC€l AC AYTHN €N TH 

MCficTH KM BaoAiAi tayth noAci KAi 6 TAYTHC cnAoI^tatoc YTTApxoc. M€Ahc€i Ac Tcp Tc Yncp- 

^YCCTAT(|> KAI CYKAeCCTATCp HMa>N MAflCTpCp ToTc T€ €nA020TAT0IC KAI nAN€Y<t>HMOIC YITApXOIC Td>N 

•cpcoN HiMUN npAiTcopicoN , ToTc T€ TTp6c hAion anicxonta toTc t€ CTTi THc 'lAAYpiAoc ToTc Tc eni 

AiBYHC iik npOCTAieCON OIKeicON AnACIN ToTc Y<|>' CAYTOYC TCTAfMCNOIC TAYTA nOIHCAI KATA(t>ANH 10 

irpoc THN AnmcoN tu>n HMCTCpcoN YTiHKOcoN AiTApAAoncTON TNcociN. Data XYII kalendas la- 
mutfiM domino nostro InBtiniano perpetao AagaBto III C^onsale^ 



1 amio poii Chr, 533 Dee. 16 



4 YHATiAc F 7 eNAo2coTAToc -F* 8 €nAoZcot) F': co in o mntauU F' 10 caytoyc] JP, 6Aytcon F* 



Ln* 



ei OCON APXAinN KAI TON Vn' AYTON neNOMeNQN BIBAinN 

CYNKeiTAI TO HAPON 

TnN DIGESTON HTOI TOY nANACKTOY 

TOY eYCeseCTATOY BACIAenC lOYCTINIANOY 

CYNTArMA. 



L4 



I. MoyAianoy 



II. Papinianu 



III. Qumrn Mnciu Soaeuola 

IIII. *AA<1)hnoy 

V. Sabinu 
VI. TTpoKOYAoY 
YII. AaBccjnoc 

VIII. NcpATIOY 

VIIII. Iauolbnu 

X. Gelsu 
XI. TToMncoNioY 



so 



XII. BaAcntoc 
XIII. Maikianoy 



1. digeston BiBAIa Inenhkonta 

2. ad Minicium BiBaja ll 

3. ad Urseium BiBAia t4ccapa 

4. de ambiguitatibus BiBAion In 

1. quaestionon BiBAia tpiAkonta errrA i« 

2. responson BiBAia A€ka€nn4a 

3. definition BiBAia Ayo 

4. de adulteriis BiBAia Ayo 

5. de adulteriis BiBAion €n 

6. ACTYNOMIKOC BlBAlON CN tft 

1. OpCON BlBAlON CN 

1. digeston BiBAia t€ccapakonta 
1. iuris ciuilion BiBAia TpiA 
1. cnicToAa>N BiBAia okto) 

1. ni6ANa>N BiBAiA okto) 

2. posteriorum BiBAia a4ka 

1. regularion BiBAia A^KAneNTc 

2. MCMBpANCON BiBAIa CHTA 

3. responson BiBAia TpiA 

1. ez Gassio BiBAia A^KAneNTc ss 

2. epistolon BiBAia Ackatcccapa 

3. ad Plantium BiBAia hcntc 

1. digeston BiBAia tpiakontacnnca 

1. ad Quintum Mucium lectionum BiBaIa tpiakontacnn^a 

2. ad Sabinum BiBAIa TpiAKONTAncNTc so 

3. eniCT0Aa>N BiBAia cTkoci 

4. uariarum lectionum BiBAia AeKAncNTc 

5. ad Plautium BiBAja eirrA 

6. fideicommison BiBAia ncNTe 

7. senatus consultum BlBAia neNTe ss 

8. regularion BiBAion In 

9. erxeipiAioY BiBAia Ayo 

1. fideicommisson BiBAia errrA 

1. fideicommisson BiBAia AeKAeZ 

2. pubiicon BiBAia AeKATcccApA 



22 NERATIOU F 25 ... 27 om. P, add. 9igno 
remissionis adiecto F^ 29 noMnoNiOY F 32 M 
pro BiBAiA F 37 erxeipiAiON F' 



1 rcNOMCNON F 9 BiBA'ia*on F 12 defini- 
t'i'on F 16 quintum mucium* F | scae- 
uola] F^, scaeuolu F' 20 neieANo^N F 



.J 



Lm* 



xnn. MAYpiKiANOY 1* 

XV. TcpCNTiOY KAHM€NT0C 1. 

XVI. 'A^piKANOY !• 

XVn. MapkcAAoy 



XVin. KepBiAioY CkaiBoAoy 



xvini. 

XX. 



♦AOOpeNTINOY 

rjkToY 



BcnoyAcioy 



^Xn. TcpTYAAiANOY 



xxra. 
Xxini. 



'loYCTOY 
OYAniANOY 



1. 
2. 
3. 

1. 
2. 
3. 
4. 
5. 
6. 



ad legea BiBAiA l2 

ad leges BiBAia eTKoci 

qaaestionon BiBAiA cnnca 

digeston BiBAiA tpiakonta cn 
ad leges BiBAiA el 
responson BiBAioN cn 

digeston BiBAiA tcccapakonta 

quaestionon BiBAiA eiKOCi 

responson BiBAiA €2 

regularion BiBAiA tcccapa 

de quaestione familiae BiBAion cn 

quaestionnm publice tractatarum BiBAioN Sn 



10 



1. instituton BiBAiA A€kaAyo 



1. 

2. 

3. 

4. 

5. 

6. 

7. 

8. 

9. 
10. 
11. 
12. 
13. 

1. 
2. 

I 3. 
4. 
5. 
6. 

1. 
2. 



ad edictum prouinciale BiBAia ab 

ad leges BiBAiA AcKAneNTc 

ad edictum urbicum ta mona cYpeecNTA BiBAia aIka 

aureon BiBAiA enTA 

AyoAckaAcAtoy BiBAiA e2 

instituton BiBAiA tcccapa 

de uerborum obligationiboB BiBAiA f 

de manumiBsionibns BiBAia TpiA 

fideicommisson BiBAiA Ayo 

de casibus BiBAioN In 

regularion BiBAioN In 

dotalicion BiBAioN Sn 

YnodHKApiAC BiBAioN §n 

Btipulationon BiBAiA AcKAeNNCA 

actionon BiBAia Acka 

de officio proconsulis BiBAia TeccApA 

de poenis paganorum BiBAioN Sn 

publicon BiBAiA TpiA 

de interdictis BiBAiA l2 

Suaestionon BiBAia oktco 
e oaatrensi pecolio BiBAion In 



16 



1. constitutionon BiBAiA cTkoci 

1. ad edictum BiBAiA orAoHKONTA tpia 

2. ad Sabinum BiBAiA itcnthkonta en 

3. ad leges BiBAiA cTkoci 

4. disputationon BiBAiA AeKA 

5. protribonalion BiBAiA Acka 

6. de ofGcio proconsnlis BiBAia Acka 

7. TTANAeKTOY BiBAiA Acka 

8. regularion BiBAiA chta 

9. fideicommiBson BiBAiA l2 

10. opinionon BiBAiA e2 

11. de adulteriis BiBAiA h^ntc 

12. de appellationibus BiBAIa tcccapa 

13. de oMcio consulis BiBAiA TpiA 

14. instituton BiBAiA Ayo 

15. regularion BiBAioN cn 

16. de oensibns BiBAiA e2 

17. responson BiBAiA Ayo 



«0 



16 



f.4' 

so 



86 



40 



46 



60 



1 MAYBIIUANOY (^e) f, MApKIANOY F' 10 TeC- 

ccpA F 12 66 pro BiBAion F 13 Ae- 
HaAyoj F 19 TeccepA F 20 BiBAiA] ih F 

29 BlBAlA TeccApA] ih TCCCepA F 36 OYr^OH- 



KONTA F 41 add. tigno remissionii adieeio F^ \ 
BiBAiA] 66 F 47 TeccepA F 52 add. in mar- 
gine nuUo remiesionis signo addHo F': x si BiB 
ho^s psrierunt 



Lmr 

Toy AYTOY monoBiBAa 

18. de sponsalibuB 

19. de ofGcio praefecti urbi 

20. de officio praefecti uigilum 

21. de pfficio curatoria rei publicae ^ 

22. de officio pra«tori8 tntelaris 

23. de officio quaeBtoris 

XXV. TTayAoy 1. ad edictnm BiBAia orAoHKONTA 

2. quaestionoQ BiBAia cTkoci €2 

3. responBon BiBAia cikoci TpiA lO 

4. brebion BiBAia cTkoci rpiA 

5. ad Plautium BiBAia Ackaokto) 

6. ad Sabinnm BiBAia AckacZ 

7. ad leges BiBAia acka 

8. regttlarion BiBAia cttta i^ 

9. regularion BiBAion €n^ 

10. Bentention ktoi facton BiBAia el 

11. Bentention BiBAia ncNTc 

12. ad Uitellium BiBAja tcccapa 

13. ad Neratium BiBAIa tcccapa so 

14. fideicommiBBon BiBAia TpiA 

15. decreton BiBAia TpiA 

16. de adulteriiB BiBAia TpiA 

17. manualium BiBAia TpiA 

18. instituton BiBAia Ayo ss 

19. de officio proconsulis BiBAia Ayo 

20. ad legem luliam BiBAia Ayo 

21. ad legem Aeliam Sentiam BiBAia f 

22. de inre fisci BiBAIa Ayo 

23. regularion BiBAion cn^ so 

24. de censibuB BiBAia ayo 

Tof AYTOY monoBiBAa 

25. de poenis paganorum 

26. de poenis miUtum 

27. de poeniB omnium legum sft 

28. de UBuris 

29. de ^adibuB et adfinibus 

30. de mre codicillorum 

31. de ezousationibns tutelarum 

32. ad regttiam Gatonianam 40 

33. ad senattts consnltam Orfitianum 

34. ad senatus consultam Tert^llianum 

35. ad senatus consnltttm SUanianum 

36. ad senattts consultum Belleianum 

37. ad senattts consttltum Libonianam seu Claudianum 46 

38. de officio praefecti uigilttm 

39. de officio praefecti ttrbi 

40. de officio praetoris tatelaris 

41. de extraordinariis criminibas 

42. YHOBHKAplA 60 

43. ad manicipalem 

44. de pablicis ladiciis 

45. de inofficioso testamento 

46. de septemairalibttB* ittdiciis 

47. de ittre singttlari 



^ iiiultui n. 9. 23 tnale bis repetitus praeierea colioeari debuii inter monoBiBAa ' centum- 
uiralibtts (c/. ad 5, 2, 7)? 

6 practoris F 11 brettion F' 17 &B F nota tradcUum ad legem Aeliam SenHam, eum 

19 TcccepA F 20 TccccpA F 27. 28 ad le- free libros habeat, poni loco non suo 32 a^-y^Voy 

gem inliam {sic F", aeliam sentiam F*, ia- F^ 35 poe^nis' F* 40 oatoniannm F* 

niam F^) BiBAia Ayo I ad legem aeliam senten- 45 consultum 'be* lib. F 48 tutelaris 'd* F 

tiam hh r F: transposuit uersus praescriptis ante 50. 51. uno uersu F 53 teBtamen'tamen*tO F 
n. 20, 21, 22 litieris B a r m, fortasse recens. 



LV* 



VI. TBYPUomNv 

TIL KAAXlCTpATOY 



[. McNANApOY 

^X.Vim. Mapkianoy 



48. de Becundis tabulis 

49. ad oratioDem diui Seueri 

50. ad orationem diui Marci 

51. ad legem Ueileam 

52. ad legem Ginciam 

53. ad legem Falcidiam 

54. de tacito fideicommisso 

55. de portionibus quae liberis damnatorum | conceduntur 

56. de iuris et facti ignorantia 

57. de adulteriis 

58. de instructo et instrumento 

59. de appellationibus 

60. de iure libellorum 

61. de testamentis 

62. de iure patronatus 

63. de iure patronatus quod ex lege lulia et Papia uenit 

64. de actionibus 

65. de concnrrentibus actionibus 

66. de intercessionibus feminarum 

67. de donationibus inter uirum et uzorem 

68. de legibus 

69. de senatns consultis 

70. de legitimis bereditatibus 

71. de libertatibus dandis 

1. disputationum BiBXia eTKOci cn 

1. de cognitionibus BiBAia il 

2. edicton monitorion BiBAia ll 

3. de iure fisci BiBAia tcccapa 

4. instituton BiBAia tpia 

5. quaestionon BiBAia Ayo 
1. militarion BiBAia tcccapa 

1. instituton BiBAia AcKAeZ 

2. regularion BiBAia neNTe 

3. de appellationibus BiBAia Ayo 

4. publicon BiBAia Ayo 

ToY AYTOY monoBiBAa 

5. de delatoribus monoBiBAon 

6. YnoOHKAplAC MONOBlBAON 

7. ad senatus consultum Tnrpillianum monoBiBAon 



f. 5 

10 



15 



so 



S6 



so 



85 



Paaaoy 'AkyAa 1. responsa 
^mU. MoAecTiNOY 1. 



io 



responson BiBAIa AcKAeNNeA 

2. iTANAeKTOY BiBAiA AckaAyo 

3. regularion BiBAia Acka 

4. differention BiBAia eNNeA 

5. exousationum BiBAia el 

6. de poenis BiBAia TeccApA 

TOY AYTOY monoBiBAa 

7. de praescriptionibus 

8. de mofficioso testamento 

9. de manumissionibus 

10. de legatis et fideicommissis 

11. de testamentis 

12. de euiematicis , 

13. de enudeatis casibuB 

14. de differentia dotis 

15. de rita nuptiarum 



45 



50 



55 



2 di^^ F^ 8 at in damnatorum euanuit in F 
11 'et' de inatr. F 12 add. tn margine F' 
15 patrotf-aras F 16 tulia F' 17 adcL in 
margim F* 21. 22 add> in margine (priorem 
Ukilmn n. 68 UneoUk inierpoeita eeparane a 
poeierioren.69)F' 23 legitimis] legatiis ^ 



25 trypbouTanus disputationum bb cikoci 
eN F 28 TcccepA F 31 ueNANApoY /*•* | 
TeccepA F 32 mapcianoy F 37 ae legato- 
ribus F' 39 contultum F' 55.56 uno 
uereu F 56 ritu] ditu F* 



Lvr 



XXXII. TAppOYNTHNOY TTATCpNOY 
XXXIII. MAKpOY 



xxxiin. 'ApKAAioY 



1. militarioQ BiBXiA tcccapa 
1. militarion BiBAia Ayo 

2. publicOQ BlBAlA Ayo 

3. de of&cio praesidis BiBAia Ayo 

4. eiKOCTCON BiBAiA Ayo 

5. de appellationibas BiBaIa Ayo 

1. de testibus BiBAion cn 

2. de ofScio praefecti praetorio BiBAion Ih 

3. de muneribus ciuilibus BiBAion cn 



XXXV. 

XXXVI. 

XXXVII. 

XXXVIII. 



'PoY<t>iNOY 1. regularion BiBAiA AckaAyo 

"AnBoy htoi <t>(opioY *An8ianoy 1. MCpoc edictu BiBAia jikme 

MAliMOY 1. ad legem Faloidiam 

'6pMoreNiANOY 1. eniTOMcoN BiBAiA Si 

"CXOYCI CTix(0>N) OA(ac) [myPIAAaC TplAKOCiAC] 



4 offi^-ci^o F* 8 praefaecti F | && cn F 9 B& /* 

11 HTOi V^copiOY F I BiBAiO)N F^ 14 sub- 
scriptio Ugitur eodem uersu, guo scripta sunt 
Indicis uerba extrema, ut maioribus litteris 

fpAi6T€NtAM0Y 



praeeedant uerba cniTOMCON BiBAia 62, d 
spatio interieeto haee subseguantvr perst 
minoribus titteris et neglegentioribus, ab e 
tamen librario, praeterea hodie injine lacer\ 



i 



exiPvcicri^ e. 



X 



deUnearunt mihi accuraiissime B. Rohds LubC' 
censis etA,S. PiccoUmini Senensis tesiati simul, 
id quod item testatus erat Kiesslingius , paen- 
uUimam litteram neque c esse (quod dederunt 
Politianus et in plerisque exemplaribus TaureUus) 
neque r (quod habere dicunhtr exempla alia 
TaureUiana), sed omnino o. intercidisse autem 
post oA litteram minimum unam efficitur ex 
lineolis, quibus concluditur haec suSscriptio ut 
aliae codicis Fhrentini: nam cum lineotae eae 
non coUocentur nisi supra et infra litteras ipsas, 
hic adsunt tam supra quam infra locum exesum 
eum, qui est pone titteras oA. deesse posse ele- 
menta etiam plura ad ses usque adnotauit Roh' 
dius. quibus positis eum et ea ipsa re con- 
stet et e» diserto testimonio lustiniani (supra 



p, XXXXVr u. 21) hic enuntiaium fuiss 
merum uersuum, quem auctorum libri modo 
meruti ejfjficerent, id est tricies centenorum 
lium (supra p. XXXITIP u. 7), credic 

intercidisse post oA notam, qualis est M, . 
lemue id ipsum signijieantem. uerum « 
brarium praeterea numeratibus notis rar 
p. LI* u. 11. 12 p. Llir tt. 14. 20 p. L 
u. 28) usum esse: sed cum uerba quae i 
leguntur spatium longe excedant, quomod 
expediatur nisi nota admissa non pers\ 
denique quod haec adiciuntur titferis, ut 
minus aecuratis minoribusqus, etiam ad i 
usum excusandum aliquid momenti habet. 



/ 



DOMINI NOSTRI SACRATISSIMI PRINCIPIS 

lUSTINIANI 

lUMS ENUCLEATI EX OMNI UETERE lURE COLLECTI 

DIGESTORUM SEU PANDECTARUM 

FBmnJS. 



q. t f. 80 



I. 

R DE lUSTITIA ET lURE K . s 

UiiPiAKUS libro primo institationttm. luri operam datttmm priuB ["b .2,1,1. Ep . 1,1-8. 6.-^ iS 
oportet, unde nomen iuris descendat. est autem a iustitia appeUatum: uam, ut ele- 



^atiter Celsufl definit, lus est ars boni et aequi. Cuius merito quis nos saoerdotes appellet: 10 
^(tatrtiaan namque colimus et boni et aequi notitiam profitemur, aequum ab iniquo sepa- 
^^^tea, licitum ab illicito discementcs , bonos non solum metu poenamm, uemm etiam prae- 
^^orain quoque CKhortatione efficere capientes, ueram niai fallor philosophiam , non simu- 
affectantes. Huius studii duae sunt positiones, publicum et priua- [^p.)L 1,1,4. 1,2, 1 
publicnm ius est quod ad statum rei Romanae spectat, priuatum quod ad singulomm 16 
^xtilltatem: sunt enim quaedam publice utilia, quaedam priuatim. publicum ius in sacris, in 
^^meerdotibtts, in magistratibusconstitit'. priuatttm ius tripertitum est: collectum etenim est 
naturalibus praeceptis aut gentium aut ciuilibns. lus naturale est, quod natura omnia 
dmalia docuit: nam ius istud non humani generis proprium, sed omnium animalium, quae 
teiTa, quae in mari nascuntui*, auiUm quoque commune est. hinc descendit maris atque so 
feminae eoniunctio, quam nos matrimonium fq^pellamus, hinc liberomm procreatio, hinc edu- 
^ catio : uidemtts etenim cetera qnoque animalia, feras etiam istius iuris peritia censeri. lus [(L) 
^entiam est, quo gentes humanae utuntur. quod a naturali recedere facile intellegere licet, 
qoia illud omnibua animalibus, hoc solis hominibus inter se commune sit. S4 

^ PoMPONius libro singulari enchiridii. Ueluti erga deum religio: ut paren- [ b. 2, 1, 2 *P 

tibns et patriae pareamus: 
S Florentinus libro primo institutionum. ut uim atque iniuriam pro- [ B. 2, 1, 8. Ep. 2, 15 S 
pulaemus: nam iure hoc euenit, ut quod quisque ob tutelam corporis sui fecerit, iure 

FRPfVU) 



> consistit {uide- infra)? 

1 — 5 «10 F, tAi 3 inre atramento auppletur; in- 
ieriptio nuUa in RR Uide praef. 5 lib. I F | 
6 rubrieae numerus abeet a F eum hic tum 
paetim, v.praef. 7 iustitia et] iusticie R \ 
^ om. F 9 oportet 't* F\ a om.R\ elegan- 
teir F 10 dennic ius 22 | ars boni] sbo ho- 
diefere euanuit F 11 et aequi] aequae- 
qoi R 12 iUicito] inlicitum R \ poenarem F^ 
13 q^uoq^ne F^ 14 publicum et priuatum 
^F{em./) 15 speciat R 16 publicae F | 
prioatum P' 17 consistit PVU, cynictatai B j 



e's'tenim est F, est enim PVInei., enim est U 
19 ius s' F I proprium] proprium est P, est 
proprium U \ quae in terra bis F"', quae in 
terra quae in celo ex Inst. V 20 auum R 
21 coniugatio P VUInst. | hinc lib.] in hic lib. F-", 
lib. U 22 etenim] F^P, est enim F-', enim V, 
et U 23 quo] quod R\ akom.F^' 24 hoc solis 
hominibus bisF''' \ communes sitiZ 25 pom- 
ponius] ••••onius primis litieris euanidis F \ 
fibros/2 26etpatriae]patriaePV 27fioren- 
tinus R, fiorentiuB PU \ propolsemus F' 

1 



7ae 



I 1 3-11 



DE lUSTmA RT lURE 



fecisse existimetar, et cum inter nos cognationem qaandam natura constitait, consequenB 
est hominem homini insidiari nefas esse. 



4 Ulfianus libro primo institutionum. Manumissionea quoque iuris [1. l,5pr. B. 2,1, 4 8 



gentium sunt. est autem manumissio de manu missio, id est datio libertatis : nam quamdiu 
quis in seruitute est, manui et potestati suppositus est, manumissus liberatur potestate. 5 
quae res a iure gentium originem sumpsit, utpote cum iure naturali omnes liberi naace- 
rentur nec esset nota manumissio, cum seruitus esset incoguita: sed posteaquam iure 
gentium seruitus inuasit, secutnm est beneficium manumissionis. et cum uno naturali no- 
mine homines appellaremur, iure gentium tria genera esse coeperunt: liberi et his contra- 
rium serui et tertium genus liberti, id est hi qui desierant esse serui. lo 

5 Hermooenianus libro primo iuris epitomarum. Ex hoc iure gentium intro- [ B. 2, l, 6 *P 
ducta beila, discretae gentes, regna condita, dominia distincta, agri? termini positi, aedificia 
collocata, commercium, emptiones uenditiones, locationes conductiones , obligationes insti- 
tutae: exceptis quibusdam quae iure ciuili introducta« sunt. u 

6 Ulpianus libro primo institutionum. lus ciuile est, quod neque in totum a [B. 2, 1,6 S 
naturali uel gentium recedit nec per omnia ei * seruit: itaque cum || aliquid addimus uel detrahi- 1 20"" 

1 mus iuri communi, ius proprium, id est ciuile efficimus. Hoc igitur ius nostrum con- [i. 1, 2, 3 
stat aut ex scripto aut sine scripto, ut apud Graecos : Ta>N nomojn oT mcn €rrpA<|>oi, oT AcAfpA^oi. 

7 Papinianus libro secnndo definitionum. lus autem ciuile est, quod ex legi- | B. 2, 1, 7 *P 
bus, plebis scitis, senatus consultis, decretis principum, auctoritate prudentium uenit. [^ so 

1 lus praetorium est, quod praetores introduxerunt adiuuandi uel supplendi uel coirigendi iuris 
ciuilis gratia propter utilitatem pnblicam. quod et honorarinm dicitur ad honorem' prae- 
torum sic nominatum. 

8 Maroianus libro primo institutionnm. Nam et ipsum ius honorarium uiua [b. 2, 1, 8 8 
uox est iuris ciuiHs. n 

9 Gaius libro primo institutionum. Omnes populi, qui legibus et mo- | GaLi, 1. B.2, 1,9 8 
ribus reguntur, partim suo proprio, partim communi omnium hominum iure utuntur. nam 
quod quisque populus ipse sibi ius constitait, id ipsius proprium ciuitatis* est uocatuique 
ius ciuile, quasi ius proprium ipsius ciuitatis: quod uero naturalis ratio inter omnes homines 
constituit, id apud oinnes* peraeque custoditur uocatarqae ias gentiam, quasi quo iure so 
omnes gentes utuntur. 

10 Ulpianus libro primo regalaram. lustitia est con- f l. 1, 1 pr. 8. 1. B. 2, 1, 10. Ep. l, 4-^ 8 

1 stans etperpetua uoluntas ius suum cuique tribnendi^ luris praecepta sunt haec: honeste 

2 uiuere, alterum non laedere, suum cuique tribuere. laris prudentia est diuinarum atque 
humanaram rerum notitia, iusti atque iniusti scientia. n 

11 Paulub libro quarto decimo ad Sabinum. lus pluribus modis dieitur: uno [^.2, 1,11 S^ 

FRP(VU) 

^ eis (Brenem.: u. t.)? ' ab honore (dett.)? " ciuitatis habent etiam Inat, 1, 2, 1, opl 
Gaius recte ^ populos ins. Gaiue et Inet. recte ' tribuens (u. i.)? 



1 naturam R 2 mini insidiari ne] *icP, 
minehoinscidiari ne/' in litura; inc. F \ nemsj 
ineffas 22 3 manumissione''^^ F 4 de manu 
missio id est om. FVU 6 potestates R 
6 sum's*p'i*sit F | utposte R 7 notam 22 
8 natnridis R 9 genere R 11 germoge- 
minianus P | gentium] gen R 12 introducta] 
FF, introductam R, introducta sunt VU 
13 coUata FVU 14 iure] a iure /RPU \ 
introductae]ySPU| introducta F; kai ta cynaA- 

XAfMATA KAI Al CNOXAI HANTA CXC&ON TOf CeNIKOY 

ecTi* TiNA Ac KAi 6 noAiTiKOc €<>eYp€N B 16 ei 
seruit] aytoic cttctai B, quod ducit ad leetionem 
eis seruit | '^de^trahimus F* 17 icitur F 
18 gra^^e^cos F' \ Graeca reete (niei quod Ap- 
rpA^oi) F, rectefere (nisi quod cTTpA^oi et ASpA- 



^Ol) R, IONNCOMa>Na>NMHNCTTpAI^Cl>YA6AC4KldY F* 
TONa)YAYMNNeTrpA<>AYAYUArpA<t>OY V, TONa>M(0- 

Na)ZMHTpA4>a)a>YACpA<t>a)Y tl 19 papianus 22 | 
ex] et P 20 decretis om. 22 . 21 i^u^s^^ | est 
om. FU I adiuuand 22 22 honerarium P | 
ab honore PVU \ praetorem 22, praetorio V 
24 uiua] FP*U, uiuaa 22, quia uiua P% qoasi 
uiua V 26 primoj secundo PVU 29 ixa 
propr.] huius propr. P" 30 gentinm] cen- 
tium F 31 gentes] oentes F 33 tribu- 
endi] tribuens Inet. cwn B et Ep. : Aikaiocynh 

eCTl CTAdHpA BOYAHCIC KAI AIHNCKHC CKACTCp TO 

TAion AnoN€MOYCA AJKAiON 34 cuiquo] qoi- 
que F', quuique 22, unicuique U \ iurispm- 
denti -F («pp/. /) | est of». P- 36 ini^^stiF» 
36 plurimus P' 



DB OBIGINB lUmS 



I 1 11 - 2 2 



modo, cum id qaod sempor aeqaum ac bonum est iu8 dicitur, ut est ius naturale. ahero 
modo, quod omnibus aut pluribus in quaque oiuitate utile est, ut est ius duile. nec minus 
ius recte appellatur in duitate nostra iuB honorarium. praetor quoque iue reddere dicitur 
etiam cum inique decemit, relatione scilicet facta non ad id quod ita praetor fecit, Bed ad 
iOud qnod praetorem facere conuenit alia Bignificatione iuB dicitnr Iocub in quo ius red- 6 
ditur, appellatione ooUata ab eo quod fit in eo ubi fit quem ioeum determinare iioc modo 
poeBumuB: ubicnmque praetor salua maiestate imperii sui saluoque more maiorum ius dicere 
cottBtituity iB locuB recte ius appeUatur. 

MAROfANUS libro primo iuBtitutionum. Nonnumquam iuB etiam pro necesBitu- [b^2^ 1. 12 8* 
dise didmus ueiuti 'est miiu ius cognationiB uel adfinitatiB.* 10 



11. 

R DE ORIGINE lURIS ET OMNIUM MAGISTRATUUM ET 

SUCCESSIONE PRUDENTIUM R 



X. Gaiub libro primo ad iegem duodecim tabularum. FactivuB legum [Ep. 1, 38 Ti4, 70 P 
netUBtanim interpretatienem necesBario priuB^ ab urbiB initiis repetendum existimaui, non 15 
qoia udim uerbosos commentarios facere, sed quod in omnibus rebus animaduerto id per- 
feetnm esse, qnod ex omnibus suis partibus constaret: et oerte cuiusque rei * potissima pars 
prineipium eet deinde si in foro causaB dicentibus nefas ut ita dlxerim uidetur esse nulla 
praefatione facta iudici rem exponere: quanto magis interpretationem promittentibus incon- 19 
uemens erit omifsis initiiB atque origine non repetita atque iUoHtis ut ita dixerim manibus f. 21 
protintlB materiam interpretationiB tractare? namque nisi fallor istae praefationes et liben- 
tins noB ad lectionem propositae materiae producunt et cum ibi nenerimus, euidentiorem 
praestant intellectum. 

2 PoMFONius libro singulari enchiridii. Necessarium itaque nobis uidetiu ipsius iuris P 

1 originem atque proceBsum demonstrare. £t quidem initio ciuitatis nostrae popnlus sine lege s& 
certa, sine iure certo primnm agere instituit omniaque manu a regibus gubemabantur. 

s Poetea aueta ad aliquem modum ciuitate ipsum Romulum traditur populum in tri- fEp. p raef. 
ginta partes diuisiBse, quas partes curias appellauit propterea quod tnnc reipublicae curam 
per sententias partium earum expediebat et ita leges quasdam et ipse curiatas ad popuium 
tolit: tolemnt et sequentes reges. quae omnes oonscriptae exstant in libro Sexti Papirii, so 
qni fmt iHis temporibus, quibus Superbns Demarati Oorinthii filius, ex principalibus uiris. 
is liber, ut diximus, appeliatur ius ciuile Papirianum, non quia Papirius de suo quicquam 

% ibi adiecit, sed quod leges sine ordine latas in unum composuit Exactis deinde regibus 

FRP(VU) 



' p(opuli) R(omani) ius? 

1 cnm id quod] quidem id P', quidem id 
qnod P^VU 2 quaque] quacunque PU \ utile 
est om. P 8 lionerarinm P 4 ad illnd] 
aliud 12; ad id U^ 7 maistate F \ saluum- 
que P* 8 constituii; P» 9 primo <wi. P- | 
neoesaitudinem R 12. 13 om, F^, suppl., om, 
tamm ^R ukroque loeo, F' 13 pradentium] «tc 
RPU d t» indice F; in testu cum ioia rubrica 
om. F^, eornm F' 15 repetandum F* | esti- 
mani P 16 nerbos hos R, om,P\ fatere F^ \ 
perfectnm] tcAcion fptt^rectnm P", fectum V{^) 
17 certe] ecce P' | cuiuscunque PU \ potissima] 
F*, potentissima F^RPVU, icxypotaton Mepoc 
Bo. Cf. AristoteUe eoj^h. eleneh, c.32 p. 183 b 

22: MCnCTON fAp ICCDC ApXH HANTOCf COCncp ACrC- 

TM, itemPlaio reep.II p.377a: oIcBa oti ApxH 
nANTociproYMcpcTON 18principumP'| nefosP' 



19 quantnm R 20 onusisis F, inc. R* \ ut 
itam R 21 istae] este R 22 lectioni^em F \ 
propositae materiae bis P" | perducunt PVU\ 
uenerimuB] uenerimus huius P*V 24 ridii 
n. i. nobis om. R \ uidentur R 25 proces'8'um 
F I demontrare F \ initio] in inio P | popolusP 
27 aucta] aut tam F* \ promulum R \ diu. 
pop. in XXX partes PU 28 diuisse R 29 per 
sententias (sententiam PU) p. e. expe] om, R | 
curiatas (curitas P) ad p. t. tnlerunt] om, R 
30 exsistant R \ sexti] ui Pu, sexto V 31 de- 
mariti P*; ZoYnepBoc tic phI AHMopATopoc yioc 
KoptN6ioc l^it. I uiribus R 32 is] liisque R, 
isque PV | liber'tu's't F \ papianum R | 
qu'am*icquam F, quiquam R Ss untim F j 
C(mcopo8uit R 



1* 



I 22 



DB ORI6INB 



lege tribanioia omnes leges hae ezoleuerant itemmqne ooepit popnlns Romanns incerto 
magis iure et conBuetadine ali^tia tUi quam per latam legem, idqne prope niginti^ anniapaa- 

4 808 est Postea ne diatias hoo fieret, placuit publica auctoritate decem con- rL ydni de mag. i, 84 
stitai uiros, per qno8 peterentnr leges a Graecis ciuitatibus et ciuitas fundaretur legibus: [ (Lyd.) 
quas in tabulas eboreas perscriptas pro rostris composuemnt, ut possint leges apertius percipi: 5 
datumque est eis ius eo anno in ciuitate summum, uti leges et corrigerent, si opus esset, et 
interpretarentur neque prouocatio ab eis sicut a reliquis magistratibus fieret. qoi ipsi anim- 
aduerterunt aliqnid deesse istis primis legibus ideoqne sequenti anno alias duas ad easdem 
tabulas adiecemnt: et ita ex accedenfi appellatae sunt leges dnodeoim tabnlamm. quaram 
ferendamm auctorem fuisse decemuiris Hermodomm quendam Bphesium exulantem in Italia lo 

6 quidam rettulemnt His legibus latis coepit (ut naturaliter euenire solet, ut interpre- [(Ep.) 
tatio desideraret pmdentium auctoritatefn) necessariam esse disputatione^fori. haec disputatio 
et hoc ius, qnod sine scripto uenit compositum a pmdentibus, propria parte* aliqua non 
appellatur, ut ceterae partes iuris suis nominibus designantur, datis propriis nominibus oeteris 

6 partibus*, sed communi nomine appellatur ius ciuile. Deinde ex his legibus eodem 1 Ep. pni«f. is 



tempore fere actiones compositae sunt, quibus inter se homines disceptarent: quas actiones 
ne populus prout ueOet instituere/, certas soUemnesque esse uoluemnt: et appellatur haec 
pars iuris legis actioneSy id est legitimae actiones. et ita eodem paene tempore tria haec 
inra nata sunt: lege* duodeoim tabularam ex his fluere coepit ius duile, ex isdem legis 
actiones oompositae sunt. omninm tamen hamm et interpretandi scientia et actiones apud >o 
coUegium pontificum erant, ex quibus oonstituebatar, quis quoquo* anno praeesset priuatis. 

7 et fere populus annis prope centum hac consuetudine usus est Postea cum Appius Glan- 
dius propoBuisset^ et ad formam redegisset has actiones, Gnaeus Flauius scriba eius libertini 
fiUus subreptum libmm populo tradidit, et adeo gratum fhit id munus popuio, ut tribunns 
plebis fieret et senator et aediUs curuUs. liio Uber, qui actiones contuiet, appeUatnr ins ss 
ciuUe FUuianum, sicut Ule ius ciuUe Papirianum: nam nec || Gnaeus Flauius de suo quic- 121' 
quam adiecit Ubro. augescente duitate quia deerant qnaedam genera agendi, non post 
multum temporis spatium Sextus AeUus alias actiones composuit et Ubmm populo dedit, 

8 qui appdlatur iua AeUanum. Deinde cum esset in ciuitate lex duodecim tabularam et ius 
ciuUe, essent et iegis actiones, euenit, ut plebs in disoordiam cum patribus pemeniret et so 
secederet Bibique iura constitueret, quae iura plebi scita uocantur. mox cum reuocata est 
plebs, quia multae discordiae nascebantur de his plebis scitis, pro legibus pb&cuit et ea ob- 
seruari lege Hortensia: et ita factnm est, ut inter plebis scita etlegem speoies constituendi 

9 mteresset, potestas autem eadem esset Deinde quia diffidle piebs conuenire ooepit, po- 
FRP(VU) 

1 quinquaginta (ti. t.)? * disputationem (dett.)? * parte] appeUatione? ^ datis p. n. c. 
partibus deUnda (Hal.) * nata sunt lataque lege? * quoque (Hat,)? ^ composuisset (Muret.)? 



1 hae] hec R, om. P, eras. U | coep'er*it F 

2 aliquauti] aU F, kai hp2ato maaaon 6 'Pco- 

MAIKOC AHMOC AAhACP n6mC|> KAI CYNHeCIA KCXpH- 

cOai h Aia tinoc ciccNcrKOM^NOY Eptt | quaml 
quanti/ 1 legem latam P, la legem R | uigintt 
annis] km itcnthkonta cniaytoyc Epit, 4 fiin- 
darentur F" 5 in tabuias eboreas] cn kk^^M- 
TiNAic AeAToic Epit. I pro rostris] pro nomem 
loci ostris R \ possunt R | legas F* 6 eo] in 
eo P I sn nt mmum F \ corrige*^re^nt F» | es- 
BOt' F^ 7 interpretaretur R 8 ad eaa- 
dem] eisdem P'Vu 9 ex om. P" | hacce- 
denti R, accedenti PVU, accidentia F, ck toy 
cymbAntoc Epit. I appeUata R 10 fdisset R | 
in itfaUia (uoluU iralia) F* 11 qnide am F\ 
enenires R^ 12 anctoritatem] — tate F \ dis- 
putatione]f!R,di8pntationemPVT7 Idpartee 
R I non om. P 14 suis] xua R 15 seodem R 
17 populus] polus R I prout] prous F', ut 



RPVU I instituere F | soUemnesque] et sol- 
lempnesque P", et soUempnes U 18 tempo- 
rere R \ haec] hec F 19 lege] FR, leges PU \ 
isdem] liidem P* 21 quoquo] quequo P' 

22 centnm] tentum F* \ hic] a P* | cum om. R 

23 red'd*egiB8et F \ gnaeus] graeus P 

24 subpertum R \ id e munus F \ tribunos F' 

25 et YaedUis F 26 ius eiuUe fl. sicuti 
bis P- I ciuUe] ciuUe uUe R \ n a ec F 27 U- 
ber P', ine. U \ deaerant R, derant PPU | 
agendi non] agend non R, agendi composne- 
rant non (non in litura) P | po te*Bt F 28 sex- 
tu8 aeUus] extus aeins F* \ aUas] aliac P" 
29 duitatem R 30 euenit' F* 31 sibiquel 
sibequi F^ \ quae iura] FRU, quae PV 

32 plebsdtis R \ et om. JRU_| ea om. PF 

33 pleuiscita R \ species] et spe P^, spede V, 
spintaies U 34 interessetj F^RPVU, in- 
teressent F* \ quia} qui R 



IDRIS 



I 22 



pQhu certe nralto difficiliuB' in tanta tnrba hominum , necessitaB ipsa curam reipublicae ad 
fleoatom deduxit: ita coepit senatns se interponere et quidquid constitniBset obseruabatur, 

10 idque iuB appellabatnr senatus consnltum. Eodem tempore et magiatratns iura reddebant 
et nt Bcirent ciues, quod iua de quaque re quisque dicturua CBset seque praemuniret ', edicta 
proponebant quae edicta praetorum ius honorarinm couBtitnerunt: honorarium dicitur, quod & 

11 ab honore praetoris uenerat. NonisBime sicnt ad pauciores iuris constituendi uias trauBiBse 
ipfilB rebuB dictantibus uidebatur per fMartes', euenit, ut necesse eu€t rei publioae per unum 
oonsnli (nam BenatuB non perinde omnes prouincias probe gererepoterant*): igitur consti- 

12 tnto principe datnm CBt ei iuB, ut quod conBtituiBset, ratum esset. Ita in ciuitate [(Ep]) 
noBtra aut iure, id est lege, constituitur, aut est proprium ius ciuile, quod sine BcriptcTin lo 
Bola prudentium interpretatione conflistity atft sunt legis actiones, quae formam agendi con> 
tment, aut plebi scttum, quod sine auctoritate patrum est oonstitutum, aut est magistratnum 
edictam, unde ius honorarium nascitur, aut senatns consnltum, quod solum senatu consti- 
tnente iaducitnr sine lege, aut est principalis oonstitutio, id est, ut quod ipse princepB 
oonstitnit pro lege seruetur. ift 

is PoBt originem iuris et procesBum cognitum conBeqnens est, nt de magiBtratuum nomi- 
ttibaB et origine cognoscamns, quia, ut ezpoBuimus, per eos qui iuri dicundo praesunt 
effectuB rei accipitur: quantum est enim ius in ciuitate esse, nisi sint, qui iura regere pos- 
flint? post hoc dein de auctomm BuccesBione dicemns, quod constare non potest ius, nisi 

14 Bit aliquis iuris peritus, per quem possit cottidie in meiius produci. Quod ad magistratus so 

15 attinet, initio oiuitatiB huius couBtat regefl omnem poteatatem habuisse. Isdem temporibus 
et tribunum celerum fnlsse constat: is autem erat qui equitibus praeerat et ueluti secundnm 
locum a regibus optinebat: quo in numero fuit luniiis firutus, qui auctor fuit regis^ eiciendi. 

16 Exactis deinde regibus oonsules constituti sunt duo: penes quos summum ius uti esset, 
]ege rogatum est: dicti snnt ab eo, quod phirimum reipublicae consulerent. qu» tamenne i^ 
per onmia regiam potestatem sibi uindicarent, lege lata factum est, ut ab eis prouocatio 
esflet neue posflent in caput ciuis Romani animaduertere iniuBsu popnli : Bolum reliotum est 

17 iltiB, nt coercere poBBcnt et in uincula publica duci iuberent*. Post deinde cum census 
iam maiori tempore agendus esset et consnles non sufficerent huic quoque officio, || cen- f- 33 

18 sores constitnti snnt. Popuk) deinde aucto cum crebra orerentur bella et quaedam acriora >o 
a fimtimiB inferrentur, interdum re exigente placuit maioris potestatiB magistratnm constitui: 
itaqne dictatores proditi sunt, a quibns nec prouocandi ius fuit et quibus etiam capitis 
aaimaduersio data est hunc magistratum, quoniam summam potestatem habebat, non erat . 

19 £b8 nltra sextum mensem retineri. £t his dictatoribus magistri equitum iniungebantur sio, 
quo modo rogibus tribuni celerum : quod officium fere tale erat, quaie hodie praefeotorum *& 

FRPfVU) 

^ praemunirent (Ho/.)? * uidebatur r(es) p(ubiica) per partes, euenit? nisi praeHat rem 
pMieam rum gtminatione adicere, eed cogitatione repeiere ex eeguentilnis ' r^ere poterat 
{HaL)? * reges (dett,)? » iubere (Bt/nkenh.)? 



2 obsema^ba^ F', obserbatur R* 3 ap- 
pellatnr P^U | iure R 4 scr^irent F \ quis- 
que ofn. P' I edicta] dicta P' 5 bonorarium 
P: ioYpi BoNopApioYM Epit \ quod] quidem P" 
6 uias] FRP% uia P^VU 7 per papartes F \ 
necesse esset] necesset F 8 probe gerere] 
pronegere P^V^U'^ prouide gerere P* (ut 
idd.) F* (ut uid.)f regere U* 9 ei ius] eius R 1 
ita sic in R 12 patruum R 13 eductnm F^ \ 
nnde iub de hon. F \ senatu] senatu'8' F, 
senatum R | costituente F 14 sine] in R 
15 l^e] le R 17 eos] hos R 18 'srnisi F | 
sintj sunt P' \ iura regere] iuraMretere P", 
hira redere U* | possitLH F^ 19 deinde de 
RPVU I aucturum F^ \ Buccessionem R \ 
conBtanre R | potest] possit P | nisi] ni R 



20 aquod F 21 habuisset P- 22 fuissem R 
23 regibus] geribus F' | obtinebant P" | ei- 
cendi P" 24 quo R 25 consolerant F^ | 
qui] quia F 26 potestamem R \ factum bie R 
27 posset F \ romamani R \ anim^^a^duerte- 
re F I populi] ppoli R 28 coercercere* F \ 
possint R I deinde] inde R | census] cessus F' 
29 iam] ia R \ maiori] amari P' \ augen- 
dus P* I censorcB] censivas P" 30 cum] 
cun F^' 31 finitumis R \ infererentur FR, 
iuBererentnr P", inferentur U \ couBtitnita- 
que R, constituti itaque P" 32 dictares P' i 
et om, R 34 falsustra xestum R \ meuBum 
F-' 1 retineri et] F^RP^VU, retineret F«, re- 
tinere et P" \ magistre quintum R 35 fere] 
rere R 



I 22 



6 



DE ORIGINS 



20 praetoriOy magistratuB tamen habebantur legitimi. Isdem temporibos cnm piebs a patribiu 
secessisset anno fere septimo deeimo post reges exactos, tribunoB sibi in monte sacro 
creauity qui essent plebeii magistratns. dicti tribnni, qhod olim in tres partes popnlus di- 

21 uisus erat et ex singnlis singuli creabantur: uel quia tribuum snffiragio creabantnr. Itemque 
ut essent qui aedibus praeessent, in quibus omnia scita sna [riebtf deferebat, dnos ex plebe & 

22 constituerunt, qui etiam aediles i^pellati sunt. Deinde oum aerarium [Lydas de mag. l, 26 
'populi aucttut esse coepisset, ut essent qui ilii praeessent, constituti sunt quaestores, qui 
pecuniae praeessent, dicti ab eo guod inquirendae et conseruandae pecnniae causa <neati 

23 erant. £t qnia, ut diximus, de capite ciuis Romani iniussu popuii non erat lege permissom 
consulibus ius dicere, propterea quaestores constituebantur a popnlo, qui capitalibos rebus lo 
praeessent: hi appellabantur quaestores parrictdii, quorum etiam meminit lex duo- [ (Lyd.) 

24 decim tabulamm. £t cum placuisset leges qnoque ferri, latum est ad populnm, nti omnes 
magistratu^ se abdicarent, quo decemuiri* constituti anno uno cnm magistratum prorogarent 
sibi et cum iniuriose tractarent neqne uelient deinceps sufficere magistratibns*, ut ipsi et 
factio sua perpetno rem publicam occupatum retineret: nimia atqne aspera dominatione eo is 
rem perdnxerant, ut exercitus a re publica seeederet. initium fuisse secessionis dicitnr Uer- 
ginius quidam, qui cum animadnertisset Appium Clandinm contra ius, quod ipse ex uetere 
iure in duodecim tabulas transtuierat, uindicias filiae suae a se abdixisse et secundum enm, 
qui in semitutem ab eo suppositns petierat, dixisse captumqne amore nirginis omne fas ac 
nefas miscuisse: indignatus, quod netustissima iuris obsemantia in persona filiae suae de- to 
fecisset (ntpote cum Bratus, qui primus Romae consul iuit, uindicias secnndum libertatem 
dixisset in persona Uindiois Uitellionim serni, qui proditionis coninrationem indioio sno de- 
texerat) et castitatem filiae uitae quoque eius praeferendam putaret*, arrepto cnltro de 
tabema lanionis filiam interfecit in hoc scilicet, ut morte nirginis oontnmelfam stnpri arceret, 
ac protinus recens a caede madenteque adhuc filiae craore ad commilitones coniugit-. qni S5 
uniuersi de Algido, ubi tunc belli gerendi causa legiones erant, relictis dncibus pristims 
signa in Auentinum transtulemnt, omnisqne plebs nrbaaa mox eodem se contuUt, popuiiqne 

25 oonsensn partim in carcere necati'. ita mrsus res pnblica suum statum recepit Deinde 
cum post aliquot annos duodecim tabnlae latae sunt et plebs* contenderet cum patribns 
et nellet ex suo quoqne corpore consules creare^ et patres recusarent: factnm est, nt tri- so 
buni militum crearentur partim ex plebe, partim ex patribns consnlari potestate. hiqne 
constituti snnt uario numero: interdum enim uiginti* || fiiemnt, interdum plnres, nonnnm- f.2 

26 quam pauciores. Deinde cum placuisset oreari etiam ex plebe consnles, coepemntexutroqne 
corpore constitui. tunc, ut aliquo pluris* patres haberent, placnit dnos ex numero patram 

FRPfVU) 



1 magistratuB {cUtt.)'? ' quo decemuiri [crearentur legum scribendarum causa. itaque 
decemuiri] constituti? * magishatns (HaL)? ^ putans? * partim [in exilium acti 
decemuiri, partim] in careere necati (edd.)^ * cum post aliquot annos, quam d. 1. 1. sunt, 
plebs? ' creari (edd,)^ * sex (niginti ex ni: Cuiac)? " plns iuris? 



3 plebe^hii F' \ olim] tunc PU 4 singulisl 
imgulis R \ quia a trib. P' 5 qui aedibus] 
quedibusl? { praesent R | plebs] pleb F(9uppLf) 
7 auctius] auctn FintppLf)'^ elc ciriAociN nsee 
Lydtts I essent] eesent R f praeesse R 8 prae- 
essent om. R \ dicti] dicti sunt PVU \ quod 
om. F I in requirendae P" 9 quia] qua P* | 
ciuis <m. R, cuins P" \ permiss. lege PU 
10 constituenantnr P' | rebn R 12 ferri] 
fieri P^VU I latu R 13 magistratu . . . uno 
cum om. R \ magistratns se PU \ abdice- 
rent P I magistaratum F^ 14 uti P" \ ipsi' P 
15 retinerent PVU | eo rem] om. R, eos rem 
pnhhcsm P", eo rempublicam U 16 per- 
duxerunt PW j sec. niisse P 11 cum ma- 



nimaduertisset R, cum auertisset P' | am- 
plium P' I ueteri P 18 a se] eas se i?, 
asse U I abdisisse 12, abdixisset P" 19 ab 
eo] ab eos F^ \ que om.R 20 cbseraan- 
ciam R \ persone K \ defeciset F 22 uindi- 
ciis R I sernis P' 23 arrecto F 25 a caede 
madenteque] ea sedem adempteque R, a oede 
madensque PVL^ 26hunuer8ijR | ^lgiduoPj 
gerendi] FRU, gerandi PV 27 omnqui R 

28 carcere] F^, carcerem F^RPU \ estatum R 

29 tabulamm lete R \ eontenderent R 30 tri- 
buni litum R 31 patribns] partibus P' 
32 fiierant uiginti P 34 aliud quo plures R^ 
aliquo plures PU^, aliquos pl. FI/* | parfcesP^I 
numeros R 



lUBIS 



I 22 



S9 



31 



i7 coostitiii^: ita facti sant aediles carules. Gumqne conBtiles auocarentor bellifl finitimis neque 

eeset qni in cioitate ius reddere possety factum est, ut praetor quoque crearetur, qoi ur- 

S8 banos appellatus est, quod in urbe ius redderet. Post aliquot deinde annos non sufficiente 

eo praetore, quod multa turba etiam peregrinorum in ciuitatem ueniret, creatus est et alius 

praetor, qui peregrinus appellatus est ab eo, quod plerumque inter peregrinos ius dicebat 6 

Ddnde cum esset necessarius magistratus qni hastae praeessent*, decemuiri in* litibus 

indicandis sunt constituti. Cwuiituti matt eodem tempore et quattuoruiri qui curam uiarum 

ogerent, et triumuiri monetales aeris argenti auri flatores, et triumuiri cq)itales qui 

«areeris enstodiam haberent, ut cum animaduerti oporteret interuent u eorum fieret . 

£t qnia magistratibus uespertinis temporibus in publicum esse inconue- [b. 6, i, 14 (Fabrot ) lo 

niens erat, qninqueniri constituti sunt cis Tiberim et ultis Tiberim^, qui possint pro ma- [(j^ 

^ gtstratibiis fangi. Gapta deinde Sardinia, mox Sicilia, item Hispania, deinde Narbonensi 

proninoia totidem praetores, qnot prouinciae in didonem uenerant, creati sunt, partim qui 

nrbanis rebns, partim qni prouincialibus praeessent deinde Comelius SuUa quaestiones 

pobticas constituit, ueluti de falso, de parricidio, de sicariis, et praetores quattuor ad^edt i5 

deinde Crahis lulins Caesar duos praetores et duos aediles qui frumento praeessent et' a 

Cerere cereales constitnit ita duodecim praetores, sez aediles sunt creati. diuus deinde 

Angnstns todecim praetores constituit post deinde diuus Claudius duos praetores adiedt 

. qni de fideicommisso ius dicerent, ex quibns unum dinus Titns detraxit: et adiecit diuus 

Nema qni inter fiscum et prinatos ius diceret ita decem et octo praetores in duitate ius so 

33 dicimt £t haec omnia, quotiens in re publica sunt magistratus, obseruantur: quotiens autem 
proficivcuntur, nnus relinquitur, qui ius dicat: is uocatur praefectus urbi^ qui praefectus* 
olim constitnebatnr: postea fere Latinamm feriaram causa introductus est et quotannis ob- 
seraatar. nam praefectns annonae et uigilum non sunt magistratus, sed extra ordinem uti- 
litatis caosa oonstituti sunt et tamen hi, quos Cistiberes diximus, postea aediies^ senatus ts 



34 oonsnlto creabantur. £rgo ex his omnibus decem tribuni plebis, con- | Lydns de mag. i, 48 
snles duo, decem et octo praetores, sex aediles in duitate iura reddebant [ (Lyd.) 

35 Inris ciuilis scientiam plurimi et maximi uiri professi sunt: sed qui eoram maximae 
dignationis apud populum Romanum fuerant, eoram in praesentia mentio habenda est, ut 
sppaieat, a qnibns et qualibns haec iura orta et tradita sunt et quidem ex omnibns, qui so 
sdentiam nancti sunt, ante Tiberium Corancanium publice professum neminem traditur: 
ceteri antem ad hunc uel in latenti ius ciuile retinere cogitabant solnmque" consultatoribus 

36 nacare potius quam discere uolentibus se praestabant Fuit autem in primis peritus 
Pdblius* PAFiRnjB, qui leges regias in nnum contulit ab hoc Appius Claudiub unns ex 

FWP(VU) 

^ qni ludos curarent uel similia uideniw excidisse ^ praeesset {dett.)? ' in <ie/. (HaL) 
* et nltis Tibmm eompiiaiores adiecerunt: cf. ^ 33 et Liu, 39, 14, 10 * aut et deUndum 
(HaL) aui scribendum et dicerentar a Cerere cereales (Muretus) , ' qui profectis iis (pro- 
fectis Muretus)? cf. Tac. ann, 6. 11 ^ postea aediles} praepositos aedificiis? ^ soiumque] 
nel solebant? ^ Publins] del fortasse, cf supra § 2 



I constitui ita] constitnit R \ abocarentnr F 
(em.f) R, aduocarentur P'U 2 esset] esse R | 
redere F | possit PVU | crearearetur R 5 qui 
peregrinns iudicebat apellatus R \ peregrinus 
indicebat R 6 hastae] FR, h«Bte P% iste V, 
geste U", beste P*U* (in mg. id est uestes 
\immo Uestae], cui edes consecrate fuerant), 
aste p(iBana) U (m. rec.) \ praessent F, prae- 
essent P", praeesset RP^U 7 iudicandi R \ 
sant constituti constituti sunt] U, sunt con- 
stitntis F et sic, sed — ti, R, constituti sunt 
oonsdtoti sunt P, constitnti sunt V | quae- 
tuorairi F' 8 agerent] gerent F \ aeris] 
anris F^ | capitatis F^ 9 carcerem P" 

II qul^n^qneuiri i^, quinqueuiro R ] ulta R, 



ultra PVU I tiberium R 12 cepta P- | dein 
R I narbonense R, narbonensi in P 14 sulia] 
uUa R, seiila U | questicionis 22 15 stcariis R 

16 et a cerere] ia cerere R, et • cere P" 

17 cereales qui finimento* F, ceales R \ sex 
aediles . . . praetores om, R \ sex] ex F' 
20 hocto F I in] s in F 21 quotians F^ | 
magisfr^atus F 22 profiscicnntur F \ re- 
linquetur P" 23 latinaram] laniarum P"* 
28 sciencienciam R \ pluriVmi F \ uiri] dri F"' 
(em. /?) 29 apud] ad P" \ eorum pm. F^ I 
praesentiam P 31 nacti et sic deineeps PU j 
quoram cannium P, quoram canium U 32 adj 
an jR I hunc] huo P | solumquem R | consu- 
latoribns P" 



I 22 



8 



DE ORIGINE 



decemuiriSy cuins maximum consilinm in duodecim tabulis scribendis fuit post hnnc 
Appius Claudius eiusdem generis maximam scientiam faabuit: hic || Gentemmanus appel- 122 
latus esty Appiam uiam stranit et aquam Glaudiam induxit et de Pyrrho in urbe non reci- 
piendo sententiam tulit: hunc etiam actiones' scripsisse traditum est primum de usuzpa- 
tionibus, qui liber non exstat: idem Apphis Glaudius, qui uidetnr ab hoc processisse, R lit- 5 

37 teram inuenit, ut' pro Ualesiif Ualerii essent et pro Fusiis Furit. Fuit post eos maximae 
scientiae SsHPJiONnjs, quem populus Romanus co4»6n appellauit, nec quisquam ante hunc 
aut post hunc hoc nomine cognominatus est Gaius Sgipio Nasiga, qui optimus' a senatu 
appellatus est: cni etiam publice domus in sacra uia data est, qno facilius consuli posset. 
deinde Quintus Mucius^, qui ad Garthaginienses missus legatus, cum essent duae tesserae lo 
positae una pacis altera belli, arbitrio sibi dato, utram uellet referret Romam, utramque 

38 sustulit et ait Carthaginienses petere debere, utram mallent accipere. Post hos fuit Tibe- 
Rius GoRUNCANius, ut dixi, qui primns profiteri coepit:'cuius tamen scriptnm nnllum ex- 
stat, sed responsa comphira et memorabilia eius fuemnt'. dcinde Sbxtus ^blius et frater 
eius^PuBLius Aixius et Publius Atilius* maximam scientiam in profitendo habaerunt, is 
ut duo Aelii etiam consules.fuerint, Atilius autem primus a populo Sapiens appellatns est^. 
Sextum Aelium etiam Ennius laudauit^ et exstat illius liber qui inscribitnr *tripertita*, qui 
liber ueluti cunabula iuris" oontinet: tripertita autem dicitur, quoniam lege duodecim tabn- 
larum praeposita iungttur interpretatio, deinde subtexitur legis actio. eiusdem esse tres 
alii libri refemntnr^^^y quo«tamen quidam negant eiusdem esse: hos sectatus ad aliquid est to 
Gato. deinde Marcus Gato princeps Potrciae familiae, cuius et libri exstant: sed plnrimi 

39 filii eius, ex quibus ceteri oriuntur'^ Post hos fuemnt Publius Mucius ct ^utus ^ 
Manilius, qni fundauerant ius cinile. ex his Publius Mucius etiam decem libellos reliquit, 
Bratus septem, Manilius tres^*: et extant uolumina scripta Manilii monnmenta". illi duo 

40 consulares fuerant, Bratus praetorius, Publius autem Mncins etiam pontifex maximus. Ab S5 
his profecti sunt Pubuus Rutilius Rufus, qui liomae consid et Asiae proconsul fuit, 
Paulus^^ Ueroinius et Quintus Tubero iile stoicns Pansae^^ auditor, qui et ipse consuL 
etiam Sextus Pompeius Gnaei Pompeii patraus fuit eodem tempore: et Coelius Anti- 
PATER, qui historias conscripsit, sed plns eloquentiae quam scientiae iuris operam dedit: 
etiam Luoius Grassub frater Pnblii Mucii, qni Munianus^^ dictus est: htfnc Gicero^^ ait so 
FRP(W) 

^ actiones dd, : interpolattit ex ^7 nescio qui immetnor illa uolumina a Pomponio non numerari 
inter ecripta auctorum ' idem Ap. Gl. R litteram inuenit uideturque ab hoc proceesisse 
ut (Muretue)? ^ qui uir optimus (Muretuft)? * Q. Maxhnus (Bi^ereh,)? ^ ferantur 
(Muretus)? * L. Acilius dicitur apud Pomponii auctorefn Ciceronem LaeL 2, 6 ^ appel- 
latus sit? ^ Ennius in ann. (u.335 VaMen): egregie cordatus homo GatusAelius Sextus. 
' ciuilis ins. (Huechke ap. Sauigny ZeiUchrifi f. g. R. 15, 181) ^« ferantur (edd.)? " or- 
dinntur? certe auctores posterioree citant passim Catonem neque uero auctorem uUum eo anti' 
quiorem, nisi quod semel taudat Sex. Aelium Celsus ^' Manilins septem, Bratus tres (Zim- 
mem 1, 276) coU. uerbis u. 24: illi duo et Cic. de or. 2,55, 223 " monumenta deL " Aulus 
(Zimmem 1, 282)? cf. Cic. Lael. 27, 101 »* Panaetii (HaL)? cf. Cic. Tusc 5, 2, 4 »• Mu- 
cianus (dett.)? ^'* Brut. 39, 145: eloquentium iurisperitissimus Grassus [scilicet L. Crassus 



1 demuuis R 2 centnmmanus R, centi- 
manus PVU 3 appiam] appium P"', et ap- 
piam RPU | urbem PU 4 scripsisset R 
5 ex'i*stat F \ idem 'usnrpatioi* F \ processes 
60 literam 22 6 ualesiis om. F', ualesii F' \ 
fnsiis] fusus F^ \ furii] furiis F \ masximae F 
7 c(oj>a>N P, co^coNA V, c<{>a>N U | qmsquam] 
qnis P 8 est] esi't F* \ gaium R \ scipio] 
scripho F' 9 possit P^VU 10 cart^h agi- 
nienses F' | cum esset legatus PU 11 pa u'- 
cis F 12 hos om. P^V 13 corumcanius R, 
quoram canius (cannius U) PU | exstan F"' 
14 sextus aelius] sextus caelius FR, sextus 
cecilius PVU 15 aelius et publius om. P", 
aelius eiom.V\ atilius (atulius F^') et pnblins 



atiKus max.F 16ut]inF", etP*C;^| aliiF| 
fwtmxitfRPVU I prim*us F^ \ «aplens F^ 
17 "sextum F', extum R \ ennius] innius F^, 
emmius 17 | laudabit F \ tripercia R 16 iiber 
qui inscribit* ueluti F \ ueluduti R \ iuris 
om. R I quoniam] quod PVU 19 dei 
'des ubtexitur F» 20 quo F (em.f) | qui- 
dem F" \ adVaUquid F 22 iiliae R \ ex] 
sex R I mucius] munitius PV \ ratus F 
(expl.f) 23 fundauerant ius] fundauere- 
tnr R I muntius P 24 malii R \ illo R 
25 praetorio P" | muntius P' | autem . . . sunt 
publius om. i2 26utiIiusP' 28sextuml2 | 
coelins] oiius P' | Tantipater F 30 munia- 
nus] FR, mutianns PV \ hunc] hinc F 



lURIS 



9 



I 22 



4:S 



ii iiiriBConsiiltomm disertissiintim. Post hos Quintus Mucius Publii filiuB pontifex maximus 
42 ioB ciuile primas conBtituit geueratim in libroB decem et octo redigendo. Mucii auditores 
fiierunt complures, sed praecipuae anctoritatiB Aquilius Gallus, Balbus Lucnjus, Sextus 
Pafibius, Gaius^ Iuuentius: ex quibus GaUum maximae auctoritatiB apud populum fuiBse 
Seruiaa dicit omnes tamen bi a Seruio Sulpicio nominantur: alioquin per se eorum scripta 5 
non talia exstant, ut ea omnes appetant: denique nec uersantur omnino scripta eorum intor 
manus hominum, sed SeruiuB* iibros suos compleuit, pro cuius scriptura ipsorum quoque 
memoria habetur. Seruius autem Sulpicius cum in causis orandis primum locum aut pro 
certo post Marcum Tullium optineret, traditur ad consulendum Quintum Mucium de re amici 
Bui peruenisse cumque eum sibi respondisse de iure SeruitM parum intollexisset, iterum lo 
Quintum interrogasse et' a Qninto Mucio responsum esse neo tamen percepisse, et ita ob- 
inrgmtum ease a Quinto Mucio: nam||que eum dixisse turpe esse patricio et nobili et cauaas f. 28' 
oranti ins in quo uersaretur ignorare. ea uelut contumelia Seruius tactus operam dedit iuri 
eittili et plurimum eos, de quibus locuti sumus, audiit, instittttus a Balbo Lucilio, inBtru- 
ctns antom mixime a Gallo Aquilio, qui fuit Cercinae: itaque libri complures eius extant i5 
Cercinae oonfecti. hic cum in legatione perisset, statuam ei populus Romanus pro rostris 
posuit, et hodieque exstat pro rostris Augusti. huius uolumina complura exstant: reliquit 
autem prope centum et octaginta libros. Ab hoc plurimi profecerunt, fere tamen hi libros 
conscripserunt: Alfenus Cabus Gaius^ Aulus Ofilius, Titus Caesius, Aufidius Tucca, 
AuFiDiUB Namusa, Flauius Puiscus, Gaius Ateius, Paguuius Labeo Antistius* Labeonis to 
Antisti pater, Cinna, Pubucius^ Gellius. ex his decem libros octo conscripserunt, quo- 
rom onuies qui fuenint libri digesti sunt ab Aufidio Namusa in centum quadraginta libros. 
ex bis auditoribus plurimum auctoritatis habuit Alfenus Uarus et Aulus Ofilius, ex quibus 
Uams et consul fuit, OfiUus in equestri ordine perseuerauit is fuit Caesari familiarissimus 
et libros de iure ciuili plurimos et qui omnem partem operis fundarent reliquit nam de ss 
legibus uicensimae primns conscribit^: de iurisdiotione idem edictum praetoris primus dili- 
gentor composuit, nam ante eum Seruius duos libros ad Brutum perquam breuissimos ad 
•45 edictum snbscriptos reliquit. Fuit eodem tempore et Trebatius, qui idem Comeli Maximi 

FRP(VU) 



orator cos. a. 659, non P. Craasus Mueianus cos. a. 623], iurisperitorum eloquentiBsimus Scae- 
nola et post aUa c. 40, 48: consultonim alterum disertissimum, disertorum alterum consultis- 
simum fuisse. (^. 26, 102 ^ Gaiusj Titus {Sehrader)? cf. Cic. Brut, 48, 178 * Seruius 
iis {C€mnegieter)i * respondentem de iuse Seruius parum intellexisset et iterum Quintum 
intOTOgasset (Hiti/.)? ^ Gaius aut delendum (Cuiac.) aut iransponendum ante Cinna: prae- 
nomen Alfeno uidetur fuisse Publii (C. L L. I p. 467) nec nisi raro plus bina nomina ponit 
Pomponius ^ Antistius del.; praeterea ante Pacuuius recte distinxit Hertzius ad PrisciOf 
num 8, 18 eitata epistuia Sinnii Capiionis (apud GeU. 5, 21, 10) 'ad Pacuuium Labeonem 
• Pubtius? 7 conscribsit (HaL)l 



3 auctoritatis] eauetnritatis R \ caUus F | 
lucfllitts R i gallusm F \ auctoritoritatis R 
5 snlpitiam R 6 exstanttut F \ omnes ad- 
petant RU, homines appetant PV, ad omnes 
:q)petant {corr. ex adpetan) F \ necj ne P" 
7 seraios R 8 antem sulpicius om. F \ aut 
pro certo post marcum bis F 9 t'raditur F, 
tradatur P' 10 sibi] si P" \ serui F \ intel- 
lexiset F (suppLf) 12 dixisset R \ et cau- 
sas] ex causas F"' 13 seuius P' \ tr a cta*tus 
{uoluit t Vacta^tus) F, tractus U \ iuri ciuili] 
inris iuri F^ 14 luciliio FPU \ instructus 
autem] intructus est R 15 itaquae F \ com- 
piures libri P 16 legatione^s' F, ligacio- 
nem R \ statuum F'** | populus romanus pr 
romanus pro F 17 odiequexstat R, hodie 
exstat/j pro rostris] prostris P \ complurae' F 



18 hoctaginta R, octoaginta P, octuaginta U \ 
hoc] ho R i proficiscerunt PVU \ hi] ni^hi F, 
om. PVU 19 aulus] alus P- | titus] titius 
RPVU I caesius] censius P« 20 etoios R | 
pacubius FR', proculus PVU \ labeonis an- 
dstii' F, labeonis antistitis R, om. PVU 21 cel- 
lius PVU I ex] et ex PU \ decem et octo 
libros PV, decem libros et octo U 22 qui] 
que F' I fidio .... quadragin om. R \ libris R 
23 aulus] olus R \ ex quibus plurimum aucto- 
ritatem habuit alfenus uarus R 24 'in 
eque* in equestri F | caesaris' F \ familiari 
scimus P" 25 ciuil e'i F, ciciuili R 26 idem] 
id R 27 ante] autem P", de legibus ante V \ 
seruios R 28 et om. PVU 1 qui idem] qui- 
dem RV*U 



I 22 



10 



DE 0RI6INB IUBI8 



auditor fult^: Aulub Cascellius, QuintuB HuciuB Uoluaii auditor*, denique in iUius hono- 
rem testamento Publium Mucium nepotem eius reliquit heredem. fuit autem quaeBtorius 
nec ultra proficere noluit, cum illi etiam Augustus consulatum offerret. ex his Trebatius 
peritior Cascellio, Cascellius Trebatio eloquentior fuisse dicitur, Ofilius utroque doctior. 
Cascellii scripta non exstant nisi unus liber bene dictorum, Trebatii compUires, sed minus 5 

46 firequentantur. Post hos quoque Tubebo* fiiit, qui Ofiiio operam dedit: fuit autem patri- 
cius^ et transit a causis agendis ad ius ciuile, maxime postquam Quintum Ligatium accu- 
sauit nec optinuit apud Gaium Caesarem. is est Quintus Ligarius, qui cum Afiricae oram 
teneret, infirmum Tuberonem applicare non permisit nec aquam haurire, quo nomine eum 
accusauit et Cicero defendit : exstat eius oratio satis pulcherrima, qnae inscribitnr pro Quinto lo 
Ligario. Tubero doctisBimus quidem habitus est iuris publici et priuati et compktres 
utriusque operis Hbros reliquit: sermone etiam* antiquo nsus affectauit scribere et ideo 

47 parum libri eius grati habentur. Post hunc maximae auotoritatis ftiemnt Ateius Capito, 
qui Ofilium secutUB est, et Antistius Labeo, qut omnes hos audiuit, institu^ est autem 

a Trebatio. ex his Ateius consul fuit: Labeo noluit, cum offerretur ei ab Augusto consu- is 
latus, quo suffectus ^eret, honorem suscipere, sed plurimum studiis operam dedit: et totnm 
annum ita diuiserat, ut Romae sex mensibus cum studiosis esset, sex mensibns secederet 
et conscribendis libris operam daret itaque reliqnit quadringenta uolumina, ex qnibns 
plurima inter manus uersantur. hi duo primum ueluti diuersas sectas iecerunt: nam Ateins 
Capito in his, quae ei tradita fuerant, perseuerabat, Labeo ingenii qualitate et fidncia so 
doctrinae, || qni et ceteris operis sapientiae operam dederat, plurima innouare instituitf. t 

48 Et ita Ateio Capitoni Massurius Sabinus successit, Labeoni Nerua, gui adhne eas dissen- 
siones auxerunt. hic etiam Nerua Caesari familiarissimus fuit. Massurius Sabinus in equestri 
ordine fuit et* publice primus respondit: posteaque hoc coepit beneficium dari, a Tiberio 

49 Caesare hoc tamen illi concessum erat^. £t, ut obiter sciamus, ante tempora Angusti 15 
publice respondendi ius non a principibus dabatur, sed qui fiduciam studiorum snorum 
habebant, consulentibus respondebant: neque responsa utique signata dabant, sed plemmque 
iudicibus ipsi scribebant, aut testabantur qui iUos consulebant primus dinus Angustus, ut 
maior iuris auctoritas haberetur, constituit, ut ex auctoritate eius responderent: et ex illo 
tempore peti hoc pro beneficio coepit et ideo opdmus princeps Hadrianus, cum ab eo so 
uiri praetorii peterent, ut sibi liceret respondere, rescripsit eis hoc non peti, sed praestari 
solere et ideo, si quis fiduciam sui haberet, delectari se populo ad respondendum se prae- 

50 pararet^. Ergo Sabino concessum est a Tiberio Caesare, ut populo responderet: qui in 
FRP(VU) 

> Trebatius Quinti Coraeli Maximi auditor: fuit {Gaueanus)? aui Trebatius qui quidem C. 
M. auditor fuit {Onann)? * Quinti Mnci auditoris Uolcatii auditor? ef. PUniu* h.n,8, 
40, 144: Uolcatinm qni Cascellium ius ciuile docuit ' post hos Q. Tuberor * patronns? 
' etiam] tamen? * fuit et /otiaase interpokUoris tunt ^ nam posteaqnam hoc coepit be- 
neficium dari, a Ti. Caesare hoc tandem illi concessum erat? ^ delectari se, si populo 
ad respondendum se praestiuret {uel praeberet)? 



1 aulius R I cas^^CelliuB F', cassellius P \ 
maucius R | uolosii F 3 illi] illa P' | offe- 
ret FR, auferret P" U', afferret P* C? 4 casce- 
lio F, am. PV \ cascelius F \ eloquentius fiiit 
se dicitur R 5 cascelii F, casceUis R, cas- 
sellii P I trebicii R, trabaeii P 6 frequen- 
tatur F I hos] hoc P 7 transit] FPU, tran- 
xiit R 8 ora R 9 appicare R | aurire F 
10 defnndit F" 11 doctissimis R \ publici 
's'et priuati F 14 qui of.] quo f. 22 | et om, 
PVU I antistiBus F \ qui] que F 15 trebi- 
cio R I adeius R \ offeretur FR, offereretur U, 
offertur PV \ augusta P' | consolatus F' 
16 soffectus F \ fieretVt {uoluit fierefet*) F, 
fieret et RP^U, fierit et P" \ susciperet 
RP*VU, Busciperit P" | 'p*plurimum F\ stu- 



dii^^s^ F', studium R 17 an^n^m F' | ita V F, 
om.V I dittiser u'at F I romaiP^ | constitudios- 
sus R I esset] esset et PVU 18 conscri- 
bendis libros R, cum libris scribendis eum 
signis transpos. P \ deret F' \ quadrigenta R, 
Quadiaginta PU 20 traditae F, tradite RP' | 
ndu^ci^a F' 21 sapientia P* | operem R \ in- 
uocare P 22 ita 'ateita' F \ siccessit F^ \ 
nerua qui adhuc] neruadhuc F 23 nernaj 
et nerna P" | massirius' f^, mansttrius P" | 
in equestri] sine questori R 24 respondit] P, 
scripsit F^RPVU 25 temporVa F 27 con- 
BulsuIIentibus P" | plerumqne] plenim P' 
28 ipsis RV \ testaba^^ P* | uVt P' 
31 noli^ F' I petiB R 32 praepaTalret F* 



DE LBGIBnS 11 122 — 32 

equestri ordine iam grandis natu et fero annoram quinquaginta roceptiu est. haio nec 
51 juDplae &caltate0 faenmt, sed plnrimam a suis auditoribuB sastentatuB est Huic Buccecunt 
Gaius CAfianrs Lonoikvs natas ex filia TuberoniB, quae fiiit neptis Seruii Sulpicii: et ideo 
proauum suum Seruium Sulpicium appellat. hic consul fuit cum Quartino^ temporibus Ti- 
bertt, sed plurimum in eiuitate auotoritatis habuit eo uBque, donec eum Caeaar ciuitate « 
52 pelleret. Expulsus ab eo in Sardiniam, reuocatus a Uespasiano diem saum obit. Neraap 
succesrit Proculus. fuit eodem temporo et Nerua fiuits: fuit et alius LoNaiNUS ez 
equestri quidem ordine, qui postea ad praetoram usque peraenit. sed Proculi auctoritaa 
maior fiiit^ nam etiam plurimum potuit: app^atique snnt pardm Cassiani, partim Proculrani, 
&3 quae origo a Capitone et Labeone coeperat. Cassio Caslius Sabikus successit, qui plu- lo 
rimum temporibus Uespasiani potuit: Proculo Pboasus, qui temporibus Uespasiani prae- 
fectus urbi fuit: Caelio Sabino Priscus Uuolenus: Pegaso Celsus: patri Celso Cslsus 
FiLius et Pribcus Neratius, qni utrique consules fiierant, Celsus quidem et iteram: lauo- 
leno Prisco ABURNrus Ualens et Tuscianus, item Saluius Iulianus. 

111. " 

R DE LEGIBUS SENATUSQUE CONSULTIS ET LONGA mESPE 

CONSUETUDINE Jfc 



Papinianus libro primo definitionum. Lex est commune praeceptam, [B.2,i,i8.Ep.i,7.9 *P 
Qirorum |vadentiam consultum, deliotorum quae sponte uel ig^orantia oontrahuntur coer- 
dtio, communis rei publicae sponsio. to 

Harcianus libro primo institutionum. Nam et Demosthenes orator* [B.2,i, 14. Ep. 1,8 .9 ^S 
sic definit: toyto cctin* nomoc, (p hantac anOpcoitoyc^ npocHKci neiOcceAi' Aia itoAAa, kai ma- 

XlCTA OTI TIAC eCTIN* NOMOC CYpHMA MCN KAI AcopON 660^^1 AOfMA AC AN6pa>nO)N ^pONIMCON , OTA- 
NOpOCOMA hk T&)N €KOYCi(i>N KAI AKOYCi(dN AMApTHMATCON, noACCOC AC CYNSKKH KOINH, KA6* HN ATTACI 

npocHKei zhn toic cn t$ ttoAci. sed et philosophus summae stoicae sapientiae Ghrysippus ts 
aic incipit libro, quem fecit TTcpi || nomoy: 6 nomoc hAntcon ecTi BaciAcyc 6ei(0N tc kai AN6p(o- f. 24' 

TriN(ON npApMATON' Aei Ae AYTON TTPOCTATHN Te cTnAI TO^N KAAC^N KAI T(0N AICXpC^N KAI ApXONTA 
KAI HreMONA, KAI KATA TOYTO KANONA TC elNAI AlKAi(ON KAl AAiK(ON KAI T(ON <|>YCei noAlTIK(ON Z^JXON 

TipoirrAKTiKON^ MeN (ON noiHTeoN, AnAropCYTiKON Ae (ON OY noiHTeoN. 
FRPfVU) 

^ cum Quartino] cum Surdino (Norisius)? C, CoMiua Longinua L. Naeuiu$ Surdinus eowuUi 
tunt secundi semestris a, p. C. 30 (OreUi inscr. n. 4033) ' orat. adu. Aristogitonem uol. 1 

p. 774 Reisk. " toyt* ecTi Demosth. * ANep(bnoYC om. libri Demosthenis * neiOecOAi 
TipocMKci Ubri Demosthenis * ecTt Demosth. ^ Q^C^h Demosthenes * kai apxonta kai 
iireMONA T(ON <^Ycei TToAiTiK(ON z(p(ON KAi KATA TOYTo kanona Te eTNAi (Te elNAi foTtasse deL) 

AlKAICON KAI AAiK(ON KAI TTpOCTAKTIKON {JSercher)! 

I eqnaestriF j natu m* F' 2 suTstentatus F' (om, Gr. reL) U \ hanta» F»' j an6p(omoyc R i 
3 saplicii F^PU 4 suplicium F^, suppli- TTei6ec6Ai ... oti om. R 23 cctin nomoc] 
cium P I hio] is et RPVU \ tib*i erisi F 6 a] ceTnNNOMO R \ eYpNMA F', CYpeMA F^, ctpnma 12 | 
ab P 7 eodem] eo PVU'' 8 auctoris R kai] ki R \ CTTANopecoMA . . . ckoyci^on om. R 
9 plnrimum] phirima in R \ appellatiqu'a e F' \ 24 amapthmatoin] apthua^on R \ cin6hkh R | 
eassianim R \ proculiani] RPU, proculeiani F koinh om. R | KAe'] k6 R \ attaci TrpocHKeij 

II "aefl^passiani potuit F', uespesiani pot P \ antiaccipocponkci R 25 zh 12 | et om. R \ 
uespassiani F 12 urbis PVU \ paegaso F ^ ummae R 26 lobro R \ nHpNOMYONOMoc et ce- 
13 o^celsas F^ 14 abarmns] RPVU, abur- * tera (om. Graeeis rel.) P similiterque V, TiNpi- 
nos F; cf. 4, 4, 33, 32, 78, 6 15 — 17 om. R nomoyonom(oc (om. Graecis reL) U \ ecTi ... an- 
16 senatusqae] senatas P, et senatus U 6p(on om. R 27 npocTATiHN R | kaA<on . . . Ap- 
18 papianns R 19 consulto PVU*' | dilecto- xon^c^ om. R 28 kanon'o*a F, kanonna R | 
ram R t spontam uel R, ex sponte uel P I tc cTnai] F, tcinai R, elNAi BS \ kai AAiK(0N] 
eohercio RPVU 20 rei p. sp. comm. P tc kai AAiK(ON BS Ep. \ kai t(on . . . npocTAKTi- 

22 TOYTOCaNNOUOC B, 6C0Y6(Oe(mNN0M0(0 7 CTA KOn] KAIT(0NKITC0N<)>YCeiN0AlKHC0NZ(0NpOCKTIK0Nl2; 

(om, Graeeis rdiquis) P, o(OYe(occiNNo et cetera zcJxon om. BS 29 (on] R Ep., on F (em.f) \ 
(om. Gr. reL) V, ^comcoccyinnamocv et cetera d. Ae a)N] Acuinco R \ noiNTeoN FR 



I 3 3-18 



12 



DB LEGIBUS 



B. 2, 1,16 



3 PoMPONius libro aicensimo quinto ad Sabinam. lura oonstitiii oportet, ut fB. 2, i, 15 
dixit Theophrastas ^, in his, quae eirt t6 nAcicTON acddant, non quae ck nApAAoror. 

4 Celsus libro quinto digestorum. Ex his, quae forte uno aliquo casu acci- 
dere possunt, iura non constituuntor: 

5 Idem libro XVn digestorum. nam ad ea potius debet aptari ios, quae et | Ep. i sch. 9 
frequenter et facile, quam qoae perraro eueniunt. 

6 Paulus libro XVn ad Plautinm. T6 pAp XnA^ h Aic, ut ait | D. 5, 4, 8. B. 2, l, 17. Ep. l sch. 4 
Theophrastus*, nApABAiNOYCiN oi NOMoOrrAi. 



MoDESTiNUS libro I regularum. Legis uirtos haec est imperare ue- [ B. 2, i, 18. Ep. i, lO 
tare permittere punire. 

Ulpiakus libro ni ad Sabinum. lora non in singnlas perBonas, sed ["b. 2, i, 19. Ep. i, ii 
generaliter constitnuntur. 

Idem libro XVI ad edictum. Non ambigitur senatum iuB facere posse. |B.2, 1,2 

luLiAKUS libro Lvilil digestorttm. Neque leges neque itenatas con- fB. 2, i, 21. Ep. i, 12 
sulta ita scribi possunt, ut omnes casus qui quandoque inciderint comprehendantur, sed 
Buffici/ ea quae plerumque accidunt contineri. 

Idem libro LXXXX digestorum. £t ideo de his, quae primo con- [B. 2, 1,22. Ep. 1,28 
stituuntur, aut interpretatione aut constitutione optimi principis certias statuendum est 
12 Idem libro XV digeBtorum. Non possunt omnes articuli singillatun [ B. 2, i, 23. Ep. i, 18 



8 

9 
10 



11 



Sf 



13 



14 



15 



16 



17 



18 



aut legibuB aut senatus consultis compraehendi : sed cnm in aliqua causa sententia eorum 
manifesta est, is qui iurisdictioni praeest ad similia inrocedere atque ita ius dicere debet 

Ulpianus libro I ad edictum aedilium curulinnL Nam, ut ait Pedins, quotiens [ Ep. i, 14 
lege aliquid unum uel a]terum introductum est, bona occassio est cetera, quae tendunt ad 
eandem utilitatem, uel interpretatione uel certe iuriBdictione sui^Ieri. 

Paulub libro Llin ad edictum. Quod uero contra [P . 60, 177141 pr. B. 2, i, 34. Ep. i ^ch. 8 E 
rationem iuris receptum est, non est producendum ad oonsequentias. 



24 



luLiANUS libro XXVII digestomm. In hiB, qnae contra rationem [ B. 2, 1,25. Ep.i,i8 S 
iuris constituta Bunt, non possumus sequi regulam iuiis. 

Paulus libro singulari de iure singulari. lus singulare est, qaod oontra teno- [B. 2, 1,26 P 
rem rationis propter aliquam utilitatem auctoritate constituentium introductum est lo 

Gelsub libro XXVI digeBtomm. Scire leges non hoc est f B. 2, 1, 27. Ep. l, 15. 16. gch. 7 E 
uerba eamm tenere, sed uim ac potOBtatem. 

Idem libro XXVim digestomm. Benignius leges interpretandae [ B. 2, l, 28. Ep. i, 16. 86 E 
Bunt, quo uoluntas eamm conBeraetur. 

FRP(VU) 



' loc%u €st »x libro deperdito nequ€ adhuc recepku inter Jragmenta 
perdito 



* item ex Ubro de^ 



1 couBtitiit F- I oportec F' 2 dixit] duxi R \ 
cm t6 rrAeicTON] eti ito h^icton R, enitonia et 
alia (om. reliqua parie legis) P, erriTONAiCTONeic 
et alia {om, rel parte legie) V, enitoma et alia 
(om, reL parte leaie) U 3 quinto] u F" j forte 
uno] fortuito T" \ case R 4 iur^a^ F', 
om. R I conBtituantnr P" 5 numeroe litterie 
ecribit in hie quoque R \ libro uii PV, Ubro 
uiii U I nam] non R \ ea] eam R 7 t6 r^p^ 
ATTAl (ah2 R) H Aic (eic R, Aeic F)] topitata ea' 
(to eupra uereum) P, topitaea U, tepita reL 
parte legie om, F | ut] ot f^ 8 theofastms P \ 

nApABATNOyCIN F I 01 NOMOOeTAl] uooeTAi R; 

TiAp. 01 NOM. ofn. PU 9 '"uetare"' F', uetere R, 
uatare P^ 12 negeraliter R 13 non] nom F\ 
Bcdnatam R 14 luiiii] \PU,iiU 15 ita' 
F', ibi V I ^casus^ F^ 16 sufficit] sufficit et F; 
ApKei Tcp NOMqi ik <bc eiri t6 nAeicTON cymBai* 



NONTA nepiexecOAi BS (Doroih,^) 17 Ixxxxj 
quintodecimo PVU \ constitituuntor R 18 in- 
terpraetacionem R^ \ optimiB R 19 di s^ge- 
stomm F 20 at (eic) senatusconsultis R, 
aut senatusconsnltus P' \ oonpreaendit R \ 
aliquo casu PU, aliquo causu V \ eonuna- 
nifcBta CBt F, eoram manifeste sit R, eoram 
manifestata est 17 21 iarisdiction R \ simi- 
liae* F \ procere R 22 edictum] F», ed'm* 
F^ I '^curalium^ F', curilium P 23 uel alte- 
mm (alteram P^) introdactum est bo] om. R \ 
cetera] etchera R, et cetera PU 24 utili- 
tatejm F \ iurisdictionem F, iurisdicione RP 
25 id pauIuB (id orfum ex numero Graeeo) R \ 
edicto R 26 consequentia loco gem. F 
27 iulianas] oyXit. B 31 xxoi] xxuii PV 
32 eomm F- 33 libros F \ xxuiiii^ F', 
xxxuiii y, xxuiii U \ benigiias P* 



SKKATUSQUE COKSULTIS 



13 



I 3 19-32 



19 Idsm lifaro XXXTTT, digestonim. In ambigua uooe legis ea potiiis accipienda [6.2,1,29 E 

est significatio, qnae nitio caret, praesertim cnm etiam uolnntas legiB ex hoc coiligi possit 
SK> luLiANUS lihro qninqnagensimo qninto digestomm. Non omninm, [B. 2, 1,30. Ep.i,i2 iS 

qme a maioritms constitnta snnt, ratio reddi potest, 4 

21 Neratius libro VI membranarum. et ideo rationes eorum, qnae constituuntur, [b. 2,1, 81 S 

inqniri non oportet: alkKjnin multa ex his quae certa sunt || subnertuntur. 1 26 

S2 Ulpianub libro trigensimo qninto ad edictum. Cum lex in praeteritnm qnid [b. 2, 1,82 S 

indnlget, in fhturum uetat 

23 Paulus libro qnarto ad Plautium. Minime sunt mutanda, quae interpretatio<- [b. 2, 1,38 E 
nem certam semper habuemnt. lo 

24 Celsus libro VUll digestorom. Inciuile est nisi tota lege [b. 2, i, 84. Ep. i, 21. u, 61 E 
perspecta nna aliqna particula eius proposita iudicare uel respondere] 

25 M ODESTiMUS libro Vni responsoram. NuDa iuris ratio aut aequitatis benignitas [B. 2, 1,86 E 
patitnr, nt qnae salnbriter pro utilitate hominum itttrodncuntnr, ea nos dnriore interpreta- 
tkme oontra ipaornm commodum producamus ad seneritatem. i6 

26 Paulus tibro mi quaestionnm. Non est nounm, ut priores leges ad poste- [b. 2, 1,36 *P 
nans trahantor. 

27 TEBTULUAinJS iibro I quaestionnm. Ideo, quia antiquiores leges ad poste- [B. 2, 1,87 E 
liores trahi nsitatum est, semper qnasi hoc legibus inesse credi oportet, ut ad eas quoque 
penonas et ad eas res pertinerent, quae quandoque similes erunt $o 

28 Paulus libro V ad legem luliam et Papiam. Sed et posteriorea leges ad [B. 2, 1,88 E 
priores pertinent, nisi contraiiae sint, idque multis argumentis probatnr. 

n Idem libro singnlari ad legem Cinciam. Contra legem facit, qui id [B. 2, 1,89. Ep.l,20 E 
htst quod lex prohibet, in fraudem uero, qui saluis uerbis legis sententiam eius circumuenit 24 

30 Ulpianus libro mi ad edictum. Fraus enim legi fit, ubi [b. 2, i, 40. Ep. i sch. i2."2rT6 E* 
((lod fieri nolnit, fieri autem non uetuit, id fit: et quod distat phton aho Aianoiac, hoc distat 
frus ab eo, quod contra legem fit 

31 Idem libro Xm ad legem luliam et Papiam. Princeps legibus [B.2, 6, l. Ep. l, 29. 80 Ef* 
lolntns est: Angnsta antem licet legibus soluta non est, principes tamen eadem illi priui- 
legia tribnnnt, qnae ipsi habent 8o 

32 luuAHUS libro LXXXnn digestornm. De quibns cansis scriptis le- [ b. 2, l, 41. Ep. 2, 28 S 
gibofl non ntimnr, id cnstodiri oportet, quod moribus et consuetudine inductum est: et si 
qua in re hoe deficeret, tnnc qnod proximum et oonsequens ei est: si nec id quidem appa- 

1 lut, tnnc ins, qno nrbs fioma utitnr, seraari oportet Inueterata consuetudo pro lege non 
immeiito costoditnr, et hoc est ius quod dicitur mpribus constitntum. nam cum ipsae leges 86 
Bnlla alia ex oansa nos teneant, quam qnod iudicio populi receptae snnt, merito et ea, 
qoae sine nllo scripto populus probauit, tenebnnt omnes: nam quid interest suffiragio po- 
pobia nolnntatem suam declaret an rebus ipsis et factis? qnare rectissime etiam illud 
reeeptom est, ut leges non solum snffiragio legis latoris, sed etiam tacito consensu omnium 
per desuetndinem abrogentur. 40 

fEP{VU) 



1 noeee R 2 ni'tl*o (»ie) F^ \ liex F | col- 
figit B 5 geradus P' 9 inf e^ipretatio- 
nem F* 12 pers^p^ecta F* \ preposita P 
13 responsnm ^ | racio iuris P 14 duriori R 

15 prodncemus FRP' | 'useueritatem F 

16 qnaescionnm R \ priore /Z | ad] a 22 
18 tertvllianns F \ quaescionum R | ideo] 
ide £ I ad] a i2 19 est] F^, est et F^RPU \ 
legibos om. R \ ines^^re credi F, credi in- 
ene V 23 citiciam P, ticiam V \ id faoit 
qnod lexj £icit qnod lex U, quod facit 
lex FF 24 leges F' 20 quod] que P' | 
nolnnit A | kn6om.PVU\ Aiamoiac] aiamoiacP, 



AiANoic V, aanoiAc U 27 quod] que R 
28 princenps et leg. R 29 principesj RP*, 
principis U, princepes F*, princeps F^P^V 
30 quae] quae et PU 31 idianusj oYAn. B\ 
Ixxxiiii] F^P, octagensimo qnarto R, Ixxxiii U, 
xxxiiii V, Ixxxxiiii F' perperam: nam luliani 
diaestorum lihri numero fiierunt nonaginia 
32 custodir'e*i F\e8t om.F* 33 Tunc F* 
34 urb'i*8 F \ inueterata] inuentera F', in- 
uerata R 35 ipsam R 38 re p ctissime F, 
rectissimam R \ illum R 39 leges latoris R 
40 abrogetur F 



I 3 33 - 4 1 



14 



DB GON8TITUTIOMIBU8 



33 



34 



35 



36 



37 



38 



Ulpianus libro primo de offioio proconflulis. Diiituma consuetudo [b. 2^1, 42. Bp.2,a8 
pro iure et le^e in his quae non ex scripto descendnnt obseruari solet 

Idem libro mi de officio pioconBulis. Cum de consuetndine cinitatiB ["B. 2, 1,43. Ep.2,28 . 
uel prouinciae confidere quis uidetur, primum quidem iUud explorandum arbitror, an etiam 
contradicto aliquando iudicio consuetudo firmata sit. 

HERMoaENiAmis libro I iuris epitomarum. Sed et ea, quae longa consue- fB.2,i,44 
tudine comprobata sunt ac per annos plurimos obsemata, nelut tadta dnium conuentio 
non minus quam ea quae scripta sunt iura semantur. 

Paulus libro Vn ad Sabinum. Immo || magnae auctoritatis hoc ius habetur, ["b. 2, 1,45 
quod in tantum probatum est, ut non fuerit necesse scripto id comprehendere. 

Idem libro I quaestionnm. Si de interpretatione legis quaeratur, in [872,1,46. Ep.2,28 
primis inspiciendum est, quo iure ciuitas retro in eiusmodi casibus nsa fuisset: optima 
enim est legum interpres consnetudo. 

Galubtratus libro 1 quaestionum. Nam imperator noster Seuerus rescripsit rB.2,1,46 



39 



in ambiguitatibus quae ex legibus proficiscuntur consuetudinem aut remm perpetuo similiter 
iudicatarom auctoritatem uim iegis optinere debere. 

Celsus libro XXIU digestomm. Quod non ratione introductum, sed errore [ B. 2, 1,47 
primum, deinde consuetudine optentum est, in aliis similibus non optinet 

40 M0DE8TINUS libro I regnlamm. Ergo omne ius aut consensus fedt aut ne- [b. 2, 1,48 
cessitas constituit aut firmauit consuetudo. 

41 UiiPiAKUS libro n institutionum. Totum autem ius constitit^ aut in adqui- [B. 2, 1,49 
rendo aut in consenuuido aut in minuendo: aut enim hoc agitur qnemadmodum qnid 
cuiusque fiat, aut quemadmodum quis rem uel ius suum oonsemet, ant quomodo aMenet 
aut amittat* 









P 

16 






IIll. 

R DE CONSTITUTIONIBDS PRINCIPUM B 



f» 



1 Ulpianus libro primo institiitionum. Quod principi placuit, legis habet fi.1,2,6. B. 2, 6,2 S 
uigorem: utpote cum lege regia, quae de imperio eius lata est, populus ei etineom omne 

1 suum imperium et potestatem oonferat Quodcumque igitur imperator per epi- [ Ep. 3, 28 
stuiam et subscriptionem statuit uel cog^oscens decreuit uel de plano interiocutus est uel so 
edicto praecepit, legem esse constat haec sunt quas uolgo constitutiones appellamus. 

2 Plane ex his quaedam sunt personales nec ad exemplum trahuntur: nam qnae [Ep. 1, 27 
princeps alicui ob merita indnlsit uel si quam poenam irrogauit uel si cui sine exemplo 
subuenit, personam non egreditur. 

FItP(VU) 



consistit (u. 1.)? 



1 ulpianus] ita F neque guicquam ibi emm- 
datum est \IF^, prim. F^, om, V 2 non ex] 
non R, ex non V\ pbseraar solet R 3 libro 
iiii] libro i PVU 4 contradicto aliquando 
(aliquam R) iudicio] ita Graeci quoque ui- 
deniur Ugieae: ANTippNcecoc noTc r€N0M6NHC 

€N AlKACTHpicp B8 (Doroih.1)'^ ^lAONCIKiAC ITOTe 
reNOM€NHC . . . <>H^OC AlKACTIKH TAYTHN CKYpCO- 

ccN B8 (8ieph,)\ AM^tcBHTHeetCA kn AiKACTHpicp 
B (Anon,). nec puto LaHnum esse rem eon- 
tradici pro rei et magis eie aecipio contradicto 
ui 2, 4, 15 dissimulato 6 germonianus P \ 
sed et] sed PVU 7 uelutj uel R, om. V | 
'tacital tacina F^R | conuentione P 8 ea] 
eam It 10 nt om, F' \ necesses R | scripto] 
pt in liiura F \ id om, PVU 11 quaesti- 



cionum R \ interpretationeV F, interpraeta- 
cionem R | in^primis in^spiciendum J^' 12 pe- 
tto R I eiusmodo P^, huiusmodi V \ casibus 
tisa] casibusa F^R 14 ^uaesticionom R\ 
rescipsit R 16 uim legis] in legibus PU 
17 introductum est PU 18 'si^ibus F* 
19 consensu^^s'* F* 21 constituta F% con- 
sistit PU, cYNicTATAt B I in adqn.] adq. R 
23 consemat R 24 aut at amittat R 26 ru- 
bricam om. R 27 legis] leges F* 28 ut- 
pote] utputate F" 29 imperator 'oonferat 
quodcum igitur imperator per F SO eog- 
noscen R 31 esse] esset 22 | quas] que 
P-VU I const uulgo PVU 32 his] ius R | 
nam quae] nam quod P, namque qnod U 
33 aliqui F | meritum P 



DB STATU HOIHNUM 



15 



142-57 



2 Ulpxanub fideioommiaBoram libro quarto. In rebus nouifl cooBtituen- [ B. 3, 6, 8. Ep. i, 31 P 
dis enidens esee utilitas debet, ut recedatur ab eo iure, quod diu aequum uifium est. 

3 lAUOLENUS.epiBtulamm libro tertio decimo. Beneficium imperatoria, quod a | b. 2, 6, 4 E 
diuina scilicet eius indulgentia proficiscitur, quam plenissime interpretari debemus. 4 

4 MoDESTiNUS libro secundo excuaationum. m MeTAreNccTepAi ^iATAleic ["B. 2, 6, 5. Ep. i, 38 E 
iCXYporepAi TcoN npo aytcdn eiciN. 



V. 

K BE STATJ] HOMINUM R 



SPE 



1 Gaiub libro primo institutionum. Omne^ ius quo ntimur [ Gai. i, 8. Ep. i, 25. BS.46, i, l S 
uel ad personas pertinet uel ad res uel ad actionea. lo 

2 Hbrmoobniakus libro primo iuris epitomamm. Cum igitur hominum causa |"bs.46, m *P 
omne ina constitotum sit, primo de personarum statu ac post de ceteris, ordinem edicti 
pefpetui secuti et his proximos atque coniunctos appiicantes titulos ut res patitur, dicemus. 

3 Gaius libro primo institutionum. Summa itaque de iure personarum [" GriTi, 9. B. 46, i, i S 
dinisio* haec est, quod omnes homines aut liberi sunt aut serui. i6 

4 Florentinus libro nono institutionum. Libertas est naturalis fa- r i~^,8, l~8. B. 46, 1,2 S* 
1 coltas eius qnod cuique facere libet, nisi si quid ui aut iure prohibetur. Seruitus est 

3 con||8tt<utio iuris gentium, qua quis dominio alieno contra naturam subicitur. Serui fBS.4 6, i,i f. 26 

ex eo ^ip^lati sunty quod imperatores captiuos uendere ac per hoo seruare nec occidere 
s aolent: mancipia uero dicta, quod «b hostibus manu capiantur. to 

5 Mabcianub libro primo institntionum. £t seruorum quidem una est condicio: f B. 46, i, 3 S 

1 liberorum antem hominum quidam ingenui sunt, quidam liberttoi. Serui autem in domi- 
ninm nostmm rediguntnr aut iure ciuili aut gentium: iure ciuili, si quis se maior uiginti 
amus ad pretium participandum uenire passus est: iure gentium serui nostri sunt, qui ab 

2 hoatibus c^iuntur aut qui ex ancillis nostris nascuntur. Ingenui sunt, qui ex 1 1. 1, 4 pr. ts 
matre libera nati sunt: suf&cit enim liberam fuisse eo tempore quo nabcitur, licet ancilla 
ooncepit. et e contrario si libera conceperit, deinde ancilla pariat, placuit eum qui nascitur 
hbenim nasci. nec interest iustis nuptiis concepit an uolgo, quia non debet calamitas 

s matria nocere ei qui in uentre est. £x hoc quaesitum est, si anoilla praegnas [Ep..4, l 
manumissa sit, deinde ancilla postea facta aut expulsa ciuitate p«pererit, liberum an ser- to 
anm pariat et tamen rectius probatum est liberum nasci et suffioere ei qui in uentre est 
liberam matrem uel medio tempore habuisse. 

6 Gaius libro primo institutionum. Libertini sunt, qui" ex iusta serui- fGsi.l,ll.B.46,l,4 S 
tuU manumiBsi sunt 84 



7 Paulus libro singulari de portionibus, quae liberis damnatorum con- |B.46,i,5. Ep.4,2 S/ 
oednntnr. Qui in utero est, perinde ac si in rebus humanis esset custoditur, quotiens de 
oommodiB ipsius partus quaeritur: quamquam aiii antequam nascatur nequaquam prosit 
FRPfVU) (l- ^' 7 transp. P) 



' antem ins. Gaius ' et quidem summa diuisio de iure personarum Gaiu8 
sunt qui liberi nati sunt, libertini qui Gaius 



Ingenni 



1 nobis F 3 nabolenns P' 5 MeTATeNNc- 

GCTpAl R, aMTATeNeCreNAI P, MATATeNeCTCnAI V, 
eMATATCNCTenAI U I 2klATAieic] AIATATIC P, AIAI- 
AZIC V, KIATAZIC U 6 TU>n] OcON P, QO) 

{reUquis Graecis om.) V, <|>ci)n tJ \ npo ayto^n] 
npAYTcoN R, NpoAY6<ONnpOY6(t)N P, poYeo)N U 
8 rubrieam om. R | de testatu F 9 omne 
Vios J^ I quod R \ utitur jP-* 10 accio- 
nem R 11 hermogenius R \ ejpitomarcu R, 
q)tomamm P* 12 ac] haec R 13 dece- 
mas F** 15 homines Aom.R 17 si quid 
'ni' F' eum Ifuil, si quid uia R, quod ui PVU 
18 constatio F, eonstitucium R | domino P' | 



natura P" 19 capiuos 22 | ac] hec R, et P 
21 primo om.P^U I intitucionum R 22 do- 
minio (domino P-) nostro PU 23 c redi- 
guntur P| ciuili] ciulet P* | quis oni.RP^U; 
riNeTAi T1C oiKeTHC, €n6a BS (Steph.) 24 an- 
nos iZ J iure] isre F" 26 fiiissem R 27 con- 
ceperit P Inst. \ e om. PV \ concepit PVU 
30 pecerit F, perpererit R, peperit PU Inst, 
32 habuisset R 33 quia ex R | seruitute] 
seruit'a*tet emendatione imperfecta F 34 sunt 
manumissi R 35 porticionibus R 36 quo- 
tie^ii^s F* 37 quaeretur F" \ nequequam F", 
nequamquam R 



I 5 8 — 17 



16 



DE STATU HOMINrH 



8 PAPmxAmrs libro tertio qnaestionum. Imperator Titus Antoninus re- [ B. 46, l, 6. Ep. 4, i 
scripsit non laedi statum liberorum ob tenorem instrumenti male concepti. 

9 Ideh libro trigensimo primo quaestionum. In multis inris nostri articnlis de- f B.46,i,7 
terior est condicio feminarum quam masculorum. 

10 Ulpianus libro primo ad Sabinum. Quaeritur: hermaphroditum cui compa- fB.46,i,s 
ramus? et magis puto eius sexus aestimandum, qui in eo praeualet. 

11 Paulus libro octauo decimo responsorum. Paulus respondit eum, qui uiuente ["Ep. 23, s 
patre^ et ignorante de coniunctione filiae conceptus est, licet post mortem ani natus sit, 
iustum filium ei ex quo conceptus est esse non uideri. 

12 Ideh libro nono decimo responsorum. Septimo mense nasci per- [b. 4 6, 1,9; Pon.a» 
fectum partum iam receptum est propter auctoritatem doctissimi uiri Hippocratis*: et ideo 
credendum est eum, qui ex iustis nuptiis septimo mense natus est, iustum fiiium esse. 

13 Herhooenianus libro primo iuris epitomanim. Seruus in causa capitali for- [b. 46, l, 10 
tunae iudici a domino commissus, etsi fuerit absolutus, non fit liber. 

14 Paulus libro quarto sententiamm. Non sunt liberi, ["Pa nl. 4, 9, 8. 4. B. 46, i, ii. Ep. 4, 12 
qui contra formam humani generis conuerso more pfocreantur: ueluti si mulier monstro- 
sum aliquid aut prodigiosum enixa sit partus autem, qui membrorum humanorum officla 
ampliauit, aliquatenus uidetur effectus et ideo inter liberos connumerabitur". 



P 

14 

P 



^ 



15 Tryphoninus libro decimo disputationum. Arescusa, si tres [ b. 46, l, 12 . PoTT.p. 28. 26. i, i. 2 
pepererit libera esse testamento iussa, primo partu unum, seenndo tres peperit: quaesitum *o 
est, an et quis eomm Hber esset. liaec condicio Hbertati adposita || iam implenda muHeri f. ^ 
est sed non dubitari debet, quin ultimus Uber nascatur: nec enim natura permisit simnl 

uno impetn duos infantes de utero matris excedere, ut ordine incerto nascentium non ap- 
pareat, uter in seraitute libertateue nascatur. incipiente igitur partu existens condicio efficit, 
nt ex Hbera edatnr quod postea nascitur, ueluti si quaeHbet aHa condieio Hbertati muHeris a 
adposita parturiente ea existat ueU manumissa sub hac condicione, si decem miHa heredi 
Titioue dederit, eo momento quo parit per alium impleuerit^ condicionem: iam Hbera pe- 
perisse eredenda est 

16 Ulpiahub libro sexto disputationnm. Idem erit, si eadem [" §. 46, l, 12. 'Pon . p. 24. i, i *S 
Arescusa primo duo pepererat, postea geminos ediderat: dicendum est enim non posse dici so 
utrumque ingenuum nasci, sed eum qui posterior nascitur. quaestio eigo fiacti potius est, 
non iuris. 

17 Ideh libro nicensimo se«iindo ad edictum. In orbe Romano qui sunt ex f B. 46, i, 18 E 
constitutione imperatoris Antonini ciues Romani effecti sunt. 

FRPfVU) 

^ uinente matris patre? * Hippocrates de uictus raiione l 1 (uol 1 p. 648 ed. Kuekn): 

cl)CAYT<i>C KAI rONIMA pNCTAI TA MCN 6ACC0N , CTTTAMHNA TeAcicOC* TA hk BpAAYTCPON, CNNCA MHCl 

TcAeiuc ec ^oz ANAAeiKNYTAi , iiem aliie loeis ' MuHer si monstrosum ahquid aut prodi- 
g^osum enixa sit, nihil proficit: non sunt enim liberi, qui contra formam generis hnmani 
conuerso more procreantur. partum, qui membromm humanoram officia dupHcauit, quia 
hac ratione aHquatenus uidetur effectus, matri prodesse placuit Paulus is quem habemus 
« uel] uelut? • impleuit? 



I papianus R \ quaescionum R \ titus] ci- 
tus R I scripsit P' 2 tenerem F' 3 que- 
sticionum R 5 hermaproditum F^R, ermo- 
frodinm P", ermofraditum P* 6 sexus] 
exsuB -R I eo'q* F 7 eum om, PU 9 •^con-- 
ceptus F* I esse om. P^U 10 libro om. R 

II uiri om. R I hippogratis F"', hypochratis P 
12 iustiis F 13 fortunae iudicij th tyx»;i toy 
AiKACTHpioY itApA TOY AccnoTOY AoOiic BS 
{Steph.)] fortunae iudicio iibri 14 commi- 
sus F 15 s'orunt F 16 more] mbre F" 
17 eixa R 19 tmfoninus R, trifonius utfere 
semper P \ aretusa PU 20 pepererit] pe- 
pent PU I esse] esset 22 | unumj uno P" | 



secundum R | perperit R 21 esset" F*, es- 
ses i2 22 dubitori P" J qui in ultimis R 
23 nancencium R 24 incipiendi R 25 Hbe- 
redatur i2 | aUo P" 26 partur ifiente F \ udl 
et P, inc. U I hereditatioue F^, heredicioue a 
27 m'om'ento F* \ peperisse] reperise R 
29 Hbro uH P*V77, libro uHi P- 30 are- 
tusa PV, aretrusa U \ duos PVU \ pariatPr/*, 
inc. U" 31 quaescio R \ potiusl ootius P" 
32 iuris] iniuriis R 33 Hb. xu PV, Hbro 
xui U I in orbe Romano] FRcumBS (Stepk): 
eN t4) kykA(|) T(f) PcoMAiKip, iu urbe romaaa 
PVU 34 imperatoris] FR cum BS (Steph.): 
'Antcdninoy toy BaciAccoc, dini PVU 



DB mS QOI Sm IURI8 8UNT 17 I 5 18 — 6 1 

18 Idem Kbro niceiiBimo septimo ad Sabinum. Imperator Hadrianas |B.46, 1,14. Ep.4, lo S* 
Poblicio MarceUo resoripsit iiberam, quae praegnas ultimo Bupplicio damnata^stTlibenim ' 
parere et solitom ease semari eam, dum partum ederet. sed^ si ei, quae ex iustis nnptiis 
concepit, aqua et igni interdictum est, ciuem Romanum parit et in potestate patris. 4 

19 Cejlsus libro nicensimo nono digestdrum. Gum legitimae nuptiae factae [b. 46, 1,15 E 
flint, patrem liberi sequuntur: uolgo quaesitus matrem sequitur. 

20 Ulpianub libro trigensimo octauo ad Sabinum. Qui forere ooepit, [b. 46, 1, 16. Ep. 4, 17 S* 
et statum et dignitatem in qua fuit et magistratUm et potestatem uidetur retinere , sicut 
rei Buae dominium retinet 9 

2X HoDESTiNus libro septimo regularum. Homo liber, qui se uendidit, manumissus non E 
ad Buum statom reuertitur, quo se abdicauit, sed efficitur libertinae condicionis. 

Idem libro duodecimo responsorum. Herennius Modestinus respondit, si [b. 46, 1, 17 E 
eo tempore eniza est anoilla, quo secundum legem donationis manumissa esse debuit, cum 
ex constitatione libera fuerit, ingenuum ex ea natum. 14 

Idem libro primo pandectarum. Uolgo concepti dicuntur qui patrem de- [b.46, 1,18 E 
monBtrare non i^ossunt, uel qui possunt qoidem, sed eum habent, quem habere non iicet. 
qoi et spurii appellantur nApA thn cnopAN. 

Ulpianub libro uicensimo septimo ad Sabinum. Lex naturae haeo est, ut [b. 46, 1, 19 S* 
qoi nascitnr sine legitimo matrimonio matrem sequatur, nisi lex specialiB aliud inducit. i9 

Idem libro primo ad legem luliam et Papiam. Ingenuum accipere debemus [b.~46,i,20 E 
etiam eum, de quo sententia lata est, quamuis fuerit libertinus: qnia res iu- [D. 50, 17, 207 
dicata pro neritate accipitur. 
26 luuANUS libro sexagensimo nono digestorum. Qui in utero sunt, p B. 46, 1 , 21. Ep. 4, 2. 6 S* 
k tuto paene iure ciuili intelleguntur in rerum natura esse. nam et legitimae hereditateB 
hiB restituuntor: et si praegnas mnlier ab hostibus capta sit, id quod natum erit post- %6 
Ihninium habet, item patris uel matris condicionem seqnitur: praeterea si ancilla praegnas 
Bubrepta fderit, quamuis apud bonae fidei emptorem pepererit, id qnod natum erit tam- 
quam fnrtiunm usu non capitur: his || consequens est, ut libertns quoque, quamdiu patroni f. 27 
filinB nasci possit, eo iure sit, quo sunt qui patronos habent. 89 

37 Ulpiakus Hbro quinto opinionum. Eum, qni se Ifbertinum esse fatetur, nec [b. 46, 1,^2 S* 
idoptaado patronns ingenuum facere potuit. 

VI. 

« DE fflS QDI SUI UEL ALIENI lURIS SUNT R sb 

1 Gaius libro primo institutionum. De iure personamm alia diuisio se- |G ai 1,46 . 50-58 S* 
qoitttr, quod quaedam* personae sui iuris sunt, quaedam alieno iuri subiectae sunt'. S5 
oideamua itaque^ de his, quae alieno iuri subiectae snnt*: nam si cognouerimus [b. 31, l, 1 

FR (dejkit u. 18 in septimo; P(VUJ 

^ sed et (Hal.)? ' sequitur de iure personarum alia diuisio. nam quaedam Gaius 
' sunt Bubiectae Gaius * sed rursus earum personarum, quae alieno iuri subiectae sunt, 
aliae in poteatate, aUae in manu, aliae in mancipio sunt uideamuB nunc Gaiua ^ sint 
G^ittf 



2 pnplio E, publico P'U | rescipsit F \ H- necepti F* 17 nAPA] hap P 19 lexna- 

beraP^FI sulpicioiZ deamleaN*/* 4igne tur spec. F 20 ingenium P 21 eum] 

P- I e^B^t /* I parit] parere PVU 6 liberis R cum P" \ de om. F* \ quoque F 23 qui 

7 octauo] uiiii P | furore P' 8 in qua] ini- in] quin F 24 ciuile P- 25 postlimi- 

qna R 9 suae] sui R \ retinet om. P* num P^U 26 ancilla om. F^ 27peperitPI7 

10 septi reg. R \ homor R 11 seuerti- 81 adoptandum F" 33 sunt om. P 35 per- 

tmr P* I ^s^e P' 13 enixest R \ manumissa sonae om. PVU 36 nam om. Gaii codex 

esse debnit cum constitutione bis F" 15 li- Uer. 
farimo pand. R \ uolgo] uol R \ concepti] 



I 6 1-5 



18 



DE mS QUI 8UI lURIS 8UNT 



qnae istae pereonae Bunt, Bimol intellegemus qoae sni ioriB sunt. dispiciamus itaque de 

1 his, quae^ in aliena potestate Bunt Igitur in potestate* sunt Berui dominorum (quae quidem 
potestas iuris gentium est: nam i^ud omnes peraeque gentes animaduertere possnmus do- 
minis in seruos uitae necisque potestatem fuisse) et quodcumque per seruum adquiritur, id 

2 domino adquiritur. Sed hoc tempcnre nullis hominibus, qui sub imperio Romano sunt', & 
licet supra modum et sine cauBa legibus cognita* in seruos suos saeuire. nam ex consti- 
tutione diui* Antonini qui sine causa seruum suum occiderit, non minus puniri* iubetur, 
quam qui alienum senium occiderit sed et maior^ asperitas dominorum eiusdem princiins 
constitutione^ coercetur. » 

2 Ulpianus libro octauo de officio proconsulis^. Si ["CoU. 3, 3. L l, 8, 2. B. 3 1, i, 2. 19, 7, 11 JS 
dominus in seruos saeuierit uel ad impudicitiam turpemque uiolationem compellat, quae 
sint partes praesidis, ex rescripto diui Pii ad Aelium Marcianum proconsulem Baeticae 
manifestabitur. cuius rescripti uerba haec sunt: 'Dominorum quidem potestatem in suos 
'seruos illibatam esse oportet nec cuiquam hominum ius suum detrahi: sed dominorum 
'interest, ne auxilium contra saeuitiam uel famem uel intolerabilem iniuriam denegetur his 15 
qui iuste deprecantur. ideoque cognosce de querellis eorum, qui ex familia lulii Sabini 

'ad statuam confugerunt, et si uel durius habitos quam aequum est uel infami iniuria 
'affectos cognoueriSy ueniri iube tta, ut in potestate domini non reuertantur. qni si meae 
'constitutioni fraudem fecerit, sciet me admissum seuerius exsecuturum.' diuus etiam Ea- 
drianus Umbriciam quandam matronam in quinquennium relegauit, quod ex leuissimis fo 
causis ancillas atrocissime traotasset 

3 Gaius libro primo institutionum. Item in potestate nostra sunt liberi [OaA. l, 65. B. 31, l, 8 S* 
nostri, quos ex iustis nuptiis procreauerimus^^: quod ius proprium ciuium Romanorum est 

4 Ulpianus libro primo institutionum. Nam ciuium Romanorum quidam sunt [B . 31,1,4.5 S* 
patres familiarum, alii filii familiarum, quaedam matres familiarum, quaedam filiae fami- n 
liarum. patres familiarum sunt, qui sunt suae potestatis siue puberes siue impuberes: 
simili modo matres familiarum: filii familiarum et fiiiae, quae sunt in aliena potestate. 
nam qui ex me et uxore mea nascitor, in mea potestate est: item qui ex filio [i. i, 9, s 
meo et uxore eius nascitur, id est nepos meus et neptis, aeque in mea sunt potestate, et 
pronepos et proneptis et detnceps ceteri. so 

5 Idem libro trigensimo sexto ad Sabinum. Nepotes ex filio mortuo auo reccidere solent S* 
in filii potestatem, hoc est patris sui: simili modo et pronepotes et deinceps uel in filii 
potest||ate ^^, si uiuit et in familia mansit, uel in eius parentis, qui ante eos in potestate est 1 27 
et hoc non tantum in naturalibus, uerum in adoptiuis quoque iuris est 

FP(VU) 

^ sint ac prius dispiciamus de iis qui Gaius ^ in potestate itaque Gaius ' nec ciui- 
bus Romanis nec ullis aliis hominibus, qui sub imperio populi Romani sunt Gaiua ^ legi- 
bus cognita om. Gaius ^ diui] sacratissimi imperatoris Gaius ^ teneri Gaius ^ quoque 
ins. Gaius ^ per eiusdem principis constitutionem Gaius * sub titulo de dominorum 
saeuitia add, CoU. ^^ quos iustis nuptiis procreauimus Gaius ^^ potestatem {HaL)? 



1 intelligimus P 4 in'f seruos F, in ser- 
uis P" I adquiritur id] ad P* 5 imperi F 
(suppl f) 6 licet] leget F^ \ modus P- 
7 non] no F {suppL f) \ poniri F 8 eius- 
dem] eius P" 11 seruum CoU. 12 sunt 
PYV I aelium] aurelium CoU. \ ueticae FPY, 
uertice (misso postea add. m. ead.) U, beticae 
CoU, (Berol.) 13 manifestatur CoU. | sunt 
haec P I in seruos suos PU CoU. (BeroL) 
14 suli^ F' 17 et] ut PVU | 'adurius P| 
infami] infamiae CoU. (BeroL) 18 ueniri 
Faepy Qq^ (Berol,),ueniieF^U, uendereue/ 
uenundari Inst, \ iube ita] iubeta F (suppL /), 
iubet CoU, (Berol,) 1 potestatem CoU, (JBeroL) 



Insi. I qui si] quod si CoU, 19 exsecuturus 
P", exequiturum V \ etiam om, P" 20 um- 
briciam] umbram CoU, 21 tractasset] tra- 
ctare CoU, (BeroL) 23 quos] quod F" 

25 patrem familias P" | tHn filii familiarum 
om, F^, alii fiiii familias P" \ matrem P* 

26 suae pot sunt PVU 27 filii familiarum 
om, PVU(hic suppl. m, ree. ex 'pi') | quae] que- 
dam P- 29 eius] eiui F^ \ neposV F 
30 pro '^nepos et pro^ neptis F^ 31 lib. xxui P, 
liberi Ixxxu U \ re'c'cidere F 32 potestate 
PU I hoc est] hoc est in potestate P | prone- 
pos PV I «^et^ deinceps P* 33 potestgtate P| 
si] sui P I familiam PU \ parentes P" 



DK ADOPnOKIBUS 



19 



16 6-72 



Idbm Ubro nono ad Sabinum. Fflinm eum definimuB, qui ez uiro et uxore eius nascitur. S 
md si fingamus afnisse maritum uerbi gratia per decennium, reuersum anniculum inuenisse * 
in dorao Bua, placet nobis luliani aententia hunc non esse mariti filium. non fB. 81, 1,6 
tamen ferendum lulianus ait eum, qui oum uxore sua adsidue moratus nolit fiUum ad« 
gnoecere qnasi non suum. sed mihi uidetnr, quod et Scaeuola probat, si constet maritum 6 

aliqaamdin cum uxore non concubuisse infirmitate interueniente uel alia causa, uel si ea 

» 

oaletttdine pater familias fnit nt generare non possit, huncS qui in domo natus est, licet 
niianis Bcientibus, filium non esse. 

InEM libro uicensimo quinto ad Sabinum. Si qua poena pater fuerit affectns, [B. 81, 1,7 S 
Qt nel cinitatem amittat uel seruus poenae efficiatur, sine dubio nepos filii loco succedit. lo 

Idem libro uicensimo sexto ad Sabinum. Patre furioso liberi niliilominus in [ B. 81,1,8 S 
patrifl sui potestate sunt: idem et in omnibus est parentibus, qui habent liberos in potestate. 
oam cnm ius potestatis moribus sit receptum nec possit desinere qnis habere in potestate, 
nisi exierint liberi quibus casibns solent, nequaquam dubitandum est remanere eos in 
potestftte. qnaie non solum eos liberos in potestate habebit, quos ante furorem genuit, i6 
aerom et si qni ante furorem concepti in furore editi sunt. sed et si in fnrore agente 
eo uxor concipiat, nidendum an in potestate eins nascatnr filius: nam furiosus licet [Ep.4,i8 
uorem ducere non possit, retinere tamen matrimonium potest: quod cum ita se habeat, in 
potestate filium habebit. proinde et si furiosa sit uxor, ex ea ante conceptus in potestate 
Dttcetnr: sed et in fiirore eius conceptus ab eo qui non furebat sine dubio in potestate so 
naseetar, qnia retinetur matrimonium. sed et si ambo in furore agant et uxor et maritus 
et tunc concipiat, partus in potestate patris nascetnr, quasi uoluntatis reliquiis in furiosis 
1 manentibas: nam cum consistat matrimonium altero furente, consistet et utroque. Adeo 
intem retinet ius potestatis pater fnriosus, ut et adquiratur illi commodum eius, quod filius 
adquisinit. ts 

^ PoMPONius libro sexto decimo ad Quintum Mucium. Filius familias in pnblicis [B. 31, 1,9 E 
eaosis loeo patris familias habetur, ueluti ut magistratum gerat, ut tutor detur. 
) UupiAims libro quarto ad legem luliam et Papiam. Si iudex nutriri uel ali [B. 81, l, 10 E 
opoTtere pronuntiauerit, dicendum est de ueritate quaerendum, filius sit an non : neque enim 
ilimentoram cansa ueritati facit praeiudicium. so 

l HoDESTiNns libro primo pandectarum. Inuiti filii natnrales nel emancipati |B.8i, l,ii E 
Don redignntnr in patriam potestatem. 



VII. 

» DE ADOPTIONIBUS ET EMANCIPATIONIBUS ET ALHS 
MODIS QUIBUS POTESTAS SOLUITUR « 



SPE 



86 



l MoDESTiNnB libro secundo regularum. Filios familias non solum natura, uerum [Ep.6,l0 *E 
> et adoptiones £aciunt || Quod adoptionis nomen est quidem generale, in duas autem species f. 28 
diiiiditar, quarum altera adoptio similiter dicitur, altera adrogatio. adoptantur filii familias, 
adrogantnr qui sui iuris sunt. 89 

Gaius libro primo institutionum. Generalis enim adoptio duo- ["6aL i, 98. 99. Ep. 5. 10 *S 

FR (ineipU u.22 a patris; P(VU) 



ihnic? 



1 eom am.F' 2 adfuisse P", abf uisse P* VU 
4 Dolait PU 5 mi^hi F» \ prouat F* 9 lib. 
xrni P, Ub. xjlu U 12 cst] et P* 13 sit] 
iit P 14 Bolent] solent liberi P" 15 po- 
testata qoare F* 16 et om,P'U\ fturoreV 
ed. F 17 concepiat F* | an] est an P"'*' 17 
18 noB posset P« | habet P 19 sit] fuerit PU 
20 naacitur PVTP, ine. U' | sed et] sed PV, 
sedetBiir 21 nascitur PVCr | sedet]etPU, 



at y 22 nascitur PU \ reliquis FR 23 cons. 
in matrimoninm R \ constet utroque P", con- 
stet et utroque P^ const»* (constat U*) et 
utroque U \ adeo] deo R 24 potestati R 
27 ut tutor] tutor PVU 28 eVt F \ ali 
oportere] F, aliopptere R, ali*oportere PU 
29 debueritate R 84. 35 rubrieam om. R 
37 adoptiones nom. R \ generalem R 38 di- 
uitur R 

2* 



I 7 2—13 



20 



DS ADOPTIONIBUS 



bos modis fit, aat principis auctoritate aut magistratus imperio. principis aactoritate^ 
adoptamus eos qui sui iuris sunt: quae species adoptionia dicitur adrogatio, quia et is qui 
adoptat rogatur, id est intenrogatury an uelit eum quem adoptaturus sit iustum sibi filium 
esse, et isqui adoptatur rogatur, an id fieri patiatur^ imperio magistratus adoptamus eos 
qui in potestate parentis* sunt, siue primum gradum liberorum optineant, qualis est filius & 

1 filia^, siue inferiorem, qualis est nepos neptis, pronepos proneptis. Dlud^ |"^p.) Gti. i, lOS 
utrinsque adoptionis commune est, quod et lii qui generare non possunt, qualee sunt spadones, 

2 adoptare possunt. Hoc uero proprium est eius adoptionis, quae per prin- [GaLlTlbT. B. 8 8, l, l 
cipem fit^, quod is qui iiberos in potestate habet si se adrogandum dederit, non solum ipse 
potestati adrogatoris subicitur, sed et^ liberi eius in eiusdem fiunt potestate tamquam nepotes. lO 

3 Paulus libro quarto ad Sabinum. Si consul uel praeses filius familias [b783, l , 2. Ep. 5, is *S 
sit, posse eum apud semet ipsum uel emandpari uei in adoptionem dari constat 

4 MoDESTiNUS libro secundo reguiarum. Magistratum, apud quem legis actio [B . 88, 1,8 *E 
est, et emancipare filios suos et in adoptionem dare apud se posse Neratii sententia est. ii 

5 Gelsus libro uicensimo octauo digestorum. In adoptionibus eorum [b. 88 , i, 4. Bp. 5, il *S 
dumtaxat, qui suae potestatis sunt, uoiuntas exploratur^: sin autem a patre dantur in 
adoptionem, in lus utriusque arbitrium spectandum est uel oonsentiendo uel non contra- 
dicendo. 

6 Paulus libro trigensimo quinto ad edictum. Gum nepos adoptatnr | B.8a,l,6. Ep. 6, 16 *S 
quasi ex filio natus, consensus filii exigitur, idque etiam lulianus scribit to 

7 Celsus libro trigensimo nono digestorum. Cum adoptio fit, non est necessaria in eam *E 
rem auctoritas eorum, inter quos iura adgnationis consequuntur. 

8 MoDESTiNUS libro secundo regularum. Quod ne curatoris auctoritas [b. 88. i, 6. Bp. 6, ao *E 
intercederet in adrogatione ante tenuerat, snb diuo Claudio recte mutatum est. u 

9 llLPiAims libro primo ad Sabinum. Etiam caecus adoptare uel |"B. 88, l, 7. Ep. 6, 15 S 
adoptari potest 

10 Paulus iibro secundo ad Sabinum. Si quis nepotem quasi ex filio | B. 88. i, 8. Ep. bTii S 
natum quem in potestate habet consentiente fiUo adoptauerit, non adgnascitiur auo auus 
heres, quippe cum pOst mortem aui quasi in patris sui recoidit* potestatem. t9 

11 Idem libro quarto ad Sabinum. Si is qui filium haberet in nepotis fB. 88.1,9. Ep. 6,17 S 
locam adoptasset perinde atque si ex eo filio natus esset, et is filius auctor factas non 
esset: mortuo auo non esse nepotem in potestate filii. 

12 Ulpianus libro quarto decimo ad Sabinum. Qui liberatus est patria potestate, [ b. 88, 1, 10 S 
is postea in potestatem honeste reuerti non potest nisi adoptione. Si 

13 Pafinianus libro trigensimo sexto quaestionum. In omni fere iure [" b. 88,1, 11. Ep. 6, 18 *P 
finita patris adoptiui potestate nuHum ex pristino retinetur uestigium : * denique et patria 
dignitas quaesita per adoptionem finita ea deponitar. 

FR (deficit u. 11 in fiUus; PfVU) 

^ Adoptio autem duobus modis fit: aut populi aucto;itate aut inperio magistratus, uelut 
praetoris. populi auctoritate Gaiua > et populus rogatur, an id fieri iubeat ins. Gatut 
' parentium Gaius (u. t ) * filius et filia Gaii cod, ' uero ins. Gaius * illud pro- 
prium est eius adoptionis quae per populum fit Gaius ^ sed etiam Gaius ^ eorum 
qui suae pot. sunt ipsorum dumtaxat uoluntas exploratur (Hal.)? sed potius erediderim guas 
sequuntur post exploratur lustinianorum esse, qui priora uere Celsi suis aptare neglexerini 
• reccidat (cdrf.)? 



I aut mag. i. p. auctoritate om. P" 17 1 aucto- 
ritatem ad. /2 2 iuri R 3 interrog.] inrogar 
tur P" 4 paciuntur R \ eos om, Ih 5 pa- 
renti R, parentium Gai., tc^n nATepcoN Ep. \ 
filius filias R, filius et filia Gai., 6 yioc kai h 
errATHp Ep. 6 nepos om. F^ 7 adoptio- 
nes F^ I quod] quia Gaii codex contra dig, st 
inst. 9 in potestatem R 10 nepotesV F 

II sabinom R, edictum sabinum P' 12 eman- 
cipare P" (tnc. U') cum B (Tipuc.)i ^ynatai 



HAp* eAYT^ AYTcZoYctON noieiN KAi eic eeciN &i- 
2koceAi 13 actio est] actione P'> actionem U 
14 est •^er eman. F' \ neratii^ F* 22 ad- 
gnation'e'is F 23 ne] nec P*, ut nec U 
29 aui^ F I pot rec. PU 30 habet P^ 
31 adoptasset et* F \ et is] ut et is P' 
33 ad 'massurium* sabinum F 34 potestate 
PU I '^re^uerti F* | adopcionemP- 35 iuraP» 
36 adoptiui om. P" | retineTeiur F^ 



BT EMAKCIPATTONIBnS 



21 



I 7 14-19 



14 I PoxPONius libro qninto ad Sabinmn. Sed etiam nepoB ex filio apud adoptatum^ patrem 8 t, 38' 
conoeptas et natns per emancipationem iura omnia perdit. 

IS ULPiAims libro uicensimo sexto ad Sabinum. Si pater familias adop- |B.83,i,i2rEp.6,U S 
tatOB sit) omnia quae eius fuerunt et adquiri pOBSunt tacito iure ad eum transeunt qui 
adoptauit: faoc amplius liberi eius qui in potestate sunt eum sequuntor: sed et hi, qui [^ 5 
pofltliminio redeunt, uel qui in utero {uerunt cum adrogaretur, simili modo in j^otestatem 

\ adrc^toris redig^ntur. Qui duos filios et ex altero eorum nepotem habet, si uult [(Ep.) 
nepotem qnasi ex altero natum* sio adoptaro, potest hoo efficero, si eum emancipauerit 
et sic adoptauerit quasi ex altero natum. facit enim hoc quasi quilibet, non quasi auus, 
et qua ratione quasi ex quoUbet natum potest adoptaro, ita po test et quasi ex altero filio. lo 

■a In adrogationi^us cognitio uertitur, num forte minor sexa- [ b. L c. 'Pon. 44 not Ep. 6, 19 
ginta annis sit qui adrogat, quia magis liberorum creationi studero debeat: nisi forte mor- 
bns aut ualetudo in causa sit aut alia iusta causa adrogandi, neluti si conionctam si bi per- 

3 sonam uelit adoptare. Item non debet quis plures adrogaro nisi ex iusta causa, [(Ton.) 
sed nec libertum alienum, nec maiorem minor. is 

X6 lAUOLEmjs libro sexto ex Oassio. Adoptio enim in his personis locum habet, [Ep.5,20 *E 

in quibuB etiam natura potest habero. 
17 ULfiaki^s libro uicensimo sexto ad Sabinum. Nec ei per- [ b. 88, i, 18. 'Pott. 8 8,1. Ep.5,2l S 
mittitur adrogare, qui tutelam uel curam alicuius administrauit, si minor uiginti quinque 
annis dt qui adrogatur, ne forte eum ideo adroget, ne rationes roddat item in- [CPon.) lo 



1 quirendnm eet, ne forte turpis causa adrogandi subsit Eorum dumtaxat pupillo- | Ep.5,22 
rnm adrogatio permittenda est his, qui* uel naturali cognatione uel sanotissima affectione 
docti adoptarent, ceterorum prohibenda, ne esset in potestate tatorum et finire tutelam et 

2 snbetitutionem a parente factam extinguero. £t primum quidem excutiendum erit, | Ep. 5728 
quae facultates pupilH sint et quae eius, qui adoptaro eum uelit,. ut aestlmetur ex compa- 25 
ratione eamm, an salubris adoptio possit pupillo intellegi: deinde cuius uitae sit is, qui 
nelit pupillum redigere in familiam suam: tertio cuius idem aetads sit, ut aestimetur, an 
melins sit de liberis procreandis cogitaro eum quam ex aliena familia quemqnam redigere 

8 in potestatem suam. Praeterea uidendum est, an non debeat permitti ei, qui uel [^pj 
nnum habebit uel plures liberos, adoptare alium, ne aut illorum/ quos iustis nuptiis pro- 80 
creaneTit, deminuatur spes quam unusquisque liberorum obsequio paret sibi, aut qui 

4 adoptatus fuit minus percipiat quam dignum erit eum consequi. Interdum et ditiorem per- 
mittetnr adoptare pauperiori, si uitae eius sobrietas clara sit uel affectio honesta nec in- 

6 eognita. Satisdatio autem in his casibus dari solet. ' |Ep.6,28 S4 

18 MAXCEUiUS libro nicensimo sexto digestorum. Non aliter enim uoluntaii eius, qui ad- ^E 
rogare pnpjllnm uolet, si causam eius ob aUa probabit, subscribendum erit, quam si canerit 
semo publico se restituturum ea, quae ex bonis eius consecutns fuerit, illis, ad quos res 
pernentura esset, si adrogatus permansisjlset in suo statu. f. 29 

19 Ulpiakus libro uicensimo sexto ad Sabinum. Wi uerbis satisdationis quae ab [Ep.5,24 S 
adrogatore praestari debet 'ad quos ea res pertinet* et libertatibus prospectnm esse, quae se- 40 

FIYVU) 



^ adoptati? * his qui] si qui? 

1 quinto] m P'U \ adoptatnm] optatum P" 

2 et] est P"P" I perdet PVU 4 omnia e' F\ 
et adq. poss. om. PU {in mg. 9uppL ex 'pf ) 
5 enm conseq. P^VU 6 postliminium P* | 
in utero] utero P" I cum <m, F^ \ arrogaren- 
tor P I potestaie PU 9 et sic adopt <m, 
P" I non) et non PVU \ auus et q. r. quasi 
om. P", et om. P*U 11 adrogationVibus F 
12 qui ,om. F^ I debet PVU 15 minus P- 
18 permititur F 19 uel wi. P« 20 ideo 
om. P* 21 torpis] temporis P* 22 per- 



mittend^^a^ P* 23 adoptaret P", adoptaue- 
rint U 25 qui facultates F^ \ quae 1n* 
eius F 27 redegero F^ \ cuius idem] cuius- 
dem P*. cuius demum P*?7*, cuiusdam V, 
cuius ?> 28 sit om. P-O^ 29 po- 
testate aua P | uidendum] euidendum P" 
30 quos] quod P* 32 eiio*it F \ permittitur PU 
35 enim om. P- 36 probauit P* 37 resti- 
turum P- I ea om, PVU 39 ab] ad P- 
40 eas' F 



I 7 19-30 



22 



DB ADOFTIONIBnS 



cundis tabulis datae siint, et molto magb Babstitato Berao, item legatariifl, nemo dubitat [(Ep.) 
1 Quae satisdatio si omissa fuerit, ntilis actio in adrogatorem datur. 

20 Mabgellxts libro uicensimo sexto digestorum. Haec autem satisdatio locum habet, si *E 
impubes decessit. sed etsi de pupillo loquitur, tamen hoc et in pupilla obseruandum est 4 

21 Gaius libro singulari regularum. Nam et feminae ex rescripto principis ad- faas, i, 17 S^ 
rogail possunt. 

22 UiiFiAinTS libro uicensimo sexto ad Sabinum. Si adrogator decesserit impubere [ b. 38, l, 18 S 
relicto filio adoptiuo et mox impubes decedat, an heredes adrogatoris teneantur? et dicendam 

1 est heredes quoque restitutaros et bona adrogati et praeterea quartam partem. Sed an 
impuberi adrogator substituere possit, quaeritur: et puto non admitd substitutionem, nisi lo 
forte ad quartam solam quam ex bonis eius consequitnr, et hactenus ut ei usque ad pu- 
bertatem substituat ceterum si fidei eius committat, ut qnandoque restituat, non oportet 
admitti fideicommissum , quia hoc non iudicio eius ad eum peruenit, sed principali proui- 

2 dentia. Haec omnia dicenda sunt, siue in locum filii siue in locum nepotis aliquis im- [(^ 
puberem adrogauerit. is 

23 Paulus libro trigensimo quinto ad edictum. Qui in adoptionem |B.8S,1,19. Ep.5,26 8 
datur, his quibus adgnascitur et cognatus fit, quibus uero non adgnascitur nec cognatus 
fit: adoptio enim non ius sanguinis, sed ius adgnationis adfert et ideo si filium adoptauero, 
uxor mea illi matris loco non est, neqne enim adgnascitur ei, propter quod nec cognata 
eius fit: item nec mater mea auiae loco iUi est, quoniam his, qui extra familiam meam to 
sunt, non adgnascitnr: sed filiae meae is quem adoptaui frater fit, quoniam in £unilia 
mea est filia: nuptiis tamen etiam eorum prohibitis. 



24 



26 



27 



28 



29 



30 



ULFiAims libro primo dispntationum. Neque absens neque dissentiens ad- | B. 88, i, 20 S 
rogari potest. 



t4 



26 Idem libro quinto opinionnm. Post mortem filiae suae, quae ut mater familias i B. 38, i, 21 S 



quasi iure emancipata uixerat et testamento scriptis heredibus decessit, adnersus factom 
suum, quasi non iure eam nec praesentibus testibus emancipasset, pater mouere oontro- 
1 uersiam prohibetur. Neque adoptare neque adrogare quis absens nec per alium eiosmodi 
soUemnitatem peragere potest. to 

luLiANUB libro septuagensimo digestomm. Quem filius meus emancipatns | B. 88, l, 22 S 
adoptauerit, is nepos mens non erit 



Ideh hbro octagensimo quinto digestoniffl. £x adoptiuo natus adoptiai iocum [B. 88, i, 28 S 
optinet in iure ciuili. 

Gaius libro primo institutionnm. Libernm arbitrium [ GaL i, 188 rest L i, 12, 7. B. 88, i, 2i S 
est ei, qui filium et ex eo nepotem in potestate habebit, filium qnidem potestate demittere, S6 
nepotem uero in potestate retinere: uel ex diuerso filium qnidem in potestate retinere, ne- 
potem uero mannmittere : uel omnes sui ioris efficere. eadem et de pronepote || dicta esse f. 29* 
intellegemus. 

Calustratus libro secundo institntionam. Si pater natnralis loqui qnidem |B. 88, 1,25 8 
non possit, alio tamen modo quam sermone manifestam facere possit uelle se filium suum 40 
in adoptionem dare: perinde confirmatur adoptio, ac si iure facta esset. 

Paulus libro primo regularum. £t qui uxores non habent filios adoptare [B. 88, i, 26 S 
possunt 

FP(VU) 



1 dubitabat P' 4 obserbandum F 5 fimi- 
nae F' \ adrogare P% YioecTOYNTAi Tipue. 
8 e'8't dic. F 9 restituere se bona PVU \ 
propterea P" 11 usqu a'e F 12 si om. P" | 
ut] at F^ 13 fideicom'm'issum F, fidei com- 
missus P" I hoc] haec P", om. U \ iudicio 
eius] dico P" 16 adoptione P 17 et om. 
PVU 18 oflfert PU \ adoptauero] adoptaue- 
rit F, adoptauerim Tatir. 19 p'illi F \ cog- 



nita F^ 20 nec] ne P» | extram* P 21 fira- 
ter fit (est P*U) quoniam in familia mea (mae 
P") est filia FP^U, frMi«m in filia mea • filie P' 
28 absent P' | neque P' | huinsmodi P 31 ne- 
pos meus] meus P", meus nepos P*U 33 in 
lure) ure P- 35 est ei] ei P*, ei est V \ 
dimittere PVU 37 et ^de^ F' 3? intd- 
ligimus PVU 40 fao. potest P I se's* F \ suum 
om. PU 41 confirB||matnr F \ iura P* 



BT KICANCIPATIONIBUS 



23 



I 7 31—43 



31 



32 



S3 



MABCOAiTnB libro qnipto xegnlaram. Non potest fiUas, qvi est in potestate [B. 88, 1,27 S 
patris, nllo modo compellere enm, ne sit in potestate, sine naturalis aiue adoptinns. 

PAPDiiAinjB libro trigenrimo primo quaefitionum. Nonnnmqnam autem im- [ B. 88, i. 28 *P 
pnbea qui adc^tatns est andiendns erit, ei pubes factufi emancipari deaideret, idque causa 4 
cognita per indicem statnendnm erit Imperator Titos Antoninns rescripsit pri- [Ep.5,26 
uignnm sunm tutori adoptare permittendum. 

Ma&gianus libro quinto regulamm. £t si pnbes factus non expedire f B. 88, 1,29. Ep .6,25 8/ 
«M in potestatem eius redigi probauerit, aeqnnm esse emancipari eum a patre adoptiuo 
atqne ita pristinnm ins reciperare. 9 

Paulus libro nndecimo qnaestionnm. Quaesitum est, si tibi filius in adoptionem [ B. 88, i, 80 P 



35 



36 



bac lege dt datus, nt post trienninm pnta eundem mihi in adoptionem des, an actio ulla 
sit et Labeo putat nnllam esse actionem: nec enim moribns nostris conuenit fiiium tem- 
poralem babere. 

Id£h libro primo responsomm. Per adoptionem dignitas non minnitur, [B. 88, i, 81. Ep. 5, 9 P 
sed augetnr. unde senator etsi a plebeio adoptatus est, manet senator: simiUter manet et is 
senatoris filins. 



Idem libro octauo decimo reeponsomm. Emancipari filium a patre qnocnmqne ["b. .S8, i, 32 P 
1 looo posse constat, ut exeat de patria potestate. Apud proconsulem etiam in ea proninda^ 
qnam sortitns non est, et mannmitti et in adoptionem dari posse placet. i9 

37 Ideh libro secundo sententiaram. Adoptare quis nepotis loco potest, [" B. 88, 1,88. Ep.6,26 Pf 
1 eCiam si filium non habet. £nm qnem qnis adoptauit, emancipatnm nel in adoptionem 

datam itemm non potest adoptare. 

38 Maroellus libro nicensimo sexto digestomm. Adoptio non inre facta a [b. 88, i, 34 E 
principe confirmari potest. S4 

39 UufANUS libro tertio de officio consulis. Nam ita diuus Marcus Entychiano rescripsit: E 
Qnod desideras an impetrare debeas, aestimabont iudices adhibitis etiam liis, qui contra 
'dicent, id est qui laederentur confirmatione adoptionis*. 

40 MoDESTiNUS libro primo differentiaram. Adrogato patre familias liberi, qui [B. 88, i, 85 E 
in eins erant potestate, nepotes apud adrogatorem efficinntnr simulque cum suo patre in 
etns reccidnnt potestatem. quod non similiter in adoptionem contingit: nam nepotes ex eo so 

1 in aai natnralis retinentur potestate. Non tantnm cum quis adoptat, sed et cum adrogat, [(i) 
maior esse debet eo, quem sibi per adrogationem uel per adoptionem filinm facit, et utique 

2 plenae pnbertatis: id est decem et opto annis enm praecedere debet. Spado adrogando [B.Lc. 
sanm heredem sibi adsciscere potest nec ei corporale nitinm impedimento est. 84 

41 Idem libro secnndo regularam. Si pater filhim, ex quo nepos illi est in po< [B. 88, i, 86 E 
testate, emancipauerit et postea eum adoptauerit: mortuo eo nepos in patris non reuertitur 
potestatem. 1 nec is nepos in patris renertitur potestatem , qnem anns retmuerit filio dato q. 2 f. 80 
in adoptionem, quem denuo redadoptauit. 

42 Id£M libro primo pandectarum. Etiam infantem in adoptionem dare possumns. 

43 PoMPOKius libro uicensimo ad Quintum Mucium. Adoptiones non solum 

FPfVU) 



B. 88, 1,87 E 



B. 88, 1,88 E 



1 regularis P | est om. P 2 compellere] 
compeUe P" | sit in] sciti P" 4 emanci- 
pare P* | desideret] uelit PVU, €tti2mt€i B 
{Tipuc.) 5 statu^^en^dnm F^ \ imperator] nam 
imperator PVU 1 regularis P 9 recu- 
pera P", recnperare P*VU 10 quaesitum 
est 0111. P% Uem, sed ut quaesitum adait poH 
recnperare «. 9, V, item, sed ut quaes. est 
adait tt. n, post des P*U 11 hae c F | an 
am. P- 12 nulla P» | nnll. put. P^U | mino- 
ribus P- 14 primo] ii P- U 15 et si] si P- 
17 octatto decimo] xxuiii PVU \ emancipar 
li^ F I fimlium F 19 quam sortitus] P», 



quaititurs P' 20 sententiaWm F* 25 dein 
officio proconsulis P, de offitio proconsulis U\ 
eutnchiano F, eutichiano PV, eutibiano (7 
26 existimabunt PVU 27 laedereliiiir •^con^- 
firmatione F' 29 in eius] eius P* 30 po- 
testate PU | quid P" 31 cum] quicum P' 
33 '"s^pado P* 34 adsciscere] accrescei^e PU, 
adcrescere V 35 regionum P", om, U 
36 emancinaerit F' | reuer'u'titur F 37 po- 
testate P | nec (ne V) is nepos ... 38 led- 
adoptauit in Htura P* (inc. P"), nec is nepos 
in p. reu. pot. om. U 40 uicensimo] xxi PV, 
xxu U 



I 7 43 - 8 4 



24 



DB DIUISIONB RERUM 



filiornm, sed et quasi nepotam fiant, nt aliqais nepos noster esse nideatiir perinde qoasi 
ex filio uel incerto natas sit. 
44 Progulub libro octauo epiBtularum. Si is, qui nepotem ex fi]io habet, in | B. S3, l, 39 E 



nepotis loco aliquem adoptauit, non puto mortuo auo iura consanguinitatis inter nepotea 
futura esse. sed si sic adoptauit, ut etiam iure legis nepos suub esset, quasi^ ex Lueio 6 
puta filio suo et ex matre familias eius natus esset, contra puto. 
45 Paulub libro tertio ad legem luiiam et Papiam. Onera eins, qui in |B. 88,1,40. Ep.5,27 B 
adoptionem datus est, ad patrem adoptiuum transferuntur. 



46 Ulpianus libro quarto ad legem luliam et Papiam. In seruitute mea quaesitus rEp.5,19 E 



mihi filius in potestatem meam redigi benefido principis potest: libertinum tamen eum lo 
manere non dubitatur. 



VIIL 
R DE DIUISIONE RERUM ET QUALITATE Jt 



SE 



1 Gaius libro secundo institutionum. Summa> rerum diuisio in duos [ Gti. 2^ 2. 8. B. 46, s, "l 8 
articulos deducitur: nam aliae sunt diuini iuris, aJiae humani. diuini iuris sunt ueluti res ts 
sacrae et religiosae. sanctae quoque res, ueluti muri et portae, quo- |"Gai. 2, 8—14 fere rert. 
dammodo diuini iuris sunt. quod autem diuini iuris est, id nullius in bonis est: id uero, 
quod humani iuris est, plerumque alicuius in bonis est, potest autem et nullius in bonis 
esse : nam res hereditariae, antequam aliquis heres existat, nuliius in bonis sunt hae autem 
res, quae humani iuris sunt, aut publicae sunt aut priuatae. quae publioae sunt, nullius in to 
bonis esse creduntur, ipsius enim uniuersitatis esse creduntur: priuatae autem sunt, quae 

1 singulorum sunt. Quaedam praeterea res corporales snnt, quaedam incorporales. |L2,a 
corporales hae sunt, quae tangi possunt, ueluti fundus homo uestis aurum argentnm et 
denique aliae res innumerabiles: incorporales sunt, quae tangi non poesunt, qualiasuntea^ 
quae in iure consistunt, sicut hereditas, usus fructus, obligationes qnoqno modo contraetae. ts 
nec ad rem pertinet, quod in hereditate res corporales continentur: nam et firuetus, qui ex 
fundo percipiuntur, corporales snnt, et id quod ex aliqua obligatione nobis debetur plerum- 
que corporale est, ueluti fundas homo pecunia: nam ipsnm ius suoeesslDnis et ipsum ius 
utendi fruendi et ipsum ius obligationis incorporale est eodem numero sunt et iura prae- 
diomm urbanomm et rusticorum, quae etiam semitntes uocantnr. so 

2 Marcianus libro tertio institntionum. Quaedam naturali iure oom- 1 1. 2, i pr. i. B. 46, 8 , i 8 
munia sunt omnium, quaedam uniuersitatis, quaedam nulIiuS) pieraque singulomm, quae 

1 uariis ex causis cuique adquimntur. £t quidem naturali iure omnium communia sunt illa: 
aer, aqua profluens, et mare, et per hoc litora maris. 84 

3 FLORENTmus institutionum libro sexto. Item lapilli, gemmae ce- [ l. 2, i, 18. BS. 46, 8, 2 8 
teraque, quae in litore inuenimus, iure naturali nostra statim finnt. 

4 Margiakus libro tertio institutionum. Nemo igitur ad litus maris [l. 2,1, 1 . B8.46,8,2 8 

FP(VU) 



^ uti tam iure lege nepos suus esset quam si (similiter Viniimillius : cf. GdL 5, 19, 9)^ 
• itaque »rw. Gaius 



1 nepotum] nepotes P", nepotis P^VU 2 uel 
incerto] FU^, uel incoMO U", uel deinceps 
P*y*, inc. P^V", (bc €i aAhAoy yioy Tipuc, | sit] 
fit P 4 mortuo] tuo P' \ nepote'm's F 
5 si sic] sic si P" | legis] legis uei P" 
7 papulus F 9 quarto] iiiP* | iuliam] io- 
lam F' 10 potestatem "m^eam F', potestate 
mea U 14 summa rerum) sumam enim ut 
uid. P« 15 articulos om.F^ 17 iuris e'B*t F' \ 
in nullius P", inter cdia om. V 18 in ali- 
cuius PU I et am, F^ 19 res om. F^ | aUquis] 
alius P" I hae] haec P^U 20 aut publicae 



sunt 'nullius' F, aut ^ublicae (om. sunt) P, 
inter al. om, V \ nuUe ius F 21 credantur 
ipsius P I sunt om. P 22 sunt sing. P 
23 ea] haeao PVU 26 hereditateV F 
29 mtendi fmendi F' 30 et msticomm 
om. P', et om. V 32 sunt omn. q. uniuer- 
sitatis om. P', sunt om.V 33 quique jP 
34 aer om, P^VU (aer ... 35 item in Uhara 
P^, ine. P-) 35 libro i institutionum U | 
itemj om. P^VU \ ceteraque] cetera P% et 
cetera P^V 36 iur^e n^aturali F' \ sUtim 
nostra PVU 



BT QUALITATB 



25 



I 8 4-9 



tceedere prohibetar pifleandi cansa, dum tamen nlllis et aedificiis et monomentis abstineatar, 

quia non snnt inris gentium siout et mare: idque et diuus Pius piscatoribus Formianis et 

1 Gapenatis^ rescripsit Sed flumina paene omnia et portus publica sunt. [1.2, i, 2. B . 46, 3,8 

5 Gaius libro secundo remm cottidianarum || siue aureorum. Ripa- [ T. 2, l, 4 cf. 5. B. 46 , 8, 4 5 f. 80* 
rom UBUS pM5]icus est iure gentium sicut ipsius fluminis. itaqne nauem ad eas appellere, 6 
fnnes ex arboribua ibi natis religare, retia siccare et ex mare reducere*, onus aliquid in 

fais reponere cnilibet liberum est, sicuti per ipsum flumen nauigare. sed proprietas illomm 

est, qnomm praediis haerent: qua de causa arbores quoque in his natae eomndem [(B) 

1. sunt- In mare piscantibus libemm est casam in litore ponere, in qua se recipiant, g 

6 MASdAifUS libro tertio institutionum. in tantumy ut et soli domini constituantur qui ibi S 
aedificanty sed quamdiu aedificium manet: alioquin aedificio dilapso qnasi iure postiiminii 
reuertitnr locus in pristinam cansam, et si alius in eodem loco aedificauerit, eius fiet 

1 Uniuersitatis sunt, non singuloram ueluti quae in ciuitatibus sunt theatra f l. 2, 1,6. B.46,8,6 
et stadia et similia et si qua alia sunt communia ciuitatium. ideoque nec semus com* [(L) 
maniB dnitatis singuloram pro parte intellegitur, sed uniuersitatis et ideo tam contra ciuem 15 
qnam pro eo posse seraum ciuitatis torqueri diui fratres resciipsemnt ideo et libertus 

2 dnitatis non habet necesse ueniam edicti petere, si uocet in ius aliquem ex ciuibus. Sacrae 
8 res et religiosae et sanctae in nullius bonis sunt Sacrae autem res sunt hae, quae publice 

consecratae sunt, non priuate: si quis ergo priuatim sibi constituerit sacmm, sacrum non 
est, sed profanum. semel autem aede sacra facta etiam dimto aedificio locus sacer manet lo 
4 Religiosum autem locum unusquisque sua uoluntate facit, dum mortuum infert in [i. 2, l, 9 
locum snum. in^ commune autem sepulchmm etiam inuitis ceteris iicet inferre. sed et in 
sliennm loenm concedente domino licet inferre: et licet postea ratum habuerit quam illatus 

6 est mortuus, religiosus locus fit Cenotaphium quoque magis placet locum esse religio- [^ 
ram, dcut testis in ea re est Uergilius^. sts 

7 Ulpiasus libro uicensimo quinto ad edictum. Sed diui fratres [ D.ii,7,6,i. BS.46,8, 6 "E 
eontra rescripsemnt 

8 Mabciakus libro quarto regulamm. Sanctum est, quod ab iniuria [ B.46, 8, 6. Ep.i5, 2 Sf 
1 bominum defensum atque munitum est Sanctum autem dictum est a sagminibus: sunt 

autem sagmina qnaedam herbae, quas legati populi Romani ferre soient, ne quis eos uio- so 

9 iaret, sicut legati Graecomm ferant ea quae uocantur cerycia. In municipiis quoque muros 
esse sanctos Sabinum recte respondisse Oassius refert, prohiberique oportere ne quid in liis 
immitteretur. 

9 Ulfianus libro sexagensimo octauo ad edictum. Sacra loca ea sunt, [b. 46, 8, 7. Ep. 15, 2 E 

FPCVU) 

' Capenatis] /rmani BSiSteph.): KAneNAToic: /usYfi« Caietanis (Burmann ad Suetonii Tib,60)? 

* retia siccare et ex mare reducere] /rman/ n: fuitne retia ex mari reducere et siccare? 

* Aen 3, 303: libabat cineri Andromache manesque uocabat Hectoreum ad tumulum, uiridi 
quem caespite inanem et geminas, causanf lacrimis, sacrauerat aras 



1 et mon. et aedificiis (ediciis P") PVU cum 
Inet. 3 fluminaV F \ &V F \ porticis uel 
portius P 5 publicus] plicus F | ipsi^us F\ 
appellere] F cum BS {Steph.): weeiN re kai 
fipocopMJzeiN , tdri more solito prius uoceLbulum 
uersio esi kata ito^a; aplicare P, applicare 
VU Ingt. 6 mare "re^cruc-^ere i^, mari de- 
dncere P, mari deduceret U, mare deducere 
InsL, cAkcin eK SaAacchc BS {Steph.) | unus F" 
7 illoram] eoram P', illaram P*U 8 hvg] 
hisdem P, eisdem U eum Inst. 9 piscali''^- 
bus i^» I in^ qua F» I recipiunt P 10 ut 
om. P" 11 aedifidum dil. . P" 13 th'e'a- 
tra 'et F', theatra U 14 et stadia bis F^ \ 
comm. chiitatum VU, ciuitatum comm. P 
16 tibertis F^ 18 boni sint P | heae PU | 



publicae FP 19 priuatae FP \ priuatum P | 
const. sacram sacram] PU*, const. sacram U% 
sacram ''constituerit sacram^ F' 20 ae^^de' F^, 
hedes P^V \ sacrae' facta F 22 sepulcrhum F 
23 ratum habuerit] Fcum BS {Steph,): ei Ac 
KAi MH ki ApxHC CYNexcopHce, MeSo Ae t6 Aei^^ANON 

eiCHN^XeH, pATONABlTeYCeN 6 TOYTOY AeCITOTHC et 

Theophilo: maOcjn Ae Tofro KYpiON HfHCATO t6 
npAxecN 6 AecnoTHc, ratum non habuerit PVU 
eum Inst. libris praeter Anselmum 24 locus 
fit] sit P, fit U, fit locus V I cenotraphium P* | 
locum] locus P* 25 testis] testis est P" 
28 marcianus] oyAttianoc B 29 est aut dict 
P*U I a sagminibus] F et Latine BS; san- 
guinibus P-U' 31 cencia P* 32 quidem P" 
33 immitetur P* 34 ulpianns] mapkianoc B 



18 9-96 



26 



DE SENAT0BIBU8 



1 quae pablice sunt dedicata, sine in ciuitate sint Bine in agro. Sdendiim est locnm ["(Ep]j 
pub/icum tunc sacrum fieri poflse, cum princeps eum dedicauit uel dedicandi dedit pote- 

2 statem. lUud notandnm est aliud esBe sacrum locum , atiud Bacrarium. aacer locus est 
locuB conBecratuB, Bacrarium est iocuB, in quo sacra reponuntur, quod etiam in aedificio 
priuato esse potest, et solent,*qni liberare eum locum religione uolunt, sacra inde euocare. s 

3 Proprie dicimus sancta, quae neqne sacra ncque profana sunt, sed Banctione quadam con- 
firmata: nt leges sanctae sunt, sanctione enim quadam sunt subnixae. quod enim sanctione 
quadam subnixum est, id sanctum est, etsi deo non sit couBecratom: et interdnm in san- 

4 ctionibus adicitur, ut qui ibi aliquid commisit, capite puniatur. Muros autem municipales 
nec reficere licet sine principis uei praesidis auctoritate nec aliquid eis coniungere uel sn- lo 

5 perponere. Res sacra non recipit aestimationem. 

10 PoMPONms libro sexto ex Plautio. Aristo ait, sicut id, quod in mare aedi- [ b. 46, bT s E 
ficatnm sit, fieret priuatum, ita quod mari |) occupatum sit, fieri publieum. 1 31 



11 PoMPOMius libro secundo ex uariis iectionibus. Si quis uiolauerit muros, | B. 46, 3, 9 E 
capite punitur, sicuti si quis transcendet scalis admotiB uel alia qualibet ratione. nam ciues is 
Romanos alia quam per portas egredi non licet, cum illnd hostile et abMi^nandum sit: 
nam et Romuli frater Bemus occisus traditur ob id, quod murum tranBcendere uolaerit 



VIIIL 

R DE SENATORIBUS fi; 



EPS 



1 Ulfianus libro Bexagensimo secundo ad edictum. GonBulari feminae utique | B.6,i,l E 
consularem uirqm praeferendum nemo ambigit sed uir praefectoriuB an couBulari feminae si 

1 praeferatur, uidendum. putem praeferri, quia maior dignitas est in sexu uirilL GonsulareB 
autem feminas dicimus consularium uxores: adicit Satuminus etiam matres, quod nec ub- 
quam relatnm est nec nmquam receptum. 

2 Marcellus libro tertio digestomm. CasBiuB Longinus non putat ei [ "b. 6, 1, 8. Bp. 14, 88 E 
permittendum, qni propter turpitudinem senatu motns neo reBtitutUB est, iudicare nel testi- n 
monium dicere, quia lex lulia repetundarum hoc fieri uetat 

3 



MoDESTiNUS libro sexto regniarum. Senatorem remotnm senatu capite non |B.6,i,3 E 
minui, sed Romae morari diuus Seuems et AntoninuB permiBerant. 

PoMPOKius libro duodeoimo ex uariis lectionibus. Qui indignus est inferiore [b^Tm E 
ordine, indignior est superiore. si 

Ulpiaiojs libro primo ad legem luliam et Papiam. Senatoris fiiium accipere |B.6,l,6 E 



debemuB non tantum eum qui naturalis est, ueram adoptiuum quoque: neque intererit, a 
quo uel qualiter adoptatus fuerit nec interest, iam in senatoria dignitate constitutuB eum 
BUBceperit an ante dignitatem senatoriam. ss 

Paulus libro secundo ad legem luliam et Papiam. Senatoris fiHus est et is, quem [B.6,l,5 E 



in adoptionem accepit, quamdiu tamen in famili^ eius manet: emancipatus uero nomen filii 
emancipatione amittit. A senatore in adoptionem filius datus ei qui inferioris [b.6,1,6 
FP(VV) 



I au''^''^ F\ sint] snnt PO 2 pubicum F\ 
deoicauit] dificauit P" ) dedicando P* 6 pro* 
prie] prope P" | sanctione] Fcum BS {Steph.) : 
eecnJCMATi ^€ TiNi HTOi ccBacmati (fiam sancfio 
pottea quoque uertUur OecnicMA), sacratione PU, 
sed sanctione . . . sanctae sunt of». V 7 san- 
ctione] sanctio e P* | quod] qui P* | sanctio- 
nem' F 8 deo] ideo P-17-, id deo P*, deo 
U* I sali^ctionibuB F^ 9 commisserit P" | 
mancipales JP 10 refi^^cere F' \ nec] nel P 

II sacre P- | respicit P- 12 pUudio PVU 

13 occupa n tum F | sit] fit P | publico P" 

14 ui^olauerit F 15 puniatnr PV*U \ si quis] 
qui PVU I transVcendet F 16 aiia] alias 



PVT7; €T€pcoe€H BS (Steph.) | egredi] frmai 
BS (StepL): cIicnai | 'h'abeonunandum F*, 
abhonunandum F^ \ sit] est sit P" 17 tran- 
scedere F 19 '^sCnatoribus F' 20 oonsu- 
lare fem. P' 22 putem] potest P", ine, V* \ 
qui^a P* I sexu uiriii} xexurili F^ 23 sa- 
turnius P" 24 nmquam] usquam PU 26 qui] 
quod P' I turpitudinem (tnrpBtudtnem F^) 
senatum senatu motus F 27 repetendaram P 
28 'remotum F^ \ senatu capite] senatusuca- 
pere P- 29 diui PU 30 indignor P 
32 senatorib F^ 35 senatoriam d|gnit P 
36 senatori bus F 38 emancipationem P" 1 
eijin P* 



DS OFFICIO GONSULI8 



27 



I 9 6 - 10 1 



dignitatis est, qaad Benatozis filios uidetory qnia non amittitar senatoria dignitaa adoptione 
inferioriB dignitatis, non magis quam nt consularis desinat esse. 
7 UuoAiaJS libro primo ad legem luliam et Papiam. Emancipatum a patre sena- [B. 6,1,7 Ef 
1 tore quaai senatoris filium haberi placet Item Labeo scribit etiam eum, qui post mortem 
patris senatoris natus sit, qnasi senatoris filium esse. sed eum, qui posteaquam pater eius 5 
de senatu motus est, concipitur et nascitur, Proculus et Pegasus opinantur non esse quaai 
senatoris filium, quorum sententia uera est: nec enim proprie senatoris filius dicetur is, 
cniuB pater senatu motus est antequam iste ^ nasceretur. si quis conceptus quidem sit, ante- 
quam pater dus senatu moueatur, natus autem post patris amissam dignitatem, magis est 
ut qnasi senatoris filius intellegatur: tempus enim conceptionis spectandum plerisque placuit. lo 
3 Si qais et patrem et auum habuerit senatorem, et quasi filius et quasi nepos senatoris 
inteliegitar. sed si pater amiserit dignitatem ante conceptionem huius, quaeri poterit ao, 
quamuis quasi senatoris filius non inteUegatur, quasi nepos tamen intellegi debeat: et magis 
est at debeat, at aui potius ei dignitaa prosit, quam obsit casus patris. i4 

Idsm libro sexto fideicommissorum. Feminae nuptae darissimis per- [ B.6, 1,8. Ep.i4, 86 P 
Bonis darissimaram personarum appellatione continentur. clarissimamm feminarum nomine 
senatoram filiae, nisi quae uiros ciarissimos sortitae sunt, non habentur: feminis enim 1 digni- f. 81' 
tatem clariBaimam mariti tribuunt, parentes uero, doneo plebeii nuptiis fuerint copulatae: 
tamdia igitur ciarissima femina erit, quamdiu senatori nupta est uel* clarissimo ant sepa- 
rata ab eo alii inferioris dignitatiB non nupsit fo 

Papinianus libro quarto responsorum. Filiam senatoris naptias liberti secutam ["B.6,i,9 Ff 
patris casas non facit uxorem : nam quaesita dignitas liberis propter casam patris remoti 
a senata aoferenda non est 



8 



10 UifiAirus iibro trigensimo quarto adedictum. Liberos senatorum accipere de- B. 6, 1,10 5 



11 



bemns non tantam senatomm filios, uerum omnes, qui geniti ex ipsis exne liberis eorum I6 
dicantar, sioe naturales siue adoptiui sint liberi senatorum, ex quibus nati diountur. sed 
si ex filia senatoris natus sit, spectare debemus patris eius condicionem. 

Paulus libro quadragensimo primo ad edictum. Senatores licet in urbe do- |B.6,i.li B 
micilinm habere uideantur, tamen et ibi, unde oriundi sunt, habere domicilium intelleguntur, 
quia dignitas domicilii adiectionem potius dedisse quam permutasse uidetur. so 

13 Ulpianus libro secundo de censibus. Nuptae prius consulari uiro impetrare |B.6,1,12 S 
solent a prineipe, quamuis perraro, ut nuptae iterum minoris dignitatis uiro nihilominus in 
consulari maneant dignitate : nt scio Antoninum Augustum luliae Mamaeae consobrinae suae 
1 indulsisse. Senatores autem accipiendum est eos, qui a patriciis et conBulibus [Ep.l4,87not 



usqae ad omnes illustres uiros descendunt, quia et M soU in senatu sententiam dicere possunt S5 

X. 

K DE OFFICIO CONSULIS R 

1 Ulpiakus libro secundo de officio consulis. Officium consulis est consilium [B.6,2,1 E 
1 praebere manumittere iioleatibus. Consules et seorsum singuh manumittunt: sed non potest 

FP(VU) 

* ipse? • uel] uiro («r u)? 

1 dignitatiB est qnasi senatoris hi9 F"* \ ad- 
mittitar P | dignita'ti b adoptione F 2 'aesse 
F 4 qui om. P" 6 pa r t'e ns senatoris F, 
senatoris patris FU \ natus sit] fit natus P 
8 senatas P-l/* | iste] inte P"' 9 se- 
natum P* 10 comceptioniB F 11 sen. 
habnerit (habuit P**) PU 12 sed si] sed et 
81 P, ci Ae B I an] tanquam P« 13 sine- 
toris F^ I intelle^gatur quasi nepos tamen in- 
teDe^gi J^ 14 aui] abi P* | pro'po*sit F 
18 tribaantar P* | uero 6i» P" | fiierunt P | 



copulutae F^ 19 igitur Ofn. P* 21 pa- 
piamnus F^ \ responsorum om, P' 24 libero 
P- 25 senatori fil. P- | exue] uel ex PVU 
26 sint] FU, sunt PV | dicuntur] nascuntur P% 
dicantur V 28 se'd*natores F 29 dom. hab. 
int PU 30 uideatur PVU 31 inputare P- 
32 ifaerujn F 33 maneant 'm* dign. F \ an- 
thonium P | augustum gmen iuliae mammae 
P» 34 •^se^atores P» | est om. P 35 omnes 
ill. nir.] homines uiros Ul. P | quia et] qui P' \ 
senatus sententia P" 39 singulari P* 



I 10 1 - 12 1 



28 



DE OFF. PRABF. PRABT. 



is, qni apud alternm nomina ediderit, apud altemm manunuttere: separatae enim snnt 
mannmissiones. sane si qna ex causa collega mannmittere non poterit infirmitate uel aliqna 
2 iusta causa impeditus, collegam posse manumissionem expedire senatus censuit Gonsules 
apud se seruos suos manumittere posse nuUa dubitatio est. sed si euenerit, nt minor ni* 
g^nti annis consnl sit, apud se- manumittere non poterit, onm ipse sit, qui ex Benatus con- 5 
sulto consilii^ cansam examinat: apud collegam uero causa probata potest. 

XI. 

R DE OFFICIO PRAEFECTI PRAETOBIO « 

1 AuREUUB AncADius Gharibius magister libellomm libro Bingnlari de officio praefecli (i= 
praetorio. Breuiter commemorare necesse est, unde constituendi praefectomm praetorio ii^ 
*offici origo manauerit ad uicem magistri equitum praefectos praetorio antiquitns institutOB 
esse a quibusdam scriptoribus traditnm est nam cum apud ueteres dictatoribuB ad tempns 
Bumma potestas crederetur et magistros equitum sibi eligerent, qni adBociati participales 
curae ad militiae gratia* Becnndam post eos potestatem gererent: regimentiB rei publicae 
ad imperatores perpetnos translatiB ad similitndinem magistromm equitum praefeoti piae- is 
torio a principibus electi sunt. data est plenior eis* licentia ad disciplinae pubiicae emenda- 

1 tionem. His cnnabulis praefectoram auctoritas initiata in tantnm merait augeri, ut [bTsTm 
appellari a praefectis praetorio non possit. nam cum ante quaesitnm fmsBet, an ticeret a 
praefectis praetorio appellare et iure liceret et extarent exempla eoram qni pronocauerint: i9 
postea publice sententia principali leeta appellandi || facultas inteidicta est credidit enim iss 
princeps eos, qui ob singularem indnstriam explorata eomm fide et grauitate ad huiuB of- 
ficii magnitudinem adhibentur, non aliter iudicaturos esse pro sapientia ac luce dignitatis 

8 Buae, quam ipse foret indicatums. Subnixi snnt etiam alio prinilegio praefecti praetorio, 
ne a sententiis eomm minores aetate* ab aliiB magistratibnB niBi ab ipsiB praefectiB praetorio 
restitui possint. ts 

XII. 
« DE OFFICIO PRAEFECTI URBI « fe 



1 Ulpianub libro singulari de officio praefecti urbi. Omnia omnino crimina prae- [ B.6,4,2 (P) 
fectura urbis sibi uindicauit^, nec tantum ea, quae intra urbem admittuntur, ueram ea 
quoque, quae extra urbem intra Italiam', epistula diui Seueri ad Fabium Cilonem prae- so 

1 fectum urbi missa declaratur. Seraos qui ad statuas confugerint, uel sua pecunia emptos 

3 ut manumittantur, de dominis querentes audiet Sed et patronos egentes de suis libertis 
8 qiierentes audiet, maxime si aegros se esse dicant desiderentque a libertis exhiberi. Rele- 

4 gandi deportandiquc m insniam, quam imperator adsignauerit, licentiam habet Initio eius- 

FP(VU) 

^ ex sententia consilii (Hotomannug)? * qui adsociati participales ad curas miiitiae gratia? 
* data pleniore eis (u. i.)? * a praefectura urbis sibi uindicari? * intra Italiam] 
frmant B: fuitne intra c lapidem? 



I is qui] quia P', qui P^U \ sed paratae P* | 
enim om. F^ 4 nullo P* 6 conciiii PU I 
ex^^a minat F' \ probate P- 10 ureuiter F^ 

II offici] Brenemannus; officio Ubri 12 apud] 
p P» 13 crede^re^tur F* | elige're'nt P*, ele- 
gerint P, elegemnt V | qui adsoc.] quia soc. P\ 
participali cura a {om. a P^U, inc, V) militiae 
gratia PVU 14 eos] els P"' j potestate*^m^ F* 
15 perpetuo P, perpetuo meritis U \ trans- 
lapis F^ I praefectu P" 16 data est plenior 
eis^ F', data est eis pleniore P^, data eis 
pleniore P*VU 17 cunabilis F* \ ina- 
tista I^ 18 faias&r F» 19 appellari PYU 



21 indu^^s triam F* | explorati P« 22 iudi- 
catores P 23 snbnixe*P' | praefecti prae- 
torio] proprias P* 27 nrbi] F^, urbis P* etim 
ifirf. PYU, et siefere Ubri praeterF 28 prae- 
fecti urbi] praefectorum P^ prou U 29 uin- 
dicabuit F \ uirbem F* | admittitur P» 
30 italiam F' \ fauium F \ praefectnm nrbi] 
praetoram et sic deincepa paeeim P* simiU' 
terque V, p. u. U 31 seraus F" \ Btatuam P 
32 manumittant P | audiet] audi P* 33 au- 
diet] audi P' 34 in inBulam] inBulam F | 
i^^ml^erator P» | habe P* | iuBtio P"' 



DB OFF. PRAEF- UBBI 



29 



I 12 1-2 



dem epistiilae ita scriptiiin est: 'eum urbem nostram fidei tuae commiBerimtts': quidquid 
igitnr intra urbem admittitur, ad praefectum urbi uidetur pertinere. sed et 9i quid intra 
centensimum miliarium admissum sit, ad praefectum urbi pertinet: si ultra ipsum lapidem, . 

6 egressum est praefecti urbi notionem. Si quis seruum suum adulterium commisisse dicat 

€ in uxorem suam, apud praefectum urbi erit audiendus. Scd et ex interdictis quod ui aut a 

7 olam aut interdicto unde ui audire^ potest. Solent ad praefecturam urbis remitti etiam 
totores siue curatores, qui male in tutela siue cura uersati grauiore animaduersione indigent, 
quam ut sufficiat eis suspectorum infamia: quos probari poterit uel nummis datis tutelam 
occupasse, uel praemio acccpto operam dedisse ut non idoneus tntor alicui daretur, uel 
consulto circa edendum patrimonium quantitatem minuisse, uel euidenti fraude pupUli bona lo 

8 alienasse. Quod autem dictum est, ut seruos de dominis querentes praefectus *audiat, sic 
accipiemus non accusantes dominos (hoc enim nequaquam seruo permittendum est nisi ex 
eansis receptis) sed si uerecunde expostulent, si saeuitiam, si duritiam, si famem, qua eos 
premant, si obscenitatem, in qua eos compulerint uel compellant, apud praefectum urbi ex- 
ponant hoc quoque officium praefecto urbi a diuo Seuero datum est, ut mancipia tueatnr i6 

9 ne prostituantur. Praeterea curare debebit praefectus urbi, ut nummularii probe se agant 

10 circa omne negolium suum et temperent his, quae sunt prohibita. Cum patronus contemni 
se a liberto dixerit uel contumeliosum sibi libertum queratur uel conuicium se ab eo pas- 
8um liberosque* suos uel uxorem uel quid huic simile obicit: praefectus urbi adiri solet et 
pro modo querellae corrigere eum. aut comminari aut fustibus castigare aut ulterius pro- so 
cedere in poena eins solet: nam et puniendi plerumque sunt liberti. certe si se delatum a 
liberto uel conspirasse eum contra se cum inimicis doceat, etiam metalli poena in eum 

11 statui debet. Gura camis omnis ut iusto pretio praebeatur ad curam praefecturae pertinet, 

et ideo et forum suarium sub ipsius cura est: sed et ceterorum pecqrum siue armentomm ti 

12 quae ad huiusmodi praebitionem spectant ad ipsius curam pertinent. Quies || quoque po- f. 82* 
pulaiiom et disciplina spectaculoram ad praefecti urbi curam pertinere uidetur: et sane 
debet etiam dispositos milites stationarios habere ad tuendam popularium q uietem et ad 

IS referendum sibi quid ubi agatur. £t urbe interdicere praefectus urbi et [Po n. 46, ll not. 

qoa alia solitarom regionum potest, et negotiatione et professione et aduocationibus et foro, 

et ad tempus et in perpetuum: interdicere poterit et spectaculis: et si quem re- [('Pon.) so 
14 leget ab Italia, summouere eum etiam a prouincia sua. Diuus Seuerus rescripsit eos etiam, 

qui iUicitnm coUegium coisse dicuntur, apud praefectum urbi accusandos. 
2 Paulus libro singulari de officio praefecti urbi. Adiri etiam ab argentariis uel f B.6,4,8 (P) 

adneiBUB eos ex epistula diui Hadriani et in peouniariis causis potest 

FP(VU) 



^ aat onde ui adiri? * liberosue? 

1 quodquid F* 2 p'e*raefectum F | sed et] 
KaPVU 4 egressus P* | praefecti urbi no- 
tionem] **** notio praetorum non est P, prae- 
fecti urbis notio -ne U, praefecti urb nocio 
non est V\ commi^^si^^sse F* 5 apud prae- 
fectnm] apfectum P*, a praefecto P* | et ex] 
/», et et F*, ex PVU 6 sole^^t F' 7 uer- 
aafai F 8 eis] ei P- | infamias F \ pro- 
bare P | potuit P* 9 occupasset P* | ali- 
quiF' 10uel...llaliena8Be6i«jP" llaudiet 
iPV I sic] sis F^ 13 expostulant P- 1 se- 
Qitiam F, seuitia PU | duritia PU \ fame PU \ 
qa'^a' eos '^con^remant F*, que eos premant 
PTJ- 14 in qua] iy?, in quam P^V^U^ 
iniquam V^U* \ (5omp*Tiierint P^ | expona^^uH 
F* 16 tueantur Pu 17 omnem P* | con- 
ten«i P" 18 conciuium F' \ possum F^ 
19 qnid huic) qui uhic P» ; nrfaf/ FP', ur- 



bis P* 20 modod* F \ querell*^a^e P* 21 in 
poenam PVU 22 eum contra se om. P* | 
noceat P" | poenam PU 23 ^ebeat PU \ 
ut] et frf uid, P* I raebeatur F{suppl,f) \ per- 
tinet] praeti*M P» 24 et ideo et] ideoaue P, 
et ideo VU \ pecorium P* 25 praebatio- 
nem i^, probitionem U \ pertinet Pf/* | pu- 
paiarium F^ 26 disciplinam P" \ spectacu- 
lurum F^ \ curamj carem P* 27 etiam] 
adiciam P" | disposituros P" | pupularium P" 
28 quod P» I urbem P* VU, ubem P- 29 qua- 
lia F, KAi M€poYc AYTHc B (Anon,) \ solitarium 
P^U I et professione bis F", professione 
(om. et) PVU 30 potuit P- | •^sl^ectaculis F 
31 a prou.] prou. P | dibus F 32 quillici- 
tum F I cogisse P*, coegisse P*U 33 pau- 
los P* I de in off. P* | etiam] et P« 34 ex 
om.P^U 



I 12 8 - 14 4 



30 



DE OFF. QUAB8T. PRAST. 



3 Ulpianus Ubro Becondo ad ediotam. Praefectiis urbi cnm terminos fB.6,4,4. Ep.u,i6 B 
nrbis exierit, potestatem non habet: extra urbem potest iubere indicare. 

Xffl. 
« DE OFFICIO QUAESTORIS R 



1 Ulpianub libro singulari de of&cio quaestoris. Origo | L ydns de mag. i, 24. 28. B. 6, 6, i (P> 
quaestoribus creandis antiquissima est et paene ante omnes magistratus. Gracchanus deni- 6 
que lunius libro septimo de potestatibus etiam ipsum Romuium et Numam PQmpilium binos 
quaestores habuisse, quos ipsi non sua uoce, sed populi suffragio crearent, refert sed 
sicuti dubium est, an Romulo et Numa regnantibus auaestor fuerit, ita TuUo Hostilio rege 
quaestores fuisse certum est: et sane crebrior apud ueteres opinio est Tu^um Hostilium lo ~ 

1 primum in rem publicam induxisse quaestores. £t a genere quaerendi quaestores initio 

2 dictos et lunius et Trebatius et Faenestella scribunt. £x quaestoribus quidam solebant 
prouincias sortiri ex senatus consulto, quod factum est Decimo Druso et Porcina^ consn- 
libus. sane non omnes quaestores prouincias sortiebantur, uerum excepti erant candidati 

8 principis: hi etenim solis libris principalibus in senatu legendis uacant Hodieque optinuit is 
indifferenter quaestores creari tam patricios quam plebeios: ingressus est enim et quasi 

4 primordium gerendorum honomm sententiaeque in senatu dicendae. £x his, sicut dicimus', 
quidam sunt qui candidati principis dicebantur quique epistulas eius in senatu legnnt 



Xffll. 
E DE OFFICIO PRAETORUM R 



so 



Ulpianub libro uicensimo sexto ad Sabinum. Apud filium familias praetorem f B.6,7,l S 
potest pater eius manumittere. 

Paulus libro quarto ad Sabinum. Sed etiam ipsum apud se emancipari uel | B.6,7, 2 8 
in adoptionem dari placet u 

ULPiAims libro trigensimo octauo ad Sabinum. Barbarius* Philippus (mm seruus fngi- 8 
tiuus esset, JRomae praetnram petiit et praetor designatus est sed nihiM ei semitutemob- 
stetisse ait Pomponius^ quasi praetor non fuerit: atquin uemm est praetura eum ftinctum. 
et tamen uideamus : si seraus quamdin latuit, *(flgnitate praetoria functus sit, quid f B.6,7,8 
dicemus? quae edixit, quae decreuit, nuUius fore momenti? an fore propter utilitatem 
eoram, qui apud eum egerant uei lege uel quo alio iure? et ueram puto nihil eoram re- 8o 
probari: hoc enim humanins est: cum etiam potuit populus Romanus serao deceraere hanc 
potestatem, sed et si scisset seraum esse, liberum effecisset quod ius multo magis in inpe- 
ratore obBeruandum est 

O Idem libro primo de omnibus tribunalibus. Pnietor neque tutorem neque fB.6,7,4 8 19^ 
speeialem iudicem ipse se dare potest. 
FPfVU) 

^ D. Brato et Porcina cos. {maU iunciis e(matdibus aUero o. '». c. 616, aUero a, 6i7)? 
s diximus (SaL)? > BarbatiuB (Ghndorpius : ef. Borffhesi opp. 2, 428)? « nihil] enim 
{notis permulaiis)? 

1 urbi] F^P, urbis F^ 2 extra urbem] UbH 
eum B et Bp.: Ih-i m4nt(>i a>N cn tihI noAei Ay- 
NATAi KeAeYCiN TiNi AiKAzeiN, ei KAi e2a> thc 
noAecoc, nec extra urbem Itali quidam {cod. 
meue) 4 quaestores F^ 6 grraechanus F*, 
martianus P', gratianus P*VU 7 iuniusj 
inus P* unius V, uiuus U | pompl^Iium F, 
pampilium PVU \ binos] duos P 8 ha- 
buis*'se"' J^ I populis' suffi-. F\ sed sicuti his F^ 

9 ita a tuUio F, ita a tullo V, ita attulo U 

10 est •^et^ F' \ creurior F', crebior P \ tu- 
iium F, tuUium PU 11 ind. qnaestiores P' 
13 drusio P" | pordno P', portina P*, por- 



tnna V, portinna U 16 inn'd'diferenter (tio- 
luit in 'uadiferenter) F | est om. P' 18 prin- 
cipi^^s^ F' 22 manumitterep* F 23 quarto] 
iii PVU 25 trigensimo octano] FP', xxxui 
P^, xxuiiii U \ sabinum] edictum F* \ fugiti- 
bus F 26 romae] prome F \ obstisse P 

27 non praetor PU \ adquin F" | praetora F^ 

28 dignitote] V, indignitate FP^U, indempni- 
tate P" 29 dicimus P | qnae edixit om, P* 
30 apud] aap P», ad P* 31 bamanius F^ 
32 magis 'imansf in in^ratore F^, magis 
in imperatorem PU 



DB Orr. PRAXF. UIO. 



31 



I 16 - 16 1 



XV. 

b; de officio praefecti uigilum « 



1 Faulus libro Bingulari de officio praefecti uigilum. Apud uetustiores |Lydua de mag. 1,50 P 
incendiiB arcendiB triumuiri praeerant, qui ab eo quod excubias agebant noctumi dicti sunt: 
interoeniebaDt nonnumquam et aediles et tribuni plebis. erat autem familia publica circa f 
portam et muros disposita, unde si opus esset euocabatur: fiierant et priuatae fami- [(Lyd.) 
liae, qnae incendia uel mercede uel gratia extinguerent. deinde diuus Augnstus maluit per 

se huic rei consuli 

2 Ulpianus libro singulari de officio praefecti uigilum. pluribuB uno die incendiis exortis : P 

3 Paulus libro singulari de officio praefecti uigikim. nam salutem rei publicae tueri P 
nulli ma^ credidit conuenire nec alium sufficere ei rei, quam Gaesarem. itaque septem ii 
cohortes oportunis locis constituit, ut binas regiones urbis unaquaeque cohors tueatur, prae- 
positis eis tribunis et super omnes spectabili uiro qui praefectus uigilum appellatur. [B-6,JJL 

1 Gognoscit praefectus uigilum de incendiariis effractoribns furibns raptoribus recepta- [6.6, 5^2 
toribus, nisi si qua tam atrox tamque famosa persona sit, ut praefecto urbi remittatur. et 15 
qnia plerumque incendia culpa fiunt inhabitantium, aut fustibus castigat eos qui neglegen- 
tioB ignem habuerunt, aut seuera interlocutione comminatus fustium castigationem remittit 

3 Effiracturae fiunt plerumque in insulis in horreisque, ubi homines pretiosissimam partem for- 
tnnamm snarum reponunt, cum uel ceUa effringitur uel armarium uel arca: et custodes 
pleramque p^niuntur et ita diuus Antoninus Erucio Claro rescripsit. ait enim posse eum so 
horreis efl&actis quaestionem habere de seruis custodibus, licet in illis ipsius imperatoris 

S portio esset. Sciendum est autem praefectum uigilum per totam noctem uigilare debere 

4 et coerrare calciatcim cum hamis et dolabris, nt curam adhibeant omnes inquilinos admo- 
nere, ne neglegentia aliqua incendii casus oriatur. praeterea ut aquam unusquisque inqui- 

h linus in cenaculo habeat, iubetur admonere. Aduersus capsarios quoquCi qui mercede ser- S5 
uanda in balineis uestimenta suscipiunt, iudex est constitutus, ut, si quid in seruandis 
aesfimentiB fraudulenter admiserint, ipse cognoscat 

4 Ulpiakus libro singulari de officio praefecti urbi. Imperatores Seuerus et An- [ B.6,5,3 (P) 
toninus lunio Rufino praefecto uigilum ita rescripserunt: Insularios et eos, qui neglegenter 
Ignes apud se habuerint, potes fustibus uel flagellis caedi iubere: eos autem, qui dolo fe- so 
'cisse incendium connincentur, ad Fabium Cilonem praefectum urbi anucum nostrum re- 
'mittes: fogitiuoB conquirere eosque dominis reddere debes/ 



XVI. 

R DE OFFICIO PROCONSULIS ET LEGATI R 



SE 



1 Ulpianus libro primo disputationum. Proconsul ubique quidem proconsularia | B.6, 2,4 S 
iBmgDUk habet statim atque urbem egressus est: potestatem autem non exercet nisi in ea 86 
promncia sola, qnae ei decreta est 

EP(VU) 



3 uetostesores F^, uestiorea P" 4 quod] quo 
P" I nonctumi F 5 a^-Cdiles F \ public'i*a F 
6 aocabantnr PU 7 extinguerunt F" 8 con- 
sili P* 9 uno die] unonde F^ | incediis F 
10 praefecto P* | niquilam P^. 11 quaml 
qniom F^ 13 eis] eius P | o^Tnnes" F' » | 
spectaoili F" 14 in^cen-^deiariis F | recepto- 
ribus PVU 16 qui^a P*, om, P \ inhabitan- 
teium F^ 17 in ignem P- | 'a habnerunt F 
18 inauliB] singuIiB P* | praetioBiBsimam F, 
pietiosam P 20 et ita] PVU, et F | erycio F, 
erotio P, eruptio Y 21 efractiB F | habe- 
ree' F | de semls] deseroit P* 22 est 



<wi. P I praefectum] praetorem P" 23 ober- 
rare P | calcia'u'tem F \ harmis/ armis PU \ 
dolabra P* | 'a ut F 24 aliquo P" | inqu'e i- 
linus F, inquilmos P 25 habet P | iube- 
tur] P, iubentur FVU | seVuanda F' 26 in 
ebaineis P, in balneias V, in balneis U \ 
uestimentasllsuBcipiunt F', uestimenta usu- 
capiunt F^ 27 fraudul*^en'ter F' 28 prae- 
fecti urbi] oraetorum P' 29 eos] tuos P** 
30 potest tfag. u. fiist PU 31 incendio P", 
incendia U \ conuincetur F \ {auium FPVU j 
urbi'8' F I remittere P, remittere et U 32 de- 
bet P 37 qua^e^ F 



I 16 2-6 



32 



DE OFFICIO PROCONSULI8 



2 Maroianus libro primo institationum. Omnes proconsoles statim qaam urbem {B.6,3,5 



egressi fuerint habent iurisdictionem, sed non contentiosam, sed uoluntariam : ut ecce manu- 
1 mitti apud eos possunt tam liberi qu^m senii et adoptiones fieri. Apud legatum uero [^ 
proconsulis nemo manumittere potest, quia non habet iurisdictionem talem. * 4 

3 Ulpianus libro uicensimo sexto ad || Sabinum. Nec adoptare potest^: omnino enim 
non est apud eum legis actio. 

4 Idem libro primo de officio proconsulis. Obseruare autem proconsulem oportet, |B.6, 2,6 
ne in hospitiis praebendis oneret prouinciam, ut imperator noster cum patre Aufidio Se- 

1 ueriano rescripsit Nemo proconsulum stratores suos habere potest, sed uice eorum milites 

2 ministerio in prouinciis funguntur. Proficisci autem proconsulem melii^s quidem est sine i 
uxore: sed et cum uxore potest, dummodo sciat senatum Cotta et Messala consulibus* cen- 
suisse futurum, ut si quid uxores eorum qui ad officia proficiscuntur deliquerint, ab ipsis 

8 ratio et uindicta exigatur. Antequam uero fines prouinciae decretae sibi proconsul ingressus 
sit) edictum debet de aduentu suo mittere continens commendationem aliquam sui, si qua 
ei familiaritas sit cum prouincialibus uel coniunctio, et maxime excusantis ', ne publice uel i 
priuatim occurrant ei: esse enim congruens, ut unusquisque in sua patria eum exciperet 

4 Recte autem et ordine faciet, si edictum decessori suo miserit significetque, qua die fines 
sit ingressurus: plerumque enim incerta haec et inopinata turbant prouinciales et actus 

6 impediunt. Ingressum^ etiam hoc eum obseruare oportet, ut per eam partem prouinciam 
ingrediatur, per quam ingredi moris est, et quas Graeci eniAHMiAc appellant siue KArkjihoxH i 
obseruare, .in quam primum ciuitatem ueniat uel applicet: magni enim facient prouindales 
seruari sibi consuetudinem istam et huiusmodi praerogatiuas. quaedam prouinciae etiam 
hoc habent, ut per marc in eam prouinciam proconsul ueniat, ut Asia, scilicet usque adeo, 
ut imperator noster Antoninus Augustus ad desideria Asianonim re§cripsit* proconsuli ne- 
cessitatem impositam per mare Asiam applicare kai tcLn MHTpon6A€a)N e(}>€C0N primam at- i 

6 tingere. Post haec ingressus prouinciam mandare iurisdictionem legato suo debet nec hoc 
ante facere, quam fuerit prouinciam ingressus : est enim perquam absurdum antequam ipse 
iurisdictionem nanciscatur (neo enim prius ei oompetit, quam in eam prouinciam uenerit) 
alii eam mandace, quam non habet. sed si et ante fecerit et ingressus prouinciam in ea- 
dem uoluntate fuerit, credendum est uideri legatum habere iurisdictionem, non exinde ex s 
quo mandata est, sed ex quo prouinciam proconsul ingressus est 

6 PAPDOANns libro primo quaestionum. Aliquando mandare iurisdictionem pro- [b.6, 2,7 ' 
consul potest, etsi nondum in prouinciam peruenerit quid enim si necessariam moram in 
itinere patiatur, maturissime autem legatus in prouinciam peruenturus sit? 

6 Ulpianus libro primo de officio proconsulis. Solent etiam custodiarum cogni- [ b.6,2,8 
tionem mandare legatis, scilicet ut praeauditas custodias ad se remittant, ut innocentem i 



ipse liberet*. sed hoc genus mandati extraordinarium est: nec enim potest |D. 50, 17, 70 

quis gladii potestatem sibi datam uel cuiiis alterius coercitionis ad alium transferre, [CD) 

1 nec liberandi igitur reos ius, cum accusari apud eum non possint Sicut autem mandare 

iurisdictionem uel non mandare est in arbitrio proconsulis, ita adimere mandatam iuris- 

FP(VU) 

^ potest del. * anno p. C. 20 * excusans? * ingressurum (u. t.) uel in ingressn 
(Brencmann)? * rescripserit? ^ i^e liheret] JarmofU B : Jfuitne ipBi \iherent {SchuUing)^ 



1 proconsule'8' F 2 habeant P | ut] et P* 
S et om. P 4 nemo om. P" \ tulem P*" 
5 sexto* uicensimo sexto F 8 hospitii's JF*, 
ospitios P" I Toneret F\ rescr. auf. seu. P 

9 sed uice eorum] seuitia eorum uice eorum P" 

10 finguntur P- 1 est om. PU 11 sed et] sed P- 1 
eTP 12quitP(m./) I uxoi:eti^' 15extP 
16 occurlr^ant F' \ ei om. PU, aytv B 18 ino- 
rinata F"', inopina P" 19 impendiunt P» I 
ingressum] ingressurus P", ingressus UP* 
20 et om. P I quas] quam PVU \ graeciae* F \ 



cNiAHMAc PV, oiiAHDTAc U \ appella^ni; F^, 
om. U I KATNACYN P, c^H U 21 qua^iu' F* 
23 habe^^t F', habeant P | marea F \ ^ro^- 
consul F' 24 de^^idcria F' \ necessitate 
imposita P* 25 kaiconmntpcoan P, kaiton- 
MHTpcoANCON V, KAyCN U \ €<t>€Ca>N F, om. PVU 
26 legato suo ... 28 iurisdictionem bis P* 

29 sed si et] sed et si et P*, sed et si P^U 

30 est om. P" 34 itenere F \ sit] est P 
36 praeaud.] post uel praeaud. P" | custodi- 
tas P- 1 remitta^^t F' 88 coherdonia PVU 



BT LBOATI 



33 



I 16 6-9 



2,dictionein lioet quidein proconsu]!, non antem debet inoonsnlto principe hoc faoere. LegajOB 
oon oportet prindpem consnlere, sed proconsnlem snum, et is ad consultationefl legatomm 
3 debebit reepondere. Non uero in totnm xeniis abstinere debebit proconBul, sed modum 
«dieere, ut neque moroBC in totum || abstineat neque auare modum xeniomm ezoedat f. 84 
qnam rem diuuB Seuems et imperator Antoninus elegantiBsime epistula sunt moderati, cuius 6 
epistnlae uerba haec snnt: quantum ad xenia pertinety audi quid.sentimus: uetus proner- 
"biam est: ofrc nANTA oyt€ ni^NTOT€ orre nApA hantcon. nam ualde inhumanum est a ne- 
'mlne accipere, sed passim uilissimum est et omnia auarissimum.* et quod mandatis con- 
tinetar, ne donum uel munus ipse proconsul uel qui in alio officio erit accipiat ematue quid 
nisi nictus cottidiani causa, ad xenioia non pertinet, sed ad ea qoae edulium excedant lo 
naam. sed nec xenia producenda sunt ad munemm qualitatem. 

7 Idem libro secundo de officio proconsulis. Si in aliam quam ^ ceiebrem ciuitatem |B. 6,2,9 s* 
nel prouinciae caput aduenerit, pati debet commendari sibi oiuitatem laudesque suas non 
graojite audire, cum honori suo prouinciales id uindioent: et ferias secundum mores et 

1 oonsnetndinem quae retro optinuit dare. Aedes sacras et opera publica circumire inspiciendi is 
gratia, an sarta tectaque sint uel an aliqua refectione indigeant» et si qua coepta snnt ut 
oonsnmmentur, prout uires eius rei publicae permittunt, curare debet curatoresque opemm 
diligenteB sollemniter praeponere, ministeria quoque militaria, si opus fuerit, ad curatores 

9 adinnandoa dare. Oum plenissunam autem iurisdictioneiQ proconsul liabeat, omnium partes, 
qni Bomae uel quasi magistratus uel extra ordinem ius dicunt, ad ipsum pertinent: so 

8 Idem libro trigensimo nono ad edictnm. et ideo maius imperium [ D. i, 18, 4. B. 6, 2, 10 S* 
in ea pxooincia habet omnibus post principem 

9 iDEifr libro primo de officio proconsulis. nec quicquam est in prouincia, quod [ b.6,2,11 S 
non per ipsum expediatur. sane si fiscalis pecuniaria causa sit, quae ad procuratorem prin- 

1 cipls reepicit, melius fecerit, si abstineat. Ubi dtfcretum necessarium est, per libellum id t5 



expedire proconsul non poterit: omnia enim, quaecttmque oausae cognitionem | D. 50, 17, 71 

s desiderant, per libellum non possunt expediri. Girca aduocatos patientem [ (D) Ep.i4,2not 

esse proconsulem oportet, sed cum ingenio, ne contemptibilis uideatur, nec adeo dissimu- 

lare, m qnos causamm ooncinnatores nel redemptores depraehendat, eosque solos pati [(Ep.) 

5 pestolare, qnibuB per edictum eius postulare permittitur. De plano autem proconsul potest so 
expedire haec: ut obsequium parentibus et patronis liberisque patronomm exhiberi iubeat: 
oomminari etiam et terrere filium a patre oblatum, qui non ut oportet conuersari dicatur, 
poterit de plano: simQiter et libertum non obsequentem emendare aut uerbis aut fiistium 

^ eastigatione. Obsemare itaque eum oportet, ut sit ordo aliquis x)OstuUtionum, scilicet [^ 
nt omninm desideria audiantur, ne forte dum honori postulantium* datur uel improbitati S6 
oeditur, mediocres desideria sua non proferant, qui aut omnino non adhibuemnt, aut minus 

6 frequentes neque in aliqua dignitate positos aduocatos sibi prospexemnt. Ad- |B.l.c. Ep.i4,68 
noeatos qnoque petentibus debebit indulgere plemmque: feminis uel pupillis uel alias de- 
bifibns uel liis, qui suae mentis non sunt, si quis eis petat; uel si nemo sit qui petat, ultro 

FPCVU) 



^ m. in aliquam {deU,)7 

2 consulationes P* 4 modose PU \ xesae- 
nioram P", exeniomm P*U 5 teTm* F' \ 
cuins] cuius sunt P* 6 a^^d" F* 7 ofre 
HANTA ... nANTCON] cytonAtAcytcyvA P, cyTO- 
NATAcrictYA U 8 omnia] per omnia PVU 
9 alio] /*«iim B: h o mpoN xctpiz<i>N 6<tM>iKioN, 
aliqtto PVU \ erit] gerit P 10 xeniolam P^, 
exenia iam P^V \ ad om. P*U 11 nec] 
ne P^ I adad' F 12 diam quam] FU, 
aliam quAinqnam P; aliquam P* | ciuitatemj 
«^gnitatem P' 14 grauitate P'VU \ audiri 
P^U I honore P- 15 's^acras F* 16 tectsr 
qnae FP \ indigens F^, indigiant F^ indi- 



gent P* 17 permittuntur P" | que] quo- 
que P, inc, U' 18 diligentem P" | propo- 
nere P 19 adiubandos F 20 pertine-n^ F* 
tnc. P* 21 xxxuii PU 22 rincipem F 
23 libro secundo hco aemino D ig. probcmte Bluh" 
mio p. 425 \ e^^^t F | m ea prou. P" 24 ipsum] 
eum PU I procur.] curatorem P" 25 dio'e're- 
tum F I necessariam F' | id] idem PU" 
27 exp. non possunt loco gemino Dig. | circad- 
uocatos F 28 dissimilare P* 29 contiona- 
res P" 31 exdire P* 82 terre P^, terreri U \ 
portet F {euppl.f) 35 improuitati F, improbi- 
tate P^U 36 quia PV 39 -^e is F, eas P- 

3 



I 16 9 — 18 8 34 I>E OFFIOIO PRABF. AUG. 

eiB dare debebit sed> si qni per potentiam aduersarii non innenire se adnocatam dicat, 
aeqne oportebit ei adnocatnm dare. ceterum oprimi aliquem per adnersarii sni poten- f(Ep.) 
tiam non oportet: hoc enim etiam ad innidiam eins qui prouinciae praeest spectat, si quis 
6 tam impotenter se gerat, ut omnes metuant adnersns eum aduocationem suscipere. Quae 
etiam omnium praesidum commnnia sunt et debent et ab his obsemari. 



10 II Idem libro decimo de officio proconsulis. Meminisse oportebit usque ad ad- |B.6,2, 12 
uentum successoris omnia debere proconsulem agere, cnm sit unus proconsulatus et ntilitas 
prouinciae exigat esse aliqnem, per quem negotia sua prouinciales explicent: ergo in ad- 

1 uentum successoris debebit ius dicere. Legatum snum ne ante se de prouincia dimittjit, et 
lege lulia repetundarum et rescripto diui Hadriani ad Calpumium Rufum proconsulem 
Achaiae admonetnr. 

11 Uenuleius Saturninus libro secundo de officio proconsulis. Si quid erit quod [b. 6, % 18 
maiorem animaduersionem exigat, reicere legatus apud proconsnlem debet: neque enim 
animaduertendi coercendi nel atrociter nerberandi ius habet. 



12 Paulus iibro secundo ad edictnm. Legatus mandata sibi iurisdictione iudicis [ B. 6, % 14 
dandi ius habet. 



13 PoifPONius libro decimo ad Quintum Mucium. Legati proconsnlis nihi] pro- |B.6,2,15 
prium habent, nisi a proconsule eis mandata fuerit iurisdictio. 

14 Ulpiakus libro nicensimo ad legem luliam et Papiam. Proconsnles non am- JB.6, 2,16 
plius quam sex fascibns ntuntur. - 



15 LiciNNnTS RuFiNUS libro tertio regularam. £t legati proconsnlum tutores dare |B.6,2,16 
possunt. 

16 Ulpianus libro secundo ad edictum. Prooonsnl portam Romae ingressns de- fB. 6, 2,17 
ponit imperinm. • 

XVIL 

R DE OFFICIO PRAEFECTI AUGUSTALIS « 

1 Ulpianus libro qumto decimo ad edictum. Praefectus Aegypti non prius de- |B.6,4,5 
ponit praefecturam et imperium, quod ad similitudinem proconsulis lege sub Au^usto ei 
datum est, quam Alezandriam ingressus sit succeasor eius, lieet in prouinciam uenerit: et 
ita mandatis eius contmetur. 

XVIII. 

R DE OFFICIO PRAESIDIS » 

1 Maoeb libro primo de officio praesidis. Praesidis nomen generale est eoque |b.6, 1,85 ' 
et proconsules et legati Gaesaris et omnes prouincias regentes, licet senatores sint^, prae- 
sides appellantnr: proconsulis appellatio specialis est. : 

2 Ulpianus libro uicensimo sexto ad Sabinum. Praeses apud se adoptare potest, |b.6, 1,86 
quemadmodum et emancipare filium et manumittere semum potest. 

3 Paulus libro tertio decimo ad Sabinum. Praeses prouinciae in suae | B.6, 1,87. Ep.l4,l7 
prouinciae homines tantum Imperium habet, et hoc dum in prouincia est: nam si excesserit, 
priuatus est liabet interdum imperium et aduersus extraneos homines, si quid manu oom- ^ 

FP(VU) 

^ sed et {Hal.)? * aic eiiam B: ci kaj CYrKAHTiKoi eici: fiUine scilioet si senatores sunt? 

2 aliquam P" 3 etiam om. P^V 6 et ab) tne. U" 26 prVaefecti F 33 nom. praes, 

ab PVU I obsemant P- 7 utiliras^ F' PVU \ quej-quod P'V^U'' cwdra B, inc. U* 

8 aliqn P- 9 debebit) F^P^U, debet f^P- 1 34 sint) F'PVU, sunt F^ 36 mui P*VU 

nej non P" 10 repetundarem F \ calfur- 37 etem.jem. P-FI potest om.PC7 38prae- 

nium PVU 11 admone're'tur F 13 debet] s'ed es F (praesides em.f) 39 exoessens P' 

ne debet P* 16 ius habet] Uhri boni cum B, 40 si qms malum oommiserit PVU, hnika ti 

ius non habet P^V^ 18 iurisdictione P, x£\^\ ... nAHMMcAHcoYciN B 



DB OFFICIO PRABSIDIB 



35 



I 18 8 ^ 9 



miflerint: nam et in mandatis principnm est, ut curet is, qni prouinciae praeest, malis ho- 
mjnibus proninciam purgare, nec distinguuntur unde sint. 

4 Ulpiaots libro trigensimo nono ad edictum. Praeses prouinciae [p. l, 16, 8. B. 6, l, 38 8 
maiuB imperium in ea prouincia habet omnibus post principem. 4 

5 Idem libro primo de omnibus tribunalibus. Praeses prouinciae non magis tu- [b. 6, 1,39 8 
torem quam specialem iudicem ipse se dare potest 

6 Idem libro primo opinionum, Dlicitas exaotiones et uiolentia factas, fB.6,l.4 0. EpTii^ao 8 
et extortas metn uenditiones et cautiones uel sine pretii numeratione prohibeat praeses 
proninciae. item ne quis iniquum lucrum aut damnum sentiat, praeses prouinclae pro- [(Ep.) 

1 mdeat. Ueritasremm erroribus gestarum ^ non uitiatur: et ideo praeses prouinciae id sequatur lo 

2 qnod conuenit eum ex fide eorum quae probabuntur. Ne potentiores uiri humiliores || in- f. 35 
inriis adficiant neue defensores eorum calumniosis oriminibus insectentur innocentes, ad 

8 leligionem praesidis prouinciae pertinet. Illicita ministeria sub praetextu adiuuantium mili- 
tares niros ad concutiendos homines procedentia prohibere et depraehensa coercere praeses 

4 proninciae curet, et sub specie tributorum iUicitas exactiones fieri prohibeat. Neque licita i& 
negotiatione aliquos prohiberi neque prohibita* exerceri neque innocentibus poenas irrogari 

5 ad Bollicitudinem suam praeses prouinciae reuocet. Ne tenuis uitae homines sub praetextu 
aduentus officiomm uel militum, lumine' unico uel breui suppellectili ad alioram usus 

6 translatis, iniuriis uexentur, praeses prouinciae prouidebit. Ne quid sub nomine militum, [(B) 
qnod ad utilitates eomm in commune non pertinet, a quibusdam propria sibi commoda so 

7 iniqne nindicantibus committatur, praeses prouinciae prouideat. Sicuti medico imputari 
enentos mortalitatis non debet, ita quod per imperitiam commisit, imputari ei debet: prae- 
textn hnmanae fragilitatis delictum decipientis in poriculo homines innoxium esse non debet. 

8 Qni nniuersas prouincias regunt, ius gladii habent et in metallum dandi [ B.6,l,407Ep.i4, 26 

9 potestas eis permissa est Praeses prouinciae si multam quam irrogauit ex praesentibus 85 
facuItatibuB eomm, quibus eam dixit, redigi non posse deprehenderit: necessitate* solutionis 
moderetnr repraehensa exactomm illicita auaritia. remissa propter inopiam multa a pro- 
oincias regentibus exigi non debet. 

7 Ideh Ubro tertio opinionum. Praeses prouinciae inspectis aedificiis dominos [ b. 6, i, 41 S 
eomm causa cognita reficere ea compellat^et aduersus detractantem competenti remedio so 
defonnitati auxilium ferat. 

8 lunAKUS libro primo digestomm. Saepe audiui Caesarem nostmm dicentem [ b. 6, 1,42 S 
hac Tescriptione: 'eum qui prouinciae praeest adire *pote«' non imponi necessitatem pro- 
consuli uel legato eins uel praesidi prouinciae suscipiendae cognitionis, sed eum aestimare 
debere, ipse cognoscere an iudicem dare debeat. S5 

9 Gallibtratus libro primo de cognitionibus. Generaliter quotiens princeps ad [ b. 6, 1,42 *E 
praesides proninciamm remittit negotia per rescriptiones, ueluti 'eum qui prouinciae prae- 
est adire poteris' uel^ cum hac adiectione 'is aestimabit, quid sit partium suamm*, non 
Imponitar necessitas prooonsuli uel legato suscipiendae cognitionis, quamuis non sit ad- 

FP(VO) 

* gestaram] finnare uid. B: t6 AAH6ec Ik tc5n kata nAANHN rcNOMCNCON or B^AnreTAi: fuUne 
gestomm (P^r^rT)? * prohibitam (u. t.)? > homine iJSotomanua)'^ « necessitati (u. i.)? 
' nel simpliciter uel? 



1 homnibns F 2 distinguntur P, distin- 
gntnr F, distingaitur VU 4 habet in ea 
ppou. PV 6 se om. P" y 7 exact] act P" \ 
e^r F' \ uiolentias PVU \ factas^^ei; F' 8 et 
csutiones am.P 10 id] in P-VU 11 ne] 
iilicitas ne F* | potiores P* V; toyc Aynatoyc B 
12 nede ue F 13 relegonem P-' | iilicito J" 

16 prohibltal prohibitas P^; KcaAYCTO) tac atth- 
ropcYMeNAC (eMnopJAc) B \ poena P", penam V 

17 tenoi^^s^ F'^ 18 breuiV F \ suppelectili F \ 
sd om. f 19 uersentur P* \ nomine] lu- 



mine P- 20 utimtes P* 23 in] im F 
non oro. P- 24 in] e P- 26 eis] eius P- 
est] sit P" 26 indixit PU \ neoessitate] cym- 

MeTpeJTCO TH AYN^Mei AYTOY THN AnAITHCIN B, 

guod ducit ad necessitati propo$iium a Brenc- 
manno 27 a om. P* 30 eas P' | oompel- 
laT F I detrectandem F^ 31 f nerat F 
33 haecP | audireP- | potes] P*VU*, potest 
FP^U" 34 praesidis P | cognitionis ... 36, 6 
institutionum a m.l in litura ei coarkUa scri' 
ptura P 3i remitti P* | negatia F 

3* 



^ar 



I 18 9 - 16 



36 



DB OFFICIO PRAB8IDIS 



iectum 'is aesdmabit quid sit partiam soarum*: sed is aestimare debet^ utrum ipse cognoscat 
an iudicem dare debeat. 



10 



11 



12 



13 



Hermoqenianus libro secundo iuris epitomarum. Ex omnibus causis, de qui- [B. 6, 1.43 
bus uel i^raefectus urbi uel praefectus praetorio itemque consules et praetores ceterique 
Romae cognoscunt, correctorum et praesidum prouinciarum est notio. 

Margiakus libro tertio institutionum. Omnia enim prouincialia desideria, quae [6.6,1,44 
Romae uarios iudices habent, ad officium praesidum pertinent. 

Froculvs libro quarto epistularum. Sed licet is, qui prouinciae praeest, omnium | B.6,1,45 
Romae magistratuum uice et officio fungi debeat, non tamen* spectandum est quid Romae 
factum est, quam quid fieri debeat. 

Ulpianus iibro septimo de officio proconsufis. Congruit bono et graui prae- [b. 6, 1,46 
sidi curare, ut pacata atque quieta prouincia sit quam regit. quod non difficile obtinebit, 
si sollicite agat, ut malis y hominibus prouincia careat eosque conquirat : nam et sacrilegos 
latrones plagiarios fures conquirere debet et prout quisque deliquerit, in eum animaduertere, 
receptoresque eorum coercere, sine quibus latro diutius latere non potest Furiosis, si non 
possint per necessarios contineri, eo remedio per praesidem obuiam eundum est: scilicet 
ut carcere contineantur. et ita diuus Pius rescripsit. sane excutiendum diui fratres puta- 
uerunt in persona eius, qui parricidium admiserat, utrum simulato furore facinus admis- 
sisset an uero re uera compos mentis non esset, ut si simulasset, plecter^tur, si fiireret, in 
carcere contineretur. 



15 



14 Macee libro secundo de iudiciis publicis. Diuus* Marcus et Com- IB.6, 1,46. Ep.4,20.31 



modus Scapulae TertuUo rescripserunt in haec uerba: 'Si tibi liquido compertum est Aelium 
Triscum in eo furore esse, ut continua mentis alienatione omni intellectu careat, nec subest 
*ulla suspicio matrem ab eo simulatione dementiae occisam: *potes de modo poenae eius 
'dissimulare, cum satis furore ipso puniatur. et tamen diligentius custodiendus erit ac, si 
'putabis, etiam uinculo coercendus, quoniam^ tam ad poenam quam ad tutelam eius et 
'securitatem proximorum pertinebit. si uero, ut plerumque adsolet, interuallis quibusdam 
'sensu saniore, non forte eo momento scelus admiserit nec morbo eius danda est uenia, 
'diligenter explorabis^ et si quid tale compereris, consules nos, ut aestimemus, an per im- 
'manitatem facinoris, si, cum posset uideri sentire, commiserit, supplicio adficiendus sit 
'cum autem ex litteris tuis cognouerimus tali eum looo atque ordine esse, ut a suis uel 
'etiam in propria uilla custodiatur: recte facturus nobis uideris, si eos, a quibus |B.6, 1,47 



'illo tempore obseruatus esset, uocaueris et causam tantae neglegentiae excusseris et in 
'unumquemque eorum, prout tibi leuari uel onerari culpa eius uidebitur, constitueris. nam 
'custodes furiosis non ad hoc solum adhibentur, ne quid pemiciosius ipsi in se moliantur, 
'sed ne aliis quoque exitio sint: quod si committatur, non immerito culpae eorum adscri- 
'bendum est, qui neglegentiores in officio suo fuerint.' 

Marcianus libro primo de iudiciis publicis. Hlud obseruandum est, [ B.6,i,48. Ep.l4, 16 
FP(VU) 

^ cognitionis, sed, quamuis ... suarum, is aest debet? ' non tamen] frmant B: oyk 
6<t>€iAei A€ cKoneiN: Juitne non tam ei (non tam P^D)? ' diui? * quod non (notis per- 
mutatis)? ^ sensu saniore est, num forte ... admiserit nec ... danda sit uenia, dili- 
genter explorabis (Hal,)? 



1 sed is] sed PVU 3 iuri P 4 ceteri- 
quVeF Gdesid^eriaF^ ThabeantP 8pro- 
culus] proconsulis F 10 quam] id est nisi 
quam P", n quam V 11 septimo] ui PV \ 
congruit] congruo et P", congruet P^VU 
13 '^ca^reat F' 14 debeat F \ *Vn eum F 
16 furiosi non P", furiosi si non P^VU 

16 possunt P" I contmere P' \ eundem F 

17 continuantur P^ | excutiandum P" | fra- 
rres F' 18 simul^a^ F', simnlata P" 
19 re ueram P | plectetur F 20 oarcerem P 
21 macer] marcellus PV, malleus U \ dibus F 



22 tertyllo F 23 priscom P- | nec] ne F 

24 occissam F \ potest FP^U'? \ mo^do^P' 

25 dissimUare P" \ ipse P" 26 ••co"'ercen- 
<lus F' 28 momentoscelVus F | ne*"c mo"*- 
bo F' I ueaaligenter F^, uena {uoluit uenia) 
diligenter P' 29 exploratus P- | quid] quit F \ 
i^^anitatem F' 30 possit PVU 32 recta 
P", rectius P* 33 excuseris P | in om. PU 

35 custo'p'des F, custos PVU \ adhibetur PVU 

36 commitatur F \ adscr. est culpae (culpae 
om. P-) eorum PV 37 in V F 



nCIO PROCUR. 0AE8. 



37 



I 18 16 - 19 1 



proninciam regif fines eias excedat nisi uoti solaendi causa, dum tamen abnoctare 
liceat 

2ER libro primo de officio praesidis. Senatus consulto cauetur, ut [B.6, 1,49. Ep.l4,22 8f 
, quae prouincias regentes^^ comites aut libertini eorum, antequam in prouinciam 
it, contraxerunt, parcissime ius dicatur, ita ut actiones, quae ob eam causam insti- 6 
lon essent, posteaquam quis eorum ea prouincia excesserit, restituerentiir. si quid 
inuito accidit, ueluti si iniuriam aut fiirtum passus est, hactenus ei ius dicendum 
; litem contestetur resque ablata exhibeatur et deponatur aut sisti exhiberiue satiB- 
romittatur. s 

isus libro tertio digestomm. Si forte praeses prouinciae manumiserit uel [B.6,1,50 E 
1 dederit, priusquam cognouerit successorem aduenisse, erunt haeo rata. 



>£8TiNUS libro quinto reguiarum. Plebi scito continetur, ut ne quis prae- IB.6,1,61 E 



munus donnm caperet nisi esculentum potulentumue, quod intra dies proximos 
itnr. 14 



jiSTRA^TUS Kbro primo de cognitio||nibus. Obseruandum est |B. 6, 1,52. Ep. i4,2no t. Ef i. M 
denti, ut in adeundo quidem fafcilem se praebeat, sed contemni non patiatur. unde 
is adicitur, ne praesides prouinciarum in ulteriorem familiaritatem prouinciales ad- 
: nam ex conuersatione aequali contemptio dignitatis nascitnr. Sed et in cognoscendo 
Bxcandescere aduersus eos, quos malos putat, neque precibus calamitosonim inlacri- 
portet: id enim non est constantis et recti iudicis, cuius* animi motum uultus de- so 
et Bununatim fta ius reddi debet, ut auctoritatem dignitatis ingenio suo augeat. 
'DOAivus libro primo respojosorum. Legatus Caesaris, id est praeses uel [b. 6, 1,58 P 
or prouinciae, abdicando se non amittif imperium. 

TLUS libro singulari de officio adsessorum. Praeses cum cog^oscat de seruo [ B.6, i, 54 P 
o uel anciHa denirginata uel seruo stuprato, si actor rerum agentis* comiptus esse 25 
uel eiusmodi homo, ut non ad solam iacturam aduersus substantiam, sed ad totius 

euersionem pertineat: seuerissime debet animaduertere. 

« 

XIX. 
S OFFICIO PROCURATORIS CAESARIS UEL RATIONALIS R « 



>IANUS libro sexto decimo ad edictum. Quae acta gestaque snnt a procu- [B. 6,23,1 E 
Caeearis, sic ab eo comprobantnr, atque si a Caesare gesta sunt^. Si rem Caesaris si 
ttor eius quasi rem propriam tradat, non puto enm dominium transferre: tnnc enim 
rt, cum negotium Caesaris gerens consensn ipsius tradit. denique si uenditionis uel 
»ni8 uel transactionis causa quid agat, nihil agit: non enim alienare ei rem Caesaris, 
igenter gerere commissum est. £st hoc praecipuum in procuratore Caesaris, quod ss 
inssu seruus Caesaris adire hereditatem potest et, si Caesar heres instituatur, miscendo 
lentae hereditati procurator heredem Caesarem facit. 

9 

itis (ti. i.)? * si cuius? * absentis? ^ si ab eo comprobantur, atque si a 
e gesta essent ita sunt? 

P* I proninci^^am^ F' \ uotis P* 3 mar- 
■, marcianus P^VU\ primo] secundo 

4 pronincias regentes (regen en tes F) 
I aut libertini eorum] oi cYNeApoi h 
icpoi AYTcaN B, o\ n€pi aytoyc 6nt€C 
ua»i legerint prouincias regentis co- 

5 eam om. P' 6 restituantur F^ 
1] eius F^, ius PVU 8 et om, P-, 

aut sisti 'exhibeatur deponatur aut 
tuberiue/' 9pVromittaturP llsuc- 
I P* IS reddenti ut] reddentis P" | 
e sed P" 17 ulteriomm P"' | a^^d^- 
P' 19 malos] in alios P* | caiami- 



tatorum ut uid. P*, calamito TJ' 22 idem 
praesides P- 23 correptor F^Y, ine, P- | 
amittim' imperium F 24:1.20, 21 coniungit F \ 
co^^gnos-^cat i^* 25 si actor rerum agentis 
corruptus esse dicetur (dicitur PVU)] can 

€YpH TON TOIOYTON AiOIKHTHN TWN TOY AeCTTO- 

TOY irpArMATcoN B 26 ad solam iacturam] 
npoc MONHN zHMiAN B, solam (solum P) iacturam 
(om, ad) Ubri 27 reuersionem P« 29 cae- 
saris om. P" 30 libro xuiiii P, lib. xui U \ 
procuratores P" 34 donationis 'causa' F 
36 gerere] agere PV 36 et om. PVU \ eius 
ius^su F' I caesaris om. PVU 



I 19 2 - 21 4 



38 



DE OFFICIO lURIDICI 



2 Paulus libro quinto Bententiaram. Quod si ea bona, ex qnibas imperator [ B. 6, 28, i. a •? 
heres institiitus est, soluendo non sint, re perspecta consulitur imperator: heredis enim in- 
stituti in adeundis uel repudiandis huiusmodi hereditatibus uoluntas exploranda est. 

3 Calubtratus libro sexto de cognitionibus. Curatores^ Caesaris ius depor- fB.6,23,8 B 

1 tandi non habent, quia huius poenae constituendae ius non habent. Si tamen quasi tumul- 6 
tuosum uel iniuriosum aduersus colonos Caesaris prohibuerint in praedia Caesariana acce- 

2 dere, abstinere debebit idque diuus Pius lulio rescripsit. Deinde neque redire cuiquam 
permittere possunt idque imperatores nostri Seuerus et Antbninus ad libellum Hermiae 
rescripserunt. 

XX. 

« DE OFFICIO lURIDICI R 



10 



1 Ulpianus libro uicensimo sexto ad Sabinum. Adoptare quis apud iuridieum |B.6,24,1 8 
potesty quia data est ei legis actio. 

2 Id£H libro trigensimo nono ad Sabinum. luridico, qui Alexandriae agit, datio [8.6,24,1 5 
tutoris constitntione diui Marci concessa est. i« 

XXI. 

R DE OFFICIO EIUS, CUI MANDATA EST ITJRISDICTIO K m 



1 PAPDnAMUs libro primo quaestionum. Quaecumquespecialiter lege uel senatus [b.6,24,2 P 
consulto uel constitutione principum tribuuntar, mandata Jnrisdictione non transfemntnr: 
quae uero iure magistratus competunt, mandari possunt. et ideo uidentur errare majlgifitratns, f. 86' 
qui cum publici iudicii habeant exercitionem lege uel senatus consulto delegatam, ueluti si 
legis luliae de adulteriis et si quae sunt aliae suniles, iurisdictionem suam mandant. hnins 
rei fortissimum argumentum, quod lege lulia de ui nominatim cauetur, ut is, cni optigerit 
exercitio, possit eam si proficiscatur mandare: non aliter itaque mandare poterit, qnam si 
abesse coeperit, cum alias iurisdictio etiam a praesente mandetur. et si a familia dominus th 
occisus esse dicetur, cognitionem praetor, quam. ex senatus consulto habet, mandare non 

1 poterit. Qui mandatam iurisdictionem suscepit, proprium nihil habet, sed eius, qui man- 
dauit, iurisdictione utitur. uerius est enim more maiorum inrisdictionem quidem transferri, 
sed merum imperium quod lege datur non posse transire: quare nemo dicit animadner- 
sionem legatum proconsuiis habere mandata iurisdictione. PAULUSnotat: etimperinm, quod 90 
iurisdictioni cohaeret, mandata iurisdictione transire uerius est. 

2 (JLPiAiiUS libro tertio de omnibns tribunalibus. Mandata iurisdictipne a prae- IB.6,34,8 S 



1 side consilium non potest exercere is, cui mandatur. Si tutores uel curatores uelint praedia 
uendere, causa cognita id praetor uel praeses permittat : qnod si mandauerit iurisdictionem, 
nequaquam poterit mandata iurisdictione eam quaestionem transferre. 85 

3 luLiANUS libro quinto digestomm. £t si praetor sit is, qui alienam inrisdictio- |B.6,24,4 S 
nem exsequitur, non tamen pro suo imperio agit, sed pro eo cuius mandata ius dicit, quo- 
tiens partibus eius fungitur. 

4 Hacer libro primo de ofScio praesidis. Cognitio de suspectis tutoribus man- | B.6, 84, 6 8 

FF(VU) 



* procuratores (u. i.)? 

2 perfecta P"!!*, inc. U" \ cons. in impera- 
tore P", cons. imperatori P*U S expe- 
randa P" 4 curatores] 6 ka6o\ik6c B 5 poe- 
na^^e' F' \ custodiendae P' 6 adnersos P, 
inc. U" 7 iulios* F | q cuiquam F 8 im- 
peratore''^ nostri'' F' 14 tr. nono] quadra- 
gesimo P" 15 tu||tutoris F 18 ulpianus 
P'V I primo om. P', ii U \ uel om. P- 
19 mandata" F* \ non <m,P'V 23 coi] 



qui F"*, cuius P" | optigerit] contingerit P", 
contigerit P*Cr 24 profi^^ci^scaturT» 25man- 
datur P« 26 dicitur PVU 27 sed] sed et F: 
oyAcN TAion ex€i AxAa toy CNTeiAAMCNOY S 
28 enim est P | maiorem F^ 30 iuris- 
dictione'm*F 32mandatiJ^ 35poterintP| 
iurisdictionemeam F 37 mandato Ptif 
39 macer] marcus PU 



DB OFFICIO ADSE8S0RUM 39 1214 — 22 6 

daii potest imi&o 'etiam ex mandata generall iurisdictione propter ntilitatem pnpillorum 
eam contingere constitutum est in haec uerba: 'Imperatores Seuems et Antoninus Braduae 
'proconsuli Africae. Cum propriam iurisdictionem legatis tuis dederis, consequens est, ut 

1 'etiam de snspectis tutoribus jKMSsint cognoscere/ Ut possessio bonorum detur, uel si cui 
damni infecti non caueatur ut is possidere iubeatur, aut uentris nomine in possessionem 6 
mnlier, uel is cui legatum est legatorum seruandorum causa in possessionem mittatur, 
maodari potest 

5 Paulus libro octauo decimo ad Plautium. Mandatam ^ sibi iurisdiotionem man- I B. 6, 24, 6 S 



1 daxe alteri non posse manifestum est. Mandata iurisdictione priuato etiam imperium quod 
Bon est merum uidetur mandari, quia iurisdictio sine modica coercitione nulla est lo 

XXII. 

» DE OFFICIO ADSESSORUM K sp 



Fauvcb Ubro singulari de offido adsessorum. Omne officium adsessoris, quo |B. 6,2477 *p 
inrtB Btndiosi partibus suis funguntur, in his fere causis constat: in cognitionibuB postula- 
tionibas libellis edictis decretis epistulis. i6 

MASciAinJS libro primo de iudiciis publids. Liberti adsidere possunt. infames |B.6,2f 8 S 



antem licet non prohibeantnr legibus adsidere, attamen arbitror, ut aliquo quoque decreto 
principali refertur constitutum, non posse officio adsessoris fungi. 
3 Hager libio primo de officio praesidis. Si eadem prouincia postea dinisa sub |B.6,24,9 8 



dnobna praeeidibus constituta est, uelut Germania, Mysia, ez altera ortus in altera adsidebit so 
nee nidetnr in sua piouincia adsedisse. 

Papimiakus libro qnarto responsorum. Diem funcio legato | Ulp. 19, 2, 19, 10. B. 6, 247io P f. 37 



salarium comitibus residui temporis, quod a legatis praestitutum est, debetur, modo 
a non postea comites cum aliis eodem tempore fuerunt. diuersum in eo seruatur, qni suc- 
eeeaorem ante tempua accepit S5 

5 Padlcs libro primo sententiarum. Gonsiliari* eo tempore quo adsidet negotia [b. 6,24,11 P 
tractaze in snnm quidem auditorium nullo modo concessum est, in alienum autem non 
piofaibetnr. 

6 Pafinianub libro pilmo responsorum. In consilium curatoris rei publicae uir iB.6,24,l2 P* 



dnsdem duitatis adsidere non prohibetur, quia publioo salario non fruitur. so 

FPfVU) 

^ mandatarinm mandatam? * consiliario {BrmemannuB)*^ 

4 poBsinn F' I cui] qui F*" 5 dam^i' F' \ 20 ex eltera P' \ ortus in altera om. F^, or- 

mfiieti F* I possidei^e' F 6 cui] qui J*"' tus in alia P 21 adsesisse F^ 23 debe- 

8 xoiiii PU I mandari alt P 10 meum P* | tur] crebetur P' 26 consiliarii P* V% con- 

eoliertiQne PVU 13 Bingnltfis P, sinon U | siliariiB P*V*U 29 primo am. P* \ consilio 

QDnem P' 19 macer] marc P, marcoB U PV* 



n 1 1—7 40 i>B inBis 



SECUNDITS. 
R DE lURISDICTIONE R 

1 iJlpianub libro primo regalaram. lus dicentis officium latissimam est: nam |B.7,8,1 *S 



et bonorum possessionem dare potest et jn possessionem mittere, papillis non habentibas s 
tatores constitaere, iadices litigantibas dare. 

2 Iauolenus libro sexto ex Gassio. Cai iarisdictio data est, ea qaoque concessa [B.7,8,2 *B 
esse jiidentar, sine qaibas iarisdictio explicari non potuit 

3 Ulpianus libro secundo^ de officio quaestoris. Imperium aut merum aut mixtum [" B.7,8,8 *(P) 
est. memm est imperium habere gladii potestatem ad animaduertendum* facinorosos ho- lo 
mines, quod etiam potestas appellatur. mixtum est imperium, cui etiam iurisdictio inest, 
quod in danda bonorum possessione consistit. iurisdictio est etiam iudids dandl licentia. 



4 Idem libro primo ad edictum. lubere caueri praetoria stipulatione et in pos- |B.7,8,4 B 



sessionem mittere imperii magis est qnam iurisdictionls. u 



5 luLiANUS libro primo digestorum. More maiorum ita comparatum est, ut is |B.7,8,S *S 
demum iurisdictionem mandare possit, qui eam sao iure, non alieno beneficio habet: 

6 Paulus libro secundo ad edictum. et quia nec principaliter ei iurisdictio data |B 7,8,6 S 



est nec ipsa lex defert, sed confirmat mandatam inrisdictionem. ideoque si is, qui mandaoit 
iurisdictionemy decesserit, antequam res ab eo, cui mandata est iurisdictio, geri coeperit, 
solui mandatum Labeo ait, sicut in reliquis oausis. so 



7 Ulpianus libro tertio ad edictum. Si qnis id, quod iurisdictionis perpetuae |B.7,8,7 S 
causa, non quod prout res incidit, in albo uel in charta uel in alia materia J propositum 187' 
erit, dolo m^o corruperit: datur in eum quingentorum aureorum iudicium, quod popobwe 

1 est. Serui quoque et filii familias uerbis edicti continentur: sed et atmmque sexom praetor 

2 complexus est Quod si dum proponitur uel ante propositionem quis corraperit, edieti [^ ts 
quidem uerba cessabunt, Pomponius autem ait sententiam edicti porrigendam esse ad haec. 

3 In senios autem, si non defenduntur a dominis, et eos qui inopia laborant corpus | B. 7, 8, 7 

4 torquendum est Doli mali autem ideo in uerbis edicti fit mentio, quod si per imperitiam 

5 uel msticitatem uel ab ipso praetore iussns uel casu aliquis fecerit, non tenetur. Hoc uero 
edicto tenetur et qui toUit, quamuis non cormperit: item et qui suis manibus hcit et qai so 
alii mandat sed si alius sine dolo malo fecit, alias dolo malo mandauit, qui mandauit tene- 
FP(VU) 

^ singuiari (Cuiaciua)? cf. 1, 13, 1 * in ins. (dett.) 

4 decentis F" 7 cassius P" 8 explicare P 16 demum] demum qui P' \ habe're*t F 

9 libro primo ad edictum iuberi caueri prae- 18 mandatum P' 19 cuil qui F'^ 20 man- 
toria stipulatione et in possessionem* secundo dandum P"? 21 iurisdictionVia F, iuris- 
ex u. 13. 14 F I imp. autem P' \ memm aut dictiones P" 22 causae P" | quod] qnidem 
mixtum est memm est] PVU, memm est F^, PVU \ propo*||pro*po^situm F 23 eum] eo 
memm est aut mixtum est merum est F' P" \ qnintomm P' 24 seruus P* 25 qui^v" 

10 ad orn. P- 11 cui] qui F-' 12 con- F' \ carmperit F^ 26 haec] hec P 27 de- 
sistif F' I iurisdictio nem mandar* est F | fendantur PU 28 autem mali P | f u*it F\ 
ligentia F" 13 idem] ulp PVU \ cauerVi F, quod] qui P- 29 non teneatur PVU 
cauere PVU, ^oBhnai B 15 morem* mai. F 30 corripit P* | item 'et F' 



DICnONE 



41 



n 1 7-16 



8 



bitnr: si nteique dolo malo fecerit, ambo tenebnntar: nam et si plmres fecerint nel corm- 
perint nel mandaaerint, omnes tenebuntur: 



Gaius libro primo ad edictnm proninciale. adeo qnidem, ut non Bufficiat. [B.7,8,8 E 
annm eoram poenam luere. 4 

Paulub libro tertio ad edictum. Si familia alicuius albnm corraperit, non si- [8.7,8,9 S 
militer hic edicitur ut in fhrto, ne in reliquos actio detur, si tantum dominus, cum defen- 
dere aoluit, unius nomine praestiterit, quantum liber praestaret: fortasse quia hio et con- 
tempta maiestas praetoris uindicatur et plura facta intelleguntur: quemadmodum cumplu- 
res serui iniuriam fecerunt uel damnum dederunt, quia plura facta sunt, non nt in furto 
anom. Octauenus hic quoque domino succurrendum ait: sed hoc potest dici, si dolo malo lo 
coraaerint, nt ab alio album corrumperetur, quia tunc unum consilium sit, non plura facta. 
idem Pomponius libro decimo notat. 



Ulfianus libro tertio ad edictunL Qui iurisdictioni praeest, neqne sibi ius |B.7,8,10 E 

14 



dicere debet neque uxori uel liberis snis neque libertis uel ceteris, quos secum habet. 

Gaius libro primo ad edictum prouinciale. Si idem cum eodem pluribus actio- [B.7,8, 11 E 



nibas agat, quamm sing^arum quantitas intra iurisdictionem iudicantis sit, coaceruatio uero 
onmium excedat modum iurisdictionis eius: apud eum agi posse Sabino Cassio Proculo 

:i placuit: quae sententia rescripto imperatoris Antonini confirmata est. Sed et si mutuae sunt 
actiones et alter minorem quantitatem, alter maiorem petat, apud eundem iudicem agen- 
dnm est ei qui quantitatem minorem petity ne in potestate calumniosa aduersarii mei sit, u 

) an apnd enm litigare possim. Si una actio communis sit plurium personamm, ueluti fami- 
liae herciscondae, communi diuidundo, finium regundoram, utrum singulae partes spectandae 
Bont circa iurisdictionem eius qui cognoscit, quod Ofilio et Proculo placet, quia unusquisque 
de parte sua litigat: an potiuB tota res, quia et tota res in iudicium uenit et uel uni ad- 
ioificari potest, quod Cassio et Pegaso placet: et sane eorum sententia probabiliB est. is 
X2 Ulpiakus libro octauo decimo ad edictum. Magistratibus municipalibus sup- [B.7,8,12 Ef 

pHdnm a seruo sumere non licet, modica autem castigatio eis non est deneganda. 
13 Idem libro quinquagensimo primo ad Sabinum. Eum qui iudicare iubet ma- |B.7,8, 18 8 

1 gistratnm esse oportet Magistratus autem uel is qui in potestate aliqua sit, ut puta pro- 
consul uel praetor ^ uel alii qui prouincias regunt, iudicare iubere eo die, quo priuati futuri so 
eflsenty non possunt 



14 Idem libro trigensimo nono ad edictnm. J Est receptum eoque iure utimur, ut |B.7,8, u 8* t 38 



fli qnis maior uel aequalis subiciat se iurisdictioni alterius, possit ei et aduersus eum ius dici. 
15 Idem libro secundo de omnibus tribunalibus. Si per errorem alius pro alio |B.7,8,15 8 



praetor fuerit aditus, nihil ualebit quod actum est nec enim ferendus est qui dicat con- ss 
sensisse eos in praesidem*, cum, ut lulianus scribit, non consentiant quierrent: quidenim 
tam contrarinm consensui est quam error, qui imperitiam detegit? 
16 Idem libro tertio de omnibus tribunalibus. Solet praetor iuriBdictionem man- |B.7,s, 16 8 

FP(VU) 



praetor ael proconsul? 



1 I 



in praesentem (Ouieteiua)? 



1 a&bo F (<m./) I tenentnr PVU 2 man- 
daoeri^ t F^ 3 ijrimo om. P- 4 e^^o^rum F', 
qoidem F^Uy quidem eorum P*V \ luere] 
plnre F" 6 nt in] ut P- | nec P- 7 libet 
praestare P* 8 nindicantnr P" \ quemadm.] 
qaoniamadm. P' 9 fecerunt] faciunt P', fe- 
cerint V \ dandum dederint P 10 dominus 
P*, dommnm P* 14 quod P' \ habent PVU' 
16 coaceraitio F^ 17 sabinos P' 18 sed 
et] quod PVU 19 alter maiorem ... 20 

rntitatem bit P" 20 minorem] maiorem 
eum Ani. Fabro, sed iUud canfirmani B: 
ei Ae kai enirtic moi nepi MerAAoy irocoYf kaAcoc 
coi ANTcwArw wApA T^ AYTcp nepi Merpioy, kan 



CY MeizoNA npoBAAAi^c | ne onu P* 21 eum 
F^^P^U, eundem F^P^ \ possit PU' 22 di- 
uidendnm F**, diuundo P' \ spectalida^e F' 
23 quod ofiliolquo filio P- 24 et tota] «m 
tota P, tota yCT I uelit FP- 1 adiucari F, ad- 
iudicare P' 25 quod 'et' F \ '^ef sane eorum 
F^, om. P- 26 xxuiii P* 27 eis] eius P 
29 magistratu'm*s aut P | uel is om. PU, nel 
om,V 30 uel alii om. P» 31 non om. P* 
32 xxzuiii PU | eo om. P' 33 iurisdictione 
F»' 36 qui errent 6i> F", qui errant PVU 

37 t'r am F \ est cons. PU \ inperiam P* 

38 praeto'to'r F 



n 1 16 - 2 2 



42 



QUOD QUISQUE lURIS IN ALT. STAT. 



dare : et ant omnem mandat aut speciem unam : et is cni mandata inrisdictio est fhngetor 
uice eiuB qui mandauit, non sua. 



18 



19 



17 Ideh libro primo opinionum. Praetor sicut uninersam iurisdictionem |B.7,8,17. Ep.l4,43 S 



mandare alii potest, ita et in personas. certas uel de una specie potest, maxime cum iustam 
cansam susceptae ante magistratum aduocationis alterius partis habuerat 5 

Africakus libro septimo quaestionum. Si conuenerit, ut alius praetor, quam |B.7,8,18 Sf 
cuius iurisdictio esset, ius diceret et priusquam adiretur mutata uoluntas fherit, procul 
dnbio nemo compelletur eiusmodi conuentioni stare. 

Ulfianus libro sexto fideicommissomm. Cum quaedam puella apud compe- |B.7,8,19 J^ 



tentem iudicem litem snsceperat, deinde condemnata erat, posteaque ad uiri matrimoninm lo 
alii iurisdictioni subiecti peruenerat, quaerebatur, an prioris iudicis sententia exsequi possit. 
dixi posse, quia ante fuerat sententia dicta: sed et si post susceptam cognitionem ante 
sententiam hoc eneniet, idem putarem, sententiaque a priore iudice recte fertur. quod ge- 
1 neraliter et in omnibus huiuscemodi casibus obseruandum est Quotiens de quantitate ad 
iurisdictionem pertinente quaeritur, semper quantum petatur quaerendum est, non quantum i& 
debeatur. 
20 Paulus libro primo ad edictum. Extra territorium ius dicenti impune non |B.7,8,20 *S 
paretur. idem est, et si supra iurisdictionem suam uelit ius dicere. 



n. 

« QUOD QUISQUE lURIS IN ALTERUM STATUERIT, UT IPSE to 

EODEM lURE UTATUR » 



1 ULPiAinjs libro tertio ad edictum. Hoc edictum summam habet aequitatem, fB.7,8,28 S 
et sine cuiusquam indignatione iusta: quis enim aspemabitur idem ius sibi dici, quod ipse 

1 aliis dixit uel dici effecit? 'Qui magistratum potestatemue habebit, si quid in aliquem noui 
'inris statuerit, ipse quandoque adnersario postulante eodem iure uti debet. si qui« apud ts 
*eum, qui magistratum potestatemque ^ habebit, aliquid noui iuris optinuerit, quandoque 
'postea aduersario eius postulante eodem iure aduersus eum decemetuf: scilicet ut quod 
ipse quis in alterius persona aequum esse credidisset, id in ipsius qnoque persona ualere 

2 patiatur. Haec autem uerba: quod statuerit qui iurisdictioni praeest* cum efifectu accipi- 
mus, non uerbo tenus : et ideo si, cum uellet statuere, prohibitus sit nec efifectum decretum 80 
habuit, cessat edictum. nam statuit uerbum rem perfectam signifioat et consnmmatam in- 
iiu*iam, non coeptam. et ideo si inter eos quis dixerit ius, inter quos iurisdictionem non 
habuit, quoniam pro nullo hoc habetur nec est ulla sententia, cessare •edictum putamus: 
quid enim ofifuit conatus, cum iniuria nuUum habuerit efifectum? s^ 

2 Paulus libro tertio ad edictum. Hoc edicto dolus debet ius dicentis puniri: |B.7,8,24 S 



nam si adsessoris impradentia ius aliter dictnm sit quam oportuit, non debet hoc magistratui 
officere, sed ipsi adsessori. 

FP{VU) 



1 potestatemue (u. i.) 

1 unam] unam nam PU \ ftmgitur PVU: 
THN TAiiN €TT6X€i B 2 cius] cstis F" 4 itaj 
item P* I de una sp.] ad unam speciem PVU 
5 magistratu 8*m F \ habuerit PVU 8 ne- 
m^o^ F' I compellitur PV 9 libro uii P 
10 susceperit PVU | erat] est PVU 11 aliis 
P*, alius P* I pemenerint P", pemenerit 
P*VU 12 et om. P'V 13 euenerit PVT7*, 
ine, U* I sententiaquae FP" 14 et om,P\ 
casibus om. P" V | de om. P; nepi nocoTHTOc B 
17 paulus . . . edictum om. P 18 si om. P* 



20 iuribu s P I nt om. PVU \ i^^eC P» 22 eci- 
tatem si quis in aliqno iuris' et P 23 in- 
dign'it'atione F \ Vius F 24 efficit P- | ali- 
qnam P' 25 statuerat F^ \ quis] P^U, quid F, 
qui« P" 26 qui om. P" I potestatemue P*Z7, 
inc. P- 28 credidisset rd P' | in om. P- 
30 uellet . . . efifectum om, P' 32 qnos] 
quod F' 33 hoc] haeo P | abetur F \ scien- 
tia P' 36 oportuit' 'ulpianus libro tertio' 
non F*, uerba non . . . assessori pott oportnit 
suppleuit, potUa deleuit F^ 87 ofifocere F 



SI QUIS IU8 DIC. NON OBTElfP. 



43 



II 2 3 - 3 1 



I UiiFiAirus libro tertio ad edictam. Si quiB iniguum ins adaenoB aliqnem [B.7,8,26 ^ f. 38' 
iiiq)elraiut, eo inre utatar ita demum, si per postnlationem eins hoc nenerit: cetemm si 
ipeo non postnlante, non coeroetur. sed si impetranit, siue nsus est iure aliqno, sine im- 
petranit nt nteretnr licet nsns non sit, hoc edicto puniatur. Si procnrator meus postulanit, 
qnaeritnr qnis eodem inre ntatur: et putat Pomponins me solnm, ntiqne si boc ei speda- 6 
liter mandani nel ratnm babui. si tamen tutor nel curator furiosi postnlauerit nel adn- 
leseentiB, ipse hoc edicto coercetur. item aduersns procuratorem id obseniandnm est, si 
in rem snam fnerit datus. Haec poena aduersns onmem statuitnr, qui in edictnm incidit, 
non solnm eo postnlante qui ab eo laesus est, sed omni, qni quandoqne experitur. Si is 
pro qno spopondisti impetrauerit, ne aliquis debitor ipsius adnersns eum exceptione ntatnr, lO 
deinde tn in negotio, in quo spopondisti, nelis exceptione nti: nec te nec ipsnin oportet 
hoe impetrare^ etsi interdum patiaris ininriam, si soluendo debitor non sit sed si tn inoi- 
disti in edictnm, rens quidem ntetur exceptione, tn non utaris^: nec poena tua ad renm * 
promittendi pertinebit: et ideo mandati actionem non habebis. Si filius mens in magistratn 
in hoc edictnm incidit, an in his actionibns, qnas ex persona eins intendo, hoc edicto locns 16 
sit? et non pnto, ne mea condicio deterior fiat Quod autem ait praetor, nt is eodem iure 
ntatnr, an etiam ad heredem haec poena transmittatnr? et scribit Inlianns non solum ipsi 
denegari actionem, sed etiam heredi eius. Hlnd qnoqne non sine ratione scribit non solnm 
in his actionibus pati enm poenam edicti, qnas tunc habuit cum mcideret in edictum, ne- 



rum si qnae postea ei adqnirentnr. £x hac cansa solntum repeti non posse | Ep. 2 gchoL 2 so 
Inlianns pntat: snperesse enim naturalem causam, quae inhibet repetitionem. 

Gaics iibro primo ad edictum pronindale. Hlud eleganter praetor excipit: [B. 7, 8,26 S 
'pneterqnam si qnis eomm contra eum fecerit, qni ipse eomm quid fecisset': etrecte, ne 
Bcilicet nel magistratns, dnm stndet hoc edictnm defendere, nel litigator, dum unlt bene- 
fido fanina edicti nti, ipBC in poenam ipsins edicti committat. 86 



ni. 

K SI QUIS lUS DICENTI NON OBTEMPERAUERIT R 



t UiiFiAifUS Ubro primo ad edicfom. Omnibns magistratibuB, non tamen dnum- |B.7,7,l E 
oiriB, secnndnm ins potestatis suae concessum est iurisdictionem snam defendere poenali 

1 iodicio. Is nidetnr ius dicenti non obtemperasse, qni qnod extremum in inriBdictione est so 
Don fedt: neluti a quis rem mobilem uindicari a se passns non est, sed dnci eam uel ferri 

2 paMus est^: ceteram si et sequentia recnsanit, tunc non obtemperasse nidetur. Si procn- 
ntor tnns nd tutor nel curator ius dicenti non obtemperanit, ipse pnnitnr, non dominns 

t nel pnpilluB. Non solum antem renm, qui non obtemperauit, hoc edicto teneri Labeo ait. 



4 nemm etiam petitorem. Hoc iudicium non ad id quod intereat, sed qnanti ea 1 Pon. 24, 17 86 



res est conduditur: et cum meram poenam contineat, neqne post annnm neqne in here- 
dem datnr. 

FP(yU) 



' BteriB? * obtemperasse ins. 

1 "nlpianns lib^ F^ \ iniqnnm] iniqnnm ad 
edictom F 2 imperanit F; AiTHcco B \ haec 
enenerit P, hoc euenerit VU 3 coherce- 
tnr F I sed| P cum B: ci Ac, sed et FU, ipso 
Don . . . sea si onu V 4 puni^^a^tur F' \ postu- 
Isnerit JP 5 queritur ... 6 postulanerit bi^ 
P* I pata P* utroque loco j utique] nti/* | hocj 
hac P^ aUero loco 10 spopondissti F («m./), 
tpoepojkdSgHPpassim \ ipsius om. P" 11 '^o^r- 
tet J" 13 'e^dictnm F' \ utitur P'U' \ W 
non F^, tn nero non P*U \ reum] reem F^ 



16 edicto P | hoc] FP*V'U', huic /V*U*, 
haec P- 18 qnoqn o'e F 19 inciderit P, 
inddit U 20 qnaem' F 21 snpereBt P" | 
inhiberet petitionem P 22 elegante'i r F | 
excepit F* 24 hoc] haec P" 27 eins di- 
centi F, dicenti ius P | obtemperan^^erit F' 
31 •^e^am F' \ ferri] fere P, ferre V, auferri 
U", adferri U* 32 est] et F^ 34 obtem- 
peranerit P" VT7 35 bemm F{em, f) \ peti- 
tore^^ F^ 36 cum eram P* 



n 4 1-8 



44 



DB IN IU8 



IIII. 

R DE IN lUS UOCANDO R 



BPS 



B.7,8,1 E 



B.7,8,2 E 



1 Paulvs libro qnarto ad edictam. In ius nocare est inris experinndi cansa nocare. 

2 Ulpianus libro qninto ad edictum. In ins uocari non oportet neqne consnlem 
neqae praefectnm neqne praetorem || neqne proconsnlem neqne ceteros magistratns , qni 1 Sd 
imperium babent, qui et coercere aliquem possunt et inbere in carcerem dnci: nec ponti- $ 
ficem dum sacra faeit: nec eos qni propter loci relig^onem inde se mouere non possnnt: 

sed nec eum qni eqno publico in cansa pnblica^ transuehatnr. praeterea in ius nocari non 
debet qni uxorem dncat ant eam quae nubat: nec iudicem dum de re cognoscat: nec eum 
dum qnis apnd praetorem causam agit: neqne ftmns ducentem familiare iustaue mortuo lo 
facientem : 

3 Callistratus libro primo cognitionnm. nel qui cadauer proseqnnntur, quod [B.7,8,8 IP* 
etiam uidetnr ex rescripto diuomm fratrum comprobatum OBse: 

4 Ulfianus libro quinto ad edictum. quique litigandi cauBa necesae habet in iure [ B.7,8,4 S 

1 uel certo loco siBti: nec furiosoB uel infiinteB. Praetor ait: parentem, patronum patronam, i5 

2 'liberoB parentCB patroni patronae in iuB Bine permiSBu meo ne quiB uocet'. Parentem hic 
ntriuBqne BexuB accipe : sed an in infinitum, qnaeritur. quidam parentem UBque ad tritauum 
appellari aiunt, Buperiores maiores dici: hoc ueteres existimaBBe PomponiuB refert: sed 
GaiuB CaBBius omnes in infiuitnm parentes dicit, quod et honestius est et merito optinuit 

8 Parentes etiam eos accipi Labeo existimat, qui in semitnte susceperant: nec tamen', ut 20 
SeueruB dicebat) ad solos iuBtos liberos: sed et si nolgo quaesitus sit filins, matrem in ius 
non uocabit, 



Paulus libro quarto ad edictnm. quia semper certa est, etiam 8i uolgo con- [ B.7,8,S S 

ceperit: pater uero is e«t, quem nuptiae demonstrant. 14 

Idem libro primo sententiaram. Parentea naturales in ius nocare nemo potOBt: [B.7,8,6 *P 
una eat enim omnibns parentibns seraanda reuerentia. 



8 



Idem libro quarto ad edictnm. Patris adoptini parentes impune uocabit, quoniam [B.7,8,7 S 
hi eitts parentes non sunt, cum his tsntum cognatus fiat qnibns et adgnatns. 



Ulfianus libro quinto ad edictnm. Adoptinum patrem, quamdin in potestate [B.7,8,8 S 
est, in ins uocare non potest iure magis potestatiB quam praecepto praetoris, msi sit filius zo> 
qni castrense habuit* peculinm: tnnc enim causa cognita permittetur. sed natnralem pa- 
1 rentem ne quidem dnm est in adoptina familia in ius uocari^. Tatronum*, [ BS. 28, 4, 21 
inquit, 'patronam*. patroni hic aocipiendi sunt, qui ex seraitute mannmiserant: uel si coUu- 
sionem detexit: uel si qui praeindicio pronuntietnr esse libertns, cnm alioqnin non fnerit, 
aut si iuraui enm libertnm menm esse: quemadmodum per contrarinm pro patrono non 85 
habebor, si contra me iudicatnm est ant si me deferente iurauerit se libertum non [(bs.) 



2 esse. Sed si ad iuBinrandum adeg^, ne nxorem ducat, ne nubat, impune in ins uocabor. 
et CelsuB quidem ait in tali liberto iuB ad filium meum me niuo non tranBire: sed InlianuB 

FP(VU) 

^ Jirmant B: Aia Ahmocian xpcian: fuitne in Capitolium {ex nota ambigua OAP: OutacitM ohM. 
13, 29)? > tantum {Hal.)? > habeat (Hal,)? « uocabit (u. i.)? 



8 experi^u^ndi F* | uocari P* 4 nocare F* 
5 qui im. P' 6 qui et] qui P"F* j pos- 
snnt aliquem P \ po^niificem F' 7 se mo- 
ueri F- 8 e'o quo F 9 dncat] dnctu F', 
ducit PU I nubVat F', nubit PU \ dumj 
dun F^ I cognoBcit P 10 causam] FU, 
Qfn, P^V, inc. P- I mortuum P" 12 qui da- 
ner F (suppLf) 14 lib. ui P- 15 ne P- j 
furioBUB P' Ipiuren^m P» 16 ne oin. P-V 
17 Bex|[xuB I^ I accipere P"P- | tretanum P» 
19 est ev F* 20 susoeperint PVU 23 cer- 



tumP" I concepernnt2^,concepitV' 24uero 
his F', nerbis l^ | est] et P 25 senten- 
tia'm*rum F 27 libro primo sententiarum 
parentes* quarto F 31 permittitur F^PVU 
32 uocari] uocarVi F, uocabit reete Parie. 
4454 cum B : ton Octon nATepA . . . kcqAyomai 
KAAeiN TON Ae <^ycik6n oytc (leg. oyhk) cn oc<p 
eiMi eN TH eecei kaAo» 33 si om. PP* 34 qui] 
qnis P^VU 35 pro om. F' 37 adegi] ad- 
haec P^? I ne nuoat] uel nubat P*, nec nn- 
bat U* 38 celsus] sceluB P* 



UOCAKDO 



45 



II 4 8-12 



oontn Bciibit plerique Inllani sententiam probant. Becnndum qnod eueniety ut patronus 

quidem in ius uocetur, filius quasi innocens non uocetur. 
9 Paulus libro quarto ad edictum. Is quoque, qui ex causa Bdeicommissi manu- fB.7, 8^9 E 

mittity non debet in ius uocari, quamuis ut manumittat, in ius uocetur. 4 

10 Ulpiakus libro quinto ad edictum'. Sed si hac lege emi ut manumittam, et ["b. 7 ,8,10 E 

ex constltutione diui Marci uenit ad libertatem : cum sim patronus, in ius uocari non potero. 

1 sed 81 Buis nummis emi et fidem fregi, pro patroUo non habebor. Prostituta contra legem 
uenditionis nenditorem || habebit patronum, si hac lege uenierat, ut, si prostitnta esset, f. 89' 
fieret libera. at si uenditori qui manus iniecUonem excepit, ipse prostituit, quoniam et haec 
pemenit ad libertatem, sub Olo quidem, qui uendidit, libertatem consequitnr, sed honorem lo 

2 haberi ei aequum non est, ut et Marcellns libro sezto digestomm existimat Patronum 
antem accipimus etiam si capite minutus sit: uel si libertus capite minutus^, dum adrogetur 
per obreptionem. cum enim hoc ipso, quo* adrogatur, celat condicionem, non id aotum ui- 

8 detur ut fieret ingenuus. Sed' si ius anulomm accepit, puto eum reuerentiam patrono [(^ 
exhibere debere, quamuis omnia ingenuitatis munia habet aliud si natalibus sit restitutns: is 

4 nam princeps ingenuum facit. Qui manumittitur a corpore aliquo uel collegio uel fB. l. c. 
ciuitate, singulos in ius uocabit: nam non est illomm libertus. sed rei publicae honorem 
habere debet et si aduersus rem publicam uel uniuersitatem uelit experiri, ueniam edicti 

5 petere debet, quamuis actorem eornm constitutum in ius sit uocaturus. Liberos parentesque 

6 patroni patronaeque utriusque sexu saccipere debemus. Sed si per poenam deportationis ad to 
peregrinitatem redactus sit patronus, putat Pomponius eum amississe honorem. sed si ftierit 

7 restitntns, erit ei etiam huius edicti commodum saluum. Parentes patroni etiam adoptiui 

8 excipinntur: sed tamdiu qnamdiu adoptio durat Si filius meus in adoptionem datns sit, 
uocari a liberto meo in ius non poterit: sed nec nepos in adoptiua familia Busceptus. sed 

si fiiius meus emancipatus adoptauerit filium, hic nepos in ius uooari poterit: nam mihi 86 

9 alienus est Liberos autem secundum Gassium, ut in parentibus, et ultra trinepotem acei- 

10 pimns. Si liberta ex patrono fuerit enixa, mutuo se ipsa et filius eius in ius non uocabunt. 

1 1 Sin autem liberi patroni capitis accusauerant libertum patemum uel in semitutem petierant, 

12 nnllus eis honpr debetur. Praetor ait: 'in ius nisi permissu meo ne quis uocet*. permis- 
snrus enim est, si famosa actio non sit uel pudorem non suggilat, qua patronus conuenitur so 
nel jiarentes. et totum hoc causa cognita debet &cere: nam interdnm etiam ex causa fa- 
mosa, ut Pedius putat, permittere debet patronum in ius uocari a liberto: si enm grauis- 

18 sima iniuria adfedty fiagellis forte cecidit Semper autem hunc honorem patrono habendum, 
etsi qnasi tntor uel curator uel defensor uel actor interaeniat patronus. sed si patroni tntor 
nel cnrator intemeniat, impune posse eos in ius uocari Pomponins scribit et uerius est 85 



11 



Paulus libro quarto ad edictum. Quamuis non adiciat praetor causa cognita |B.7,8,il E 
se poenale iudicium daturam, tamen Labeo ait moderandam iurisdictionem: ueluti si pae- 
niteat libertum et actionem remittat: uel si patronus uocatus non uenerit: aut si non in- 
nitns uocatus sit, licet edicti uerba non patiantur. 89 



12 llLPiAinJS libro quinquagensimo septimo ad edictum. Si libertuB in ius uooa- |B.7,8,12 E 
FP(VU) 



i sit ins. * quod (dett.)7 > sed et (HaL)? 

I secndum F' 2 innocens] nocens P' | 
uocetur] cetur F« 8 quoqu o*e F | manu- 
mitti P" 4 non] no -F» | in am, F (add./) 
5 hac] ex hao P* 6 simj si F(em,f) 7 suisj 
uiB P' 8 uendition em*is F \ hae c F 
9 i'ni'ectionem F' 10 sub illo] suo illi P< | 
inde a ufrbis qui uendidit per decem uereue 
einmiUe uereibus praeecripiae euni Htterae ein- 
gvlaree ILRI^PCIEUM poetea rureue deletae F 

II eij et ei P I aquum /^ | et om. P- 1 exi- 
stimaoat F' 12 minutus dum] minuto dum P' 
13 enim om- P* | quo adr.] quod r. F^, quod 



arr. P*U 14 si om. P' 15 exhibere F 
(em,f) I muni^a^ P» | naturalibus P« 18 de- 
bet F^PVU, debeat F' 21 peregnitatem F \ 
evmlfPVU, eodem F 22 saluiumP* 23 adop- 
tio durat] adoptario iurat f^ 24 '^sed^ nec P* 
26 accepimus P- VU 27 motuo sei ipsa F^ 
28 accusauerint PV \ seraitute PU 29 nisi] 
sine P I perm. 'est* enim est F 30 pudo- 
rem] si • pudorem P | sigillat V, Mgillat P* 
33 flagelli u's F 34 actor] actor non P* 1 
patronus sed si bie F^ 36 quarto] quinto F^ 
37 iuris] is iuris P" 38ueniatPCr 40 8it'P 



II 4 12-26 



46 



DE IN roS UOCANDO 



uerit contra praetoris edictam filium patrom sui, quem ipse patronus in potestate habet: 
probandum est absente patre subueniendum esse filio qui in potestate est et ei poenalem 
in factum actionem, id est quinqnaginta aureorum, aduersuslibertum competere. 

13 MoDESTiNUS libro decimo pandectarum. Generaliter eas personas, quibus || re- [" 8.7,8,13 £f(vU4 
uerenlia praestanda est, sine iussu praetoris in ius nocare non possumus. 5 

14 pAPnaANUS libro primo responsorum. Libertns a patrono^reus constittttus, [B. 7, 8,14 jp 
qui se defendere paratus pro tribunali praesidem prouinciae frequenter interpellat, patro- 
num accusatorem in ius non uidetur uocare. 

15 Paulus libro primo quaestionum. Libertus aduersus patronum dedit libellum [" b.7,8,15 
non dissin^ulato se iibertum esse eius: an si ad desiderium eius rescribatur, etiam edicti 
poena remissa esse uidetnr? respondi non puto ad hunc casum edictum praetoris perdnere. 
neque enim qui libellum prinoipi uel praesidi dat, in ius uocare patronum uidetur. 



? 

10 



16 



Idbm libro secundo responsomm. Quaesitnm est, an tutor pupflli nomine pa- [ B.7,8, 16 
tronam suam sine permissu praetoris uocare possit respondi eum, de quo quaeritnr, pupilli 
nomine etiam in ins nocare patronam suam potnisse sine permissu praetoris. 



15 



17 Idem libro primo sententiamm. Eum, pro quo quis apud officium cauit, ex- B. 7, 8,17 



18 



hibere oogitur. item eum qni^ apud acta exhibiturum se esse quem promisit, etsi officio 
non caueat, ad exhibendum tamen cogitur. 

Gaius libro primo ad legem duodecim tabnlaram. Plerique putauerant nullum [ B.7,8,18 
de domo sua in ius uocari licere, quia domus tutissimum cuique refugium atque recepta- np 
cttlum sit, eumque qui inde in ius uocaret, uim inferre nideri. 



19 Paulus libro primo ad edictum. Satisque poenae subire eum, si non defen- [8.7,8,19 *B^ 



" datnr et latitet, certum est, quod mittitut aduersarius in possessionem bonoram eius. sed 
si aditnm ad se praestet aut ex publico conspiciatur, recte in ius uocari eum lulianus ait n 

20 Gaius libro primo ad legem duodecim tabularum. Sed etiam ab ianua et ba- [ B. 7, 8, 20 P 
lineo et theatro nemo dubitat in ius uocari licere. 

21 Paulus libro primo ad edictum. Sed etsi is qui domi est inter- [ D. 50, 17,103. B.7,8,2l" *E 
dnm uooari in ius potest, tamen de domo sna nemo extrahi debet 

22 Gaius libro primo ad legem dnodecim tabularam. Neque impuberes puellas, |b.7,8,22 Pf 



1 qnae alieno iuri subiectae essent, in ins uocare permissnm est. Qui in ius uocatns est, so 
duobus casibus dimittendus est: si quis eius personam defendet, et si, dnm in ius uenitur, 
de re transactum fuerit 

23 Mabgianus libro tertio institntionnm. Gommunis libertus licet plurium sit, ["b.7,8,23 8 
debet a praetore petere, ut ei liceat uel quendam ex patronis in ins uocare, ne in poenam 
incidat ex edicto praetoris. ss 

24 UiiPiANUS libro qninto ad edictnm. In eum, qui aduersus ea fecerit, fB. 7, 8, 24. •pon. 24, 17 *E 
quinquagittta aureoram iudicium datur : quod nec heredi nec in heredem nec ultra annum datur. 

25 MoDESTiNUS libro primo de poenis. Si sine uenia edicti impetrata libertus [b. 7, 8,25 *E 
patronum in ius uocauerit, ex querella patroni uel supradietam poenam, id est quinquaginta 
aureos dat uel a praefecto nrbi quasi inoffioiosus eiM^^gatur, si ixfopia dinoscitur laborare. 4o 

FPfVU) 



^ item cum quis {Charonfku)? 

2 est et] et P' 3 id om. P- 5 nocari P* 
6 a otn. PV \ patrono reus] patronus re* P' i 
constitus F^ 7 pro] pa P' 9 primo] ii 
P'VU 10 dissimulato] F^PVU, dissimu- 
lando F' | eius esse PU 11 poenam* F 
12 patroni P* 14 uocari P'V 17 exhi- 
bituro P" 18 cauerat P- 20 suo P» ! 
qnique F^ 21 qui inde] quin V, qui P" 
22 poena P< 23 latit^ef F» 24 concipia- 
tur P' 25 'iR^ ianua] Cuiadua obs. 21, 38, 
Ano ityAu>noc B, abinea F, abuinea P'U, 
a uinea P*U*. pro aho nYA<uNoc Saluiniua 



scribi iu09it An* amttcAcjnoc, defendens lectio- 
nem librorum LaHnorum, non reete, nam uinea 
non sie uturpari solet ut sit pro hortis 26 th'a*e- 
atro F 28 uicari F* \ potes F' \ do^o^ F\ 
nemo] nomine P" | •^de^bet F» 29 ad om. P | 
'i*neque F 30 iuri] PU, inre F \ subiecta^^e^ 
P», Bubiecta P* \ uocatum P' 31 dimitte- 
duB F, dimittendnm P- | defendat PV 32 de] 
ae F^, inc.P' 34 p ra'etere F 36 "e a P», 
eam P- V 39 in om. F* 40 urbis PU \ casti- 
gatur] fPU, ligatui^tur P*, ligatnrgator F^, 
MAcrizeTAi B | inopian' F \ dignoscitnr PVU 



SI QUI8 IM ros UOOATCS 



47 



n 6 1 - 7 1 



V. 

« SI QXJIS IN lUS UOCATUS NON BERIT SIUE QUIS EUM 
UOCAUERIT, QUEM EX EDICTO NON DEBUERIT E 



1 Ulpianus libro primo ad edictum. Si quis in ius uocatus fideiussorem dederit [B. 7,12,1 E 
in ludicio sistendi causa non suppositum iurisdictioni illius, ad quem uocatur, pro non dato 5 
fideiussor habetnr, nisi suo priuilegio specialiter renuntiauerit. 

2 Paultjs libro primo ad edictum. Ex quacumque causa ad praetorem uel alios, [b.7, 12, 2 E 
qni iorisdictioni praesunt, in ius uocatus || uenire debet, ut hoc ipsum sciatur, an iurisdictio f. 40' 

1 eius sit. Si quis in ius uocatus non ierit, ex causa a competenti iudice multa pro iuris- 
dictione iudicis damnabitur: rusticitati enim hominis parcendum erit: item si nibil intersit lo 
actoris 60 tempore in ius aduersarium uenisse, remittit praetor poenam, puta quia feriatus 
diea fbit. 

3 Ulpianus libro quadragensimo septimo ad Sabinum. Gum quis in iudicio Bisti fB.7, 12, 4 8 
promiserit neqne adiecerit poenam, si status non esset : incerti pum eo agendum esse in id 
quod interest uerissimum est, et ita Gelsus quoque scribit. i6 

VI. 

« IN roS UOCATI UT EANT AUT SATIS UEL CAUTUM DENT R 



1 



Paulub libro primo ad edictum. Edicto cauetur, ut fideiussor iudicio sistendi |B.7,12,5 E 
caasa datus pro rei qualitate locuples detur exceptis necessariis personis : ibi enim qualem- 
eamque accipi iubet: ueluti pro parente patrono, to 

Callistratus libro primo ad edictum monitorium. item pro patrona liberisue fB. 7, 12, 5 E* 
suis uel nxore nuruue. tunc enim qualiscumque fideiussor accipi iubetur: et in eum, qui 
non acceperit, cum sciret eam necessitudinem personarum, quinquaginta aureorum iudicium 
competit, S4 

Paulus libro quarto ad edictum. quoniam pro locuplete accipitur^ fideiussor [ 6.7,12,5 E 
in necessariis personis. 



4 ULPiAinjB libro quinquagensimo octauo ad edictam. Qui duos homines in iu- |B.7,12,6 E 



dido sisti promisit, si alterum exhibet, alterum non, ex promissione non uidetur eos* ste- 
tiBse, cam alter eoram non at exiiibitus. 

VII. 
R NE QUIS EUM QUI IN lUS UOCABITUR UI EXIMAT R es 



1 Ulpianus libro quinto ad edictum. Hoc edictum praetor proposuit, ut meta [" B. 7, 18. l E 
i poenae compeseeret eos, qai in ius aocatos ui eripitmt Deniqae Pomponius scribit serui 

qaoqae nomine noxale iadicium reddendam, nisi sciente domino id fecit: tunc enim sine 
S noxae deditione iudicium suscipiet Ofilius putat locum hoc edicto non esse, si [B. 7, 1871^4 85 

personay qaae in ias aocari non potait, exempta est, ueluti parens et j^atronus ceteraeqne 

FPfVU) 



1 qaiolB ins, * eos del. (u. i.) 

2 aocaVtos F \ ierit] serit i^ | siue quis] si 
quisne qais P' 3 quem] quam F^ 5 da- 
tnro W', datu* P" 8 uocatus uenire] uo- 
catum inire P* 9 ierit] erit F^P^V \ iudice- 
'pemaha F 11 remitti P \ poenam praetor 
PVU I puta'e' F 12 dies fer. PV 13 libro 
om, P* \ qnis om. P* 15 et om. f' | quoque 
eelsus PVU 17 denfenf F 22 et om. P- 
23 accepit P I iadicio P« 25 lucuplete F 



27 quiquagentasimo octauo F", luiiii P^ uiiii 
P- V, uiii U 28 promiserit P | exibeat P | 
ex promissione non uidetur eos stetisse (s'i'te- 
tisse F)] OY notci th erprH t6 ikan^n B {Anon,), 
unde eos fortasse del, 29 a eorum F 33 co- 
messeret F^ \ erip ot*unt F 34 noxali iudicio 
P- I reciendum P \ sine] ei T V ..-35 hoc] F, 
huic PU 36 quae] que P* | putuit P* 



n 7 1 - 8 1 



48 



QUI 8ATU 



personae: quae sententia mihi uidetar uerior. et sane si deliquit qui uocat, non d 
qui e^emit. 

2 Paulus libro qnarto ad edictum. Kam cum uterque contra edictum faoiat, [r 
et libertuB qui patronum uocat, et is qui patronum ui eximat: deteriore tamen loco U 
est, qui in simili delicto petitoriB partes sustinet Eadem aequitas est in eo, qui alio 
quo debuerat in ius uocabatur: sed et fortius dicendum est non uideri ui eximi eui 
sit ius ibi non conueniri. 

3 Ulpianus libro quinto ad edictum. Qnod si seruum quis exemit in ius uoca- [a 
tum, PediuB patat cessare edictum, quoniam non fuit persona, quae in ius uocari 

1 quid ergo? ad exhibendum erit agendum. Si quis ad pedaneum iudicem uocatum que 

2 eximat, poena eius edicti cessabit. Qaod praetor praecepit 'ui eximat' : ui an et dolo | 
malo? sufficit ui, quamuis dolus malus cesset. 

4 Paulus libro quarto ad edictum. Sed eximendi uerbum generale est, ut Pom- [ii 
ponius ait. eripere enim est de manibus auferte per raptum : eximere quoquo modo a 
ut puta si quis non rapuerit quem, sed moram fecerit quo minus in ius ueniret, ut a 
dies exiret uel res tempore amitteretur : uidebitur exemisse, quamuis corpus non ex< 

1 sed et si eo loci retinuerit, non abduxit, his uerbis tenetur. Item si quis eum, qui ] 

2 lumniam uocabatur, exemerit: constat eum hoc edicto teneri. Praetor ait 'neue fadat 
'malo, quo magis eximeretur*: nam potest sine dolo malo id fieri| ueluti cum iusta 
est exemptionis. 

5 ULPiAin7S libro quinto ad edictum. Si per alium quis exemerit, hac dausula [a 

1 tenetur, siue praesens fliit siue absens. In eum autem, qui ui exemit, in factum iu< 
datur: quo non id continetur quod in ueritate est, sed quanti ea res est ab actore 
mata, de qua controuersia est hoc enim additum est, ut appareat etiam^i calun 

2 quis sit, tamen hanc poenam eum persequi. Docere autem debet quis per hanc exe 
nem factum quo minus in ius produceretur. ceterum si nihilo minus productus est, 

8 poena: quoniam uerba cum effectu sunt accipienda. Hoc iudicium in &ctum est: et si 
4 deliquerint in singulos dabitur, et niliilo minus manet qui exemptus est obligatus: 

dibus autem ita dabitur, si eorum intersit: neque autem in heredem neque [Pon 

poat annum dabitur. 

6 Idem libro trigensimo quinto ad edictum. Is qui debitorem ui exemit, si sol- 
uerit, reum non liberat, quia poenam suam soluit 

VIII. 

R QUI SATISDARE COGANTUR UEL lURATO PROMITT 
UEL SUAE PROmSSIONI COMMITTANTUR « 

1 Qaius libro quinto ad edictum prouinciale. Satisdatio eodem modo appeUata [b^ 
est quo satiB&ctio. nam ut satisfaoere dicimur ei, cuius desiderinm imi^emuB, ita sai 

FP(VU) 



1 deliqui^d qui^ uocat F' 2 eximit U, exim*« 
P-, eximat P*V 3 edictum] dictum P' 
4 patronam f 5 delicto] F»P*U, cto F^, 
edicto P- I e Yst F 6 quo] quod P- 
8 edictu^in^ P» | quis seruum PU \ eximi P^ 
eximit P'VU 9 pedius] pedimi F' | putat 
cessare] PU, putat at cessare F^, putat es- 
sessare P" | quae om. P* 11 eius om.P' \ 
praetor quod P* | praecepit] praeterit P* | 
xiemat F^, exemat/' Imom.P' 12 cessat 
P^V 14 aufferre pcr F \ eximer^e^ P» | auf- 
ferre F 15 quem] qm (= quoniam) P* | sed 
moram] edamoram P< 16 admitteretur PU \ 
uidetur PV \ eximeret P 17 sed et] sed 



P^VU 18 uocauatur P» I «^edici» P' ] 
etpotestPVTJ 20 exceptionis P" 21 h 
22 ftierit P I siue absens] fiet absen 
exemerit PV, eximit U \ iudicio P" 2 
tinWetur F 24 ad^ditum P' | cali 
tur P" 25 exceptionem P" 26 in iua a 
27 sint F(em.f) 32 patt soluit re/19» 
pcLQiUae uaeat F; oy^€n X€mei adscrip 
34 cogantur] iurantur P* 35 committa 
comitatiur V 37 quo] quod P" j » 
ti^^o** F I dicimur] diximus P*, dicimi 
cuius] cui ius P" | implamus F' \ sal 
dicimur] satisdare dicimus (— mur 
dare PVU 



OOGAKTmt 



4a 



n 8 1-7 



dioimiir adnenario noBtro, qni pro eo, qnod a nobis petut^ ita canitS nt enm hoo nomine 
•eonmm faeiamnB datis fideinBBoribna. 

2 UifiAinre libro quinto ad edictnm. Fideinflsor in indicio siBtendi oania locn- [8.7,14,2 B 
1 plee uidetnr dari non tantum ex facnltatibnSj sed etlam ex conneniendi fadUtate. Si quis 

lus pereonis, qnae agere non potnemnt, fideiussorem indicio sistendi causa dederity firustra s 

3 i»it datio. E^metor ait: 'Si quis parentem, patronnm patronam, liberos ant parentes patroni 
'palronae, liberosue suos enmue quem in potestate habebit, uel uxorem, u^ numm in in- 

s 'didnm nooabit: qnaliscnmque fideiussor iudido sistendi causa accipiatnr.' Qnod ait praetor 
*liberosne suos*, acdpiemus et ex feminino sexu descendentes liberos. parentiqne dabimus 
lioc beneficinm non solnm sui iuris, sed etiam si in potestate sit alicuius : hoc enim Pom- lo ' 
ponhiB seribit. et filius fideiussor pro patre fieri potest, etiam si in alterins potestate sit 

4 immm etiam pronnram et deinoeps acdpere debemns. Quod ait praetor 'qnaliscumque 
6 fiddnasor acdpiatnr': hoc qnantiim ad faoultates, id est etiam non locuples. In fideiussorem, 

qni aliqnem indicio sisti promiserit, tanti quanti ea res erit actionem dat praetor. quod 
Qtram ueritatem contineat an uero quantttatem, uideamus. et melius eet ut in neram quan- is 
titatom fideinssor teneatnr, || nisi pro certa quantitate accesnt f. 41' 

3 Gaius libro primo ad edictum prouinciale. Siue in duphim est actio siue tripli |B.7,14,S E 
nit qnadrapli, tanti enndem fiddnssorem omnimodo teneri didmus, quia tanti res esse in- 
teOegitDT. 10 



i PAiTiiUS libro quarto ad edictnm. Si decesserit qui fideinssoiem dederit iu- |B.7,14,4 E 
dido nstendi cansa, non debebit praetor inbere exhibere* enm. qnod si ignorans iusserit 
ezhiberi nd post decretum eius ante diem exhibitionis decesserity deneganda erit fPoW' 3, s 
aetio. n antem post diem exliibitioais decesserit ant amiserit duitatem, ntiliter agi potest 

5 Gaius libro primo ad edictnm prouinciaie. Si uero pro condemnato fiddusserit [8.7, 14,6 E 
et eondemnatns deoesserit aut ciuitatem Bomanam amiserit, recte nihflo minus cum fide- 16 

1 inaBore dns agetur. Qui pro rei qualitate euidentissime locupletem nd, si dnbitetnr, adpro- 
batom fideinssorem indido siBtendi cansa non acceperit: ininriarara actio aduersns enm 
e«e potest, qui» sa!ne non quadibet ininria est dud in ius enm, qni satis idonenm fide- 
inssorem det sed et ipse fiddnssori qni non sit acceptns, tamqnam de ininria sibi facta 
qneri poterit so 

6 Paulub libro duodecimo ad edictnm. Quotiens uitiose cantnm nd satisdatnm [B. 7,1476 S 
est, non nidetnr cautum. 

7 Ui^PiAinre libio qnarto dechno ad edietnm. Si fideinssor non negetnr idonens, f B.7, 14, 7 B 
sed dicator liabere fori praescriptionem et metuat petitor ne inre fori ntatnr: nidendum 
qnid hnria ait et diuns Ptns (nt et Pomponius libro epistnlarnm refert et Harcellns libro S6 
tsrtio digestornm et Papinianns iibro tertio qnaestionnm) Ck>raelio Prooulo rescripsit mexito 
pelltorem recnsare talem fiddnssorem : sed si alias caneri non posstt, praedicendnm d non 

1 usarnm enm prinilegio, si conueniatur. Si necessaria satisdatio fiierit et non ftdle possit 
rens ibi eam praestare, nbi connenitur: potest audui, d in alia eiusdem pronindae dnitate 

FPfW) 

^ enm pro eo ... ita canetnr? * exhiberi (HaL)? 



1 a om. ^ I petait ita] P, petiVit iU F, pe- 
lita sunt U, petita snnt ita V | hoc] haec P- 

2 flMsiamns] om. V, ficiamns F^ | fideinsso- 
ris P- 4 faenltibus P 6 potuerint P | 
fhista F 6 ait] et i^ 7 enmue 're' qnem 
F, enm • ue quem P | iudido P* 9 femini- 
ds P- 10 iuris sui PVU | d in om. P- 
12 pronnm P' 13 id est] idem P« | non 
om.F * H aliquem] aUquant. P* | dsti iud. 
PVU I ea] e P* 16 uero] turso P- 1 quanti- 
tate F* I nideam ns . . . quantitatem bis F^ 
18 tenenl P^* ^^^ -^l <^cimus] F*V, di- 
cemns F^F^U, ine, P- 1 quia tanti] quantiPC7 



20 si] se l^ 22 diem] dem F* | defesse- 
rit JP I d] sin P 24 gdus] FT*U, paulns 
P^V 25 et om. i» I am. rom. P 26 agi- 
tur PVU' 27 acepit P 28 sane non quae- 
libet] sine non qndibet P% sane non sine 
qualibet P*, sine non qnalibet V, non sine 
qnalibet U . 29 dem'dein'iuria F, deiuria P" 
31 quinto decimo P, xn VU 32 cantunH 
cautum ud satisdatum V, cantum ••— P 
33 negetur] egetur P« dletom.P' 86 pa- 
phiianus] pomponianns P* 37 canere non 
potest P 



II 8 7-10 



50 



QUI SATISDARB 006ANTUR 



satisdationem praestare paratos sit bI aatem satisdatio aolontaria est, non in aliom loenm 
2 remittitor: neque enim meretnr qui ipse sibi necessitatem satisdationis imposoit. Si satis- 

datum pro re mobiii non sit et persona suspecta sit, ex qaa satis desideratur: apad offi- 

cinm deponi debebit si hoc iadici sederit, donec uel satisdatio detar uel lis finem accipiat 
8 Paulus libro quarto decimo ad edictum. De die ponenda in stipulatione solet [B.T, 14,8 

inter litigatores conuenire. si non conueniat, Pedius putat in potestate stipulatoris esse 

1 moderato spatio: de hoc a iudice statuendum. Qui mulierem adhib^ ad satisdandnmy non 
uidetur cauere : sed nec miles nec minor uiginti quinque annis probandi sunt: nisi hae per- 
sonae in rem suam fideiubeant, ut pro suo procuratore. quidam etiam, si a marito fiindus 

2 dotalis petatur, in rem suam fideiussuram mulierem. Si seruus inueniatur, qui antequam 
iudicium accipiatur fideiussit iudicatum solui: succarrendum est actori, ut ex integro ca- 
aeator^ minori quoque uiginti quinque annis succurrendum est, fortasse et mulieri propter 

8 imperitiam. Si fideiussor iudicatum solui stipulatori heres extiterit aut stipulator fideiussori, 

4 ex integro cauendum erit. Tutor et curator, ut rem saluam fore pupillo caueant, mittendi 
sunt in *manicipium, quia necessaria est satisdatio : item de re restitaenda domino proprie- 
tatis, cuius nsus fructus' datus est: item legatarius, ut caueat euicta hereditate legata reddi, 
et quod amplius per legem Falcidiam ceperit: heres qnoque ut legatorum satisdet audien- 
dus est, ut in municlpium mittatur. plane si || misso iam legatario in possessionem, onm C 
per heredem staret quominus caueret, heres postulet uti de possessione decedat paratam- 
que se dicat in municipio cauere: impetrare non debebit diuersum, si sine culpa aut dolo f< 

5 heredis missus sit in possessionem. lubetur iurare de calumnia, ne quis uexandi magis ad- 
uersarii causa, forsitan cum Romae possit satisdare, in municipium euocet: sed quibasdam 
hoc iusiurandum de calumnia remittitur, uelut parentibus et patronis. sic autem iurare 
debet qui in municipinm remittitur Itomae se satisdare non posse et ibi possOi quo postulat 
remitti, idque se non calumniae causa facere* : nam sic non est compellendus iurare 'alibi ts 
'se quam eo loco satisdare non posse*, quia si Romae non potest, i^uribas aatem loou 

6 possit, cogitur peierare. Hoo autem tunc impetrabitur, cum iusta causa esse oidebitar. 
quid enim si, cum erat in municipio, noluit oauere? hoc casu non debet impetrare, com 
per eum steterit, quominus ibi, ubi ire desiderat, satisdaret. t9 

9 Gaius libro quinto ad edictum prouinciale. Arbitro ad fideiussores probandos |B.7,14,9 S 
constituto, si in altemtram partem iniquum arbiterium uideatary perinde ab eo atqae ab 
iudicibus appellare licet 

10 Paulus librq septuagensimo quinto ad edictum. Si ab arbitro probati sunt |B.7,14,10 S" 
fideiussores, pro locupletibus habendi sunt, cam potuerit querelia ad competentem iudicem 
1 deferri, qui excausa improbat ab arbitro probatos, alias improbatos probat': multoqae m 
magis, si sua uoluntate accepit fideiussores, oontentus his esse debet quod si medio tem- 
pore calamitas fideiussoribus insignis uel magna inopia aocidit, causa oognita ez integro 
satisdandum erit 
FP(VU) 

^ ex causa uel similia hie male omisaa stmt ' proprietatis cui usus fructus (P^)? 

' 9ie diatinxit Cuiacius ad Paulum A. /.; uulpo eaput incipit a uerbis qui ex causa ittique (iec#- 
perunt etiam Graeci: Aynatai hk 6 eNApcoN Aokimazcin ton AnoAoKiMAce^NTA n^pA toy Aokimactoy 



1 si] F^V, sin FU, om. F^ 5 stipulatio- 
nem P" 7 ad indice P» | statuendum] P", 
statuendo JP*C7 10 fideiussoram P-P- | inue- 
niatur] FP*, interueniatur P*, in««.ueniat P; 
interueniat W\ can Aoy^oc eYpceA B 11 in- 
dicatum] F'V, in iudicatum P*P | ut] et 
ut P* I ex om, JF^ 14 cauerdum F* \ cura- 
tr or F 15 in municipium] ncMnoNTAi eic 
€T€pAN iTOAiN B, iu municipio FPVU | d'ar'e 
re JF; de {om, re) PVU \ proprietates F', pro- 
prietate F?, proprietate is P*C7 17 ceperit] 
acceperit PVU I satisdet] sedet F^ 18 mis- 
sTo F 20 sej si F^ 21 possessione P 



22 causa cum* forsitan (forsita P') oum F I 
possesset datisdare F^ | euocet sed] euoce- 
set F^ 23 iu n'siurandum F 24 et iUj 
ibi P-, ibique P* | potuiat P» 25 se nonj 
sine P» I fecere F^ 26 quia si] quasi P^U', 
quia V 27 peserare P*, periurare PVTr j 
uidetur PVU 28 municio f, municipium PU 
29 ire om. PC7 1 •^de^siderat F' 31 in om. P- 1 
arbitrium/PU^ | ab iud.] a iud. PCT 33 ab 
arbitro] arbitrio P, ab arbitrio 17 34 ^ 
apud PVU 35 improba P- | alios P*VO, 
inc. P* 37 acoedit PVU 



81 KX NOX. CAUSA AGATDB 



51 



n 8 11 - 9 1 



X TJhnjkSUB Ubro Beptaagenaimo qointo ad ediotiun. luliaaus ait, si antequam |B.7, I4,ix E 
mandnrem tibi ut fundam peteres, satiB acceperis petiturus fundum et poetea mandatu meo 
agere institueriBy fideinsaoreB teneri. 

S Idem libro septua^nsimo septimo ad edictum. Inter omnes conuenlt here- |B. 7, 14,12 E 



dem Bub eondicione, pendente condioione possidentem hereditatem, substituto cauere debere 6 
de hereditate, et, si defecerit condioio, adeuntem hereditatem substitutum et petere here- 
ditatem posse et, si optinuedt, committi stipulationem. et plerumque ipse praetor et ante 
eondidonem eziBtentem et ante diem petitionis uenientem ez causa iubere solet stipula- 
tionem interponi. 9 

S PAm.U8 libro septttagensimo quinto ad edictum. Sed et si plures substituti |B.7,U,18 Ef 
Bittt, aingniiM canendum est 

4 Idem libro Becundo responsorum. Filius familias defendit absentem patrefn: [B. 7, 14,14 P 
qoaero an iadicatnm solui satisdare debeat Paulus respondit eum qui absentem defendit, 
etiam si filius nel pater sit, satisdare petituro ex forma edicti debere. li 

d Hagbr libro primo de appellationibus. Sciendum est possessores immobilium |B.7,14,15 S 



1 rerom Batisdare non compelli. Possessor autem is aodpiendus est, qui in agro uel ciuitate 
rem Boli possidet aut ex asse aut pro parte. sed et qni uectigalem, id est emphyteuticum 
agnim poeaidety possessor intellegitur. item qui solam proprietat^m habet, possessor intel- 
iQScndos est eum uero, qui tantum usum fructam habet, possessorem non esse Ulpianus 

3 Bcripait Oreditor, qoi pignus accepit, possessor non est, tametsi possessionem habeat aut i o 

8 sibt tnditam aat precario debitori concessam. Si fnndus in || dotem datus sit, tam ux(Mr ^.42* 

4 qnam maritus propter possessionem eius fundi possessores intelleguntur. Diuersa causa 

5 CBt eios, qni fandi petitionem personalem habet Tutores, siue pupilli eorum siue ipsi pos- 
lideaat, poBBeesoram loco habentur: sed et si unus ex tutoribus poBsessor fuit, idem di- 

( eeadnm erit Si fhndum, quem possidebam, a me petieris, deinde cum secundum te esset S6 
iidicatiim, appellaaerim: an possessor eiusdem fundi sim? et recte dicetur possessorem 
BS eese, qoia nflulominus possideo, nec ad rem pertinet, quod euinci mihi ea possesBio 

7 poBsit Possessor autem quis nec ne fuerit, tempus cautionis spectandum est: nam sicati 
ei, qoi poet caationem possessionem uendidit, nihil obest, ita nec prodest ei, qoi post cau- 
iioBem poeBidere ooepit bo 

16 Paulus libro sexto ad edictum. Qui iurato promisit iudicio sisti, non uidetnr | B. 7, 14, 16 *£ 
peierasBe, si ex concessa causa hoc deseruerit 



VIIIL 
« SI EX NOXALl CAUSA AGATUR, QUEMADMODUM 

CAUEATUR R 



ES 



85 



1 UifiAiins Ifbro Beptuno ad ediotnm. 8i qois eom, de qno nozaMs aetio est, | b.7,15,i S 
indieiO nsti promisit, praetor ait in eadem eausa eum exhibereS in qua tunc est, donec 

1 iBdieiam aecipiator. In eadem eauBa* qald sit, uideamns: et pato ueriaB eom uideri in 
eBden eansa HiUre, qni ad e^riendum non fiidt ias actoriB deterias. si deKnat seraos 
FIYVU) 



^ debeie in$. 



2 madarem F(em./) \ acciperes P^U 5 pen- 
dente condicionem* F, om, PVU | cauere . . . 
€ sabstitatam {— to P*) am. P' \ et peVtere 
F, r^ietere P^ ine.P* 8 stipuhitionum F' 
11 Bint bis F^ 12 ab^sentem F» 14 pe- 
titori FVU 15 nuu^r] marf P, marclanus V, 
■Mieos U I Vimmobilium F 16 uel in ciu. 
PU 17 emphyteytioum F 18 proprietatem] 
pietatBBa P* 20 scribit PVU \ posesionem F 
S3 il«e pnp.] seu pnp. P | sim ipse F^, si 
ipn P% nd si ipsi P* 24 habeaator P | 



sed et] est 2^, sed P \ posseVsor F 26 ap- 

Sella^Tie^rim -P 27 me om. P* 28 expectan- 
um PU 32 periurasse PVU 34 •^c^ausa F 
35 cauC^a^tur jP 38 quid sit uideamus et 
puto (puta P") uerius eum uideri in eadem 
causa (i. e. c. uer. eum uid. U) sistere PVU, 
sistere ''quid sit uid. et p. u. e. uiderin {$ie) 
eadem causa" supplemefUo addito loco non 
9UO F', sistere f^oat causa add» f 39 aucto- 
ris P-r7 1 desinat/Prr, destinat F 



4* 



II 9 1 - 10 1 



52 



DE EO PER QUEM FAGTnH BBIT 



esfle promi8Sori8 nel actio amiBsa sit, non nideri in eadem causa etatnm Labeo ait: nel ai 
qui pari loco erat in litigando, coepit esBe in dnriore, uel loco uel persona mutata: itaqne 
si quiB ei qui in foro promissoriB conueniri non potest nendituB aut potentiori datns JEnt» 
magis 6080 pntat, ut non uideatur in eadem cansa sisti. sed et ai noxae deditns sit, QfiliuB 
non putat in eadem causa sisti, cum noxae deditione ceteris noxalem actionem peremi pntat s 
Paitlub libro sexto ad edictum. Sed alio iure ntimur. nam ex praeceden- fB.7,l5,i B 
tibus causis non liberatur noxae deditus: perinde enim noxa ciq»ut sequitnr, ac si uenisset 



1 Si abscns sit seruus, pro qao noxalis actio alicui competit: si quMem dominas |B.7,15,3 



non negat in sua potestate esse, compellendum putat Uindius uel iudicio enm sisti pro- 
mittere uel iudicinm accipere, aut, si nolit defendere, cantumm, cum primum potnerit, se i* 
exhibiturum: sin uero falso neget in sua potestate esse, susceptumm indidnm sine noxae 
deditione. idque lulianns scribit et si dolo fecerit, quominus in eins esset potestate. sed 
si seruus praesens est, dominus abest nec quisquam semum defendit, dncendns erit inssn 
praetoris: sed causa cognita domino postea dabitur defensio, nt Pomponins et Uindius 
scribunt, ne ei absentia sua noceat: ergo et actori actio restituenda est, perempta eo quod is 
ductus seraus in bonis eins esse coepit. 

Ulpiakus libro septimo ad edictom. Si cnm usufrnctuario noxali iudicio age- | B.7,15,« B 
tur isque seranm non defenderit, denegatur ei per praetorem nsns fructus persecatio. 



Gaius libro sexto ad edictum proninciale. Si cum nno ex dominis noxalis^ |B.7,15,4 E 



6 



agetnr, an pro parte socii satisdare deberet? Sabinus' ait non debere: qnia quodammodo to 
totum suum hominem defenderet, cni in solidum defendendi necessitas esset, nec aaditar, 
si pro parte paratns sit defendere. 

Ulpiakus libro qnadragensimo septimo ad Sabmnm. Si seranm in eadem [ B.7,15,5 S 
causa sistere qnidam promiserit et liber factus sistatur: si de ipso contronersia eat J capi- 143 
talium actionum iniuriwmmque nomiue, non recte sistitar: quia aliter de serao suppficinm t5 
et nerberibns de ininria satisfit, aliter de libero uindicta snmitur nel condemnatio pecn- 
niaria*. quod antem ad ceteras noxales causas pertinet, etiam in meliorem caasam oidetar 
peraenisse. 

Paulub libro nndecimo ad Sabinnm. Sed si statn libernm siBti promiwnm sit, [" b. 7, 15,6 S 
in eadem causa sisti uidetur, quamuis liber sistatur, quod impIicitoB ei casas libertatis fberit so 

X. 

R DE EO PER QUEM FACTUM ERIT QUOMINUS QUIS IN bs 

lUDICIO SISTAT K 



1 Ulpianus libro septimo ad edictum. Aeqnissimnm putauit praetor dolnm eins | B. 7, 15, 7 E 
1 coercere, qui impedit aliquem iudicio sisti. Fecisse autem doio malo non tantnm is puta- u 

tur, qui sniB maoibuB nd per snos retinuerit, neram qui alios quoqne rogauit ot eom de- 

tinerent nel abduoerent, ne iudido Bistat, sine scientes siue ignorantCB qoid CBset qnod 
S oomminisceretur. Dolnm autem malum sic accipimuSy at si qmt uenienti ad iudidum ali- 

quid pronuntianerit triste, propter qnod is neoesBe habnerit ad indidnm non nenire, teneator 

FP(VU) 

> noxali (deit.)? * debet et Sabinus? * simiUter B: £AAa>c r^p 6 AorAoc riMopciTAi kai 
c(i><t>poNiz€TAi KAi JlXAcoc 6 €AeY6epoc. fuit fert: aliter da libero uiudicta sumitur uei con- 
demnatio pecuniaria, aliter de seruo suppficium et uerberibus de iniuria satisfit? 



3 promisoris JP 4 siti /* | et om. PVU 
5 siti ^ 7 poxa] doxa F' 9 iudicium 
P-U I eum] com F^ 11 sine] d P- 12 esset] 
esse F^ \ potestatem P 13 est] dt PU \ ab- 
est] absent P" | dicendus P* 14 dominus P" 
15 ne »^61 /^ I et om. P'U \ est] es F*, 
et P" 19 unum P- 1 noxalis] -FP-?, noxali 
. /P^ noxali inditio U 20 part Ve F \ dt] 
aut P« 21 defere ndendi P> 23 quadr. 



sept] septimo dedmo P' 24 causa om. P* 
25 Bupplicinm] FP; suppiido P^U 26 ber- 
beribns P', berberium P" | summitur F^ 
30 sis^ti F^ I quod «^ casus implidtus •• («r 
ras. uicLJuisse ei) libertatis P" 32 de eo 
'qu^per F 36 retinnerit] F^PU, letinuit F*J 
quocrne om. P* | ut] id F' 37 abducerint F* 
38 ca quis] /PC7, d qnid J* 39propterom. 
P"| tenatar F* 



si Quis CAnnoNiBns 



53 



n 10 1 - 11 2 



lioe edieto: qaamnis qiiidain pntent sibi eum imputare, qni crednlus Mt. Si reus dolo 
non steterit, non habebit rens aduersuB enm actionem ex faoc edicto, cum contentus 
possit exceptione, si ex stipnlatu conueniatur de poena, quod ad indicium non uenerit 
aliter atqne si ab alio sit impeditus: nam actionem propositam aduersus eum exercebit 
Si plures dolo fecerint, omnes tenentur: sed si unus praestiterit poenam, ceteri liberantur, s 
cnm mhil intersit S^ni nomine ex hac causa noxali iudicio agendum omnes consentiunt 



& Et beredi datur, sed non ultra annum. aduersus heredem autem hactenus puto Pon. 24, 19 
todam actionem, ut ex dolo defuncti heres non lucretur. 

^ PAin.ins libro sexto ad edictum. Si actoris semus domino sciente et cum possit [B.7,i5,8 S 
lon prohibente dolo fecerit, quo minus in iudicio sistam, Ofilius dandam mihi exceptionem lo 
idnerBUB dominum ait, ne ex dolo semi dominus lucretur. si uero sine uoluntate domini 
amna hoc fecerit, Sabinus noxale iudicium dandum ait nec factum serui domino obesse 
debere niBi hactenus, ut ipso careat: quando ipse nihil deliquit 

3 louAHUS libro secundo digestorum. Ex hoc edicto aduersus eum, qui dolo [ 8.7,15,9 S 
fedt, qno minus quis in iudicium uocatus sistat, in factum actio competit quanti actoris is 
inteifhit eum sisti. in quo iudicio deducitur si quid amiserit actor ob eam rem: ueluti si 

1 nm tempore dominium rei interim sibi adquirat aut actione liberatus fuerit Plane si is, 
qid dolo fecerity quo minus in iudicio sistatur, soluendo non fuerit) aequum erit aduersus 
ipsaiii reum restttutoriam actionem competere, ne propter dolum alienum reus lucrum faciat 

9 et actor damno adficiatur. Si et stipulator doio Titii et promissor dolo Maeui iibpeditus so 
fiierit, qno minus in iudido sistatur: uterque aduersus eum, cuius dolo impeditus fuerit, 

a aetione in factum experietur. Si et stipulator dolo promissoris et promissor dolo stipula- 
toris impeditns fuerit quo minns ad iudicium ueniret: neutri eorum praetor succurrere de- 
4 bdnty ab utraque parte dolo compensando. Si a fideiussore quinquaginta stipulatus fiiero, 
a in indicium reus non uenerit^ petiturus a reo centum, et dolo malo Sempronii factum i6 
iaeiit, ne in iudidum reus ueniat: centum a Sempronio consequar. tanti enim mea inter- 
fidsse nidetur, quia, d uenisset 1 in iudicium, actio mihi centum aduersus reum uel ad- 148' 
nsnus heredem eius eompetebat, licet fiddussor minorem summam mihi promiserit 



XL 
R SI QUIS CAUTIONIBUS IN lUDICIO SISTENDI CAUSA 

FACTIS NON OBTEMPERAUERIT ft 



SSP 



81 



1 Gaius libro primo ad edictum prouinciale. Uicena milia | B. 7, 16, 1. Ep. 18, 17. 'Pow. 8, 2 S 
piasnnm in singulos dies dinumerari praetor iubet praeter eum diem, quo cautum promit- 
iilar, et in quem sistere in iudicium oportet. nam sane talis itineris dinumeratio neutri 
Ih^galorom onerosa est ss 



2 UifiAKnB libro septnagensimo quarto ad edictum. Non exigimus reum iudioio |B.7,16,2 S 



tMy ri negotium, propter quod iudicio sisti promisit, fuerit transactum: sed hoc ita, si 
piimM id negotium transaetnm sit, quam sisti oporteret ceterum si postea transactum est, 
exceptio doli oppom debet: quis enim de poena promissa iaborat post negotium transactum? 

FP(VU) 



1 ex hoc edicto PVU, ••hoc^ edicto F^ 
3 nenerit] uenitur F^ 7 lieredem autem] 
miem heiedes P^U | puto om. P^U 10 oplius 
F* 14 ulpianus PU 15 i'a*n iudicium F 
17 rejts* tempore domilii^lim F' \ actio- 
nem P- | plane et si PT 19 ipsum] /PU, 
ipans F 20 si et] sed et P-, sed et si P* FO* | 
et prom.] prom. P" 21 sistat PVU \ fiie- 
nt P- 22 si et] sed P', sed si et P*, sed 
et si U* I prom. dolo stip. imp. om. F^ 23 suc- 
curere F 25 si om. P | non uen. reus PU | 



malo om. PVU 26 ne om. P* 81 obtem- 
perau^^erit F' 32 paulus P 33 pessuum F* 
34 iteneris F \ dinumeratio ueutrij dinumera^ 
tione ut P' 36 sept. quarto] xxiiii P 37 si 
negotium] siue negotium P'?, si de ne- 
gotio P^U I promiserit PU \ si prius] P*U, 
€176 npo THc npoeecMUc eTre mcta tayta Aia- 

AYCeTAI TIC, OYK ANApCAZeTAI ITAPACTHNAI B'y tt 

non prius FVeiui uid. P' 39 doli opponi] P*, 
doli' oproni F^, dolr P* | pronusa F, pro- 
missi P 



n 11 2-3 



54 



81 QUI8 CAUT. TS IUI>. 8I8T. 



cnm etiam transacti negotii exeeptioiiem patanerft qkiis nocere, qnasi etiam de poena tntoifl- 

1 actum sit, nisi contrarinm specialiter partibtts placnerit Si qnis mnmcipalis mnneris cansa 
sine sno dolo malo impeditns in indicio secnndnm snam promissionem non stetit, aeqnia* 

2 simum est tribni ei exceptionem. Simili modo et si ad testimoninm desideratus ad indicinm 

8 occnrrere non potnit, erit ei subneniendnm. Si quis indicio se sistipromiseritetnaletndine f 
uei tempestate uel ui flnminis prohibitns se sistere non possit, exceptione adinuatnr, neo 
immerito. cnm enim in tali promissione praesentia opns sit, qnemadmodum potuit se sistere 
qui aduer^a uaietudine impeditus est? et ideo etiam lex duodecim tabulamm, si index nel 

4 alteruter ex Htigatoribns morbo sontico impediatnr, iubet diem iudicii esse diffisnm. Si 
non propter naletndinem mulier non steterit iudicio, sed qnod granida erat, exoeptionem lo 
ei dandam^ Labeo ait: si tamen post partnm decubnerit, probandum erit quasi ualetndine 

5 impeditam. Idem est et si quis ftsrere coeperit: nam qui fnrore impeditnr, ualetudine im- 

6 peditur. Quod diximus succnrri etiam ei, qui tempestate ant ui fluminis proliibitns non 
nenit, tempestatem sic intellegere debemns, sine maritima siue terrestris sit. tempestatem 

7 intellegere debemus talem, qnae* impedimento sit itineri nel nanigationL Uis flnminis etiaiii is 
sine tempestate accipienda est: nim fluminis intellegimns, et si magnitudo eius impedimento 

8 sit siue pons solutus sit nel naniginm noii stet Si quis tamen cum posset non ineidere in 
tempestatem uel in fluminis uim, si ante profectns esset nel tempore oportuno nauigasset, 
ipse se artauerit: nnmqnid exceptio ei minime prosit? quod qnidem cansa eognita ecit 
statuendum. nam neqne sic artandus sit*, ut possit ei dici, cur non mnlto ante pTofectns to 
est* quam dies promissionis ueniret: neque itemm permittendum ci, si quid sit quod ei 
imputetur, cansari tempestatem nel uim fluminis. qnid enim si quis, cum Romae esset ipso 
tempore promissionis «»itendi, nnlla necessitate nrguente nolnptatis causa in mnnicipinm 
profectus sit? nonne indignus est, cni faaec exceptio patrocinetur? aut quid si tempestas 
quidem in mari fuit, terra autem iste potnit uenire: nelflumen circumire? aeque dicendum n 
non semper ei exceptionem prodesse: nisi* angnstiae non patiebantur terra iter metiri nel 
circumire. cum tamen uel flumen sic abundasset, nt implesset omnem locum, in quo sisil 
oportuit, uel aliqua fortuita oalamitas enndem locnm enertit nei praesentiam uenienti peri- 

9 cnlosam fecit, ex bono et aequo et liic exceptio ei || accommodanda est Simili modo ex- lA 
ceptio datur ei, qui cum ad iudicium uenire uolebat, a magistratu retentus est, et retentus so 
sine dolo malo ipsius : nam hi ipse hoc affectauit uel causam praestitit, non ei proderit ex- 
ceptio: sed ipsius quidem dolus ei oberit, ceteromm non oberit, qui dolo feoerant nt re- 
tineretur. sed si prinatus eum detinuerit, nullo modo ei proderit haec exceptio, 

3 Paulus libro sexagensimo nono ad edictum. sed actio ei datur aduersns eum [B.7,16,8 E 
qui detinnit in id quod eins interest. S6 

FPfVU) 

* dandam] /rmon^ B: non dandam? {Cuiaciua ohs. 12, 18) ' non nenit, siue m. sine t 
sit, tempestatem inteOegere debemus talemqne qnae? * est {HaL)'^ * sit (Brvncm.)? 

* temporis tiM. 



1 transactiV negotii F \ exceptiones putaue* 
rint P- 3 suo om. P*VU \ iudicium P 
4 tribui^ F' I testimoniom F 6 occurere F\ 
potuit erit ei subuen.] potuerit ei subuen. PV, 
potuerit ei subuen. est U \ iudicio] in iudicio P 
6 tempestate] tespetate F' | se sistere] se's* 
sistere F, est sistere V, sistere PU \ adinua- 
tur] diubatur F^ 7 quemad p modnm F \ 
potuit] poterit P 9 diem] dicenm F" | 
iudicium P- | difisnm P-?, d.««.. V, diui- 
sum (al. difiisnm add.) P*, diffusum U 
10 steterit om, P* 12 fur. impediatur (om. 
nal. imp.) P' 13 succuri F | te s mpestatem F 
14 siue mar. ... 15 int. debemus om. F^ \ 
nauigyation e*i F 16 tempetate F« 17 pons 
solutus] postolutus F' I stet] stetit PU | pos- 



sit PVU 18 ni^ F* I esset nelj esset et P 
19 se art] sart F- 20 sic) si P- | ei^ F' I 
dici] dicere P-? 22 roma F- 23 si- 
stendi] intendi F | uoluntatis PU' 24 cui] 
qui F' I haec] et P- 1 patricinetur F* | si] in P- 
25 mari] muri F' | nel om. F' 26 angusti 
non patebantur terram P 27 tamen uel fl. 
. . . omnem locum bis F' | implasset priore 
loco F' I omne loco P' 28 euertit] euene- 
rit P' 30 retenten tus F 31 affactauit F* 

32 non obierit P- I dolo] F^PVU, malo dolo 
F*, ubi cttm a dolo uersua incipiai, malo ad' 
iccktm esi inftne u. praecedeniis \ fecerint PVXT 

33 eum om! F* | prod. ei PVU 34 sexag^ 
nono] octauo deoimo P, uiii V, Ixxiiii U 
35 detinet P, detinebit U 



CAU8A rACTIB NOK OBTEMP. 



55 



n 11 4-8 



4 UifiAHUS lifaro aeptoagensimo qnarto ad edictuin. Sed et si qma rei oapitalis [8.7,16,4 B 
Vite condemnatas indicio sistere se non potuit, merito hnic ignoscitur: rei capitalis oon* 
demnatom aeeipere debemna, qui morte exifioue coeroitus est dixerit aliquis, quo ergo 
haee exceptio damnato? aed respondebitur fideiussoribus eiua esse necessariam: aut si forte 
I ia exilium salna ciuitate abiit, ubi defensori eins exceptio ista proderit^ Hlud soi^dum 5 
eat eaxD, qui iddreo non stetit, quia capilas reus factus est, in ea causa esse, ut exceptione 
oti noB poBsit: damnato exdm datur. plane si uinculis uel custodia militari impeditus ideo 
% non stetit, in ea erit causa, ut exceptione utatur. Praeterea si funere quis domestico im- 
i peditua non uenit, debet ei exceptio dari. Item si quis in seruitute hostium fuerit ao per 
4. hoe in indicium non stetit, debet exceptione adiuuari. Quaesitum est an possit conueniri, lo 
ne nlla exeeptio in promissione deserta iudido sistendi caUsa facta obidatur: et ait Atili- 
cinns connentionem istam non ualere. 4td ego puto conuentionem istam ita ualere, si spo- 
eialiter eauaae exceptionum expressae sint, quibus a promissore sponte renuntiatum est 
6 Item qnaeritur, si qnis, cnm iudicio sistendi causa satisdare non deberet, satisdato promi- 
serit, an fideinssoribus eius exceptio detur. puto interesse, utrum per errorem satisdato i6 
promisanm est an ex conuentione: si per errorem, dandam fideiussoribus exceptionem: si 
ex connehtione, minime dandam. nam et lulianus scribit, si iudicio sistendi cansa pluris 
qnam atatntum est per ignorantiam promissum fuerit, exceptionem dari debere: si autem 
ex connentione tantae snmmae promissio facta sit, exceptionem pacti connenti replicadone 
infirmandam lulianns ait 



to 



5 Paulub libro sexagensimo nono ad edictum. Si duo rei stipulandi sint et uni | B. 7, 16, 6 E 



debitor iudido se sisti cum poena promiserit, alter autem impedierit: ita demum exceptio 
1 aduersus alterum danda est, si socii sint: ne prosit ei* dolus propter societatem. Item si 
dno rei promittendi sint et unus ad iudicium non uenerit oontempta sua promissione iu- ' 
dioio sistendi causa facta, actor autem ab altero rem petat, ab altero poemim deBertionis: ts 
s petaido poenam exceptione summouebitur. Aeque si a patre facta fuerit promissio iudicio 
aislendi gratia ex filii contractn, deinde de re actor egerit cum filio, exceptione summoue- 
bitor, si cum patre ex dus promissione agat. et contra idem erit, si filius promiserit et 
aetor egerit enm patre de peculio. 

6 GAnis libro primo ad legem duodecim tabularum. Si is qui fideiussorem dedit |b.7, 16 ,6 *P 
ideo non steterit, quod rei publicae causa afuit: iniquum est fideiussorem ob alium neces- ai 
aitate sistendi obligatum esse, cum ipsi liberum esset non sistere. 

7 Paulub libro sexagensimo nono ad edictum. Si quis seruum in iudicio sisti [ B. 7, 16, 7 E 
promiserit uel alium qui in aliena potestate est, isdem exceptionibus utitur, quibus si pro 
libero uel patre famiMas fideiussit*, praeterquam d rei publicae causa abesse diceretur ser- ss 
naa: nam seruns rd publicae causa abesse non potest ^praeter hanc || autem f D. 60, 17, 211 f.44' 
exoeptionem ceterae, qnia communes sunt, tam in libero homine quam in seruo locum babent 

8 Gaius libro uicensimo nono ad edictum prouinciale. £t si post tres aut quin- [8.7,16,8 E 



qne pluresne dies, quam iudicio sisti se reus promisit, secum agendi potestatem fecerit neo 
FP(YU) 



^ nti defensor dus exoeptione ista poterit (JTbtomanut)? 
derwd * fideiussisset (Ha/.)? 



* qui impediit uel similia exci- 



■ ■ ■ ■ — - — - — - — ■ ^ I 

1 nigesimo quarto P, Ixxiii U 2 merito et 
hnie PU 3 ooercetus F", condempnatns 
(sMpra tt. m. 2: al. coereitus) P 4 damnato] 
pro dampnato P" \ responduntur P' \ eius 
am.P' 5 iibi om. PVU 6 steterit PU 

7 nti] ati F^, ut P' \ ideo] F^U, deo F^ om. P 

8 si^ J» [ quis fim. PU 10 ^a diuuari F' | 
coaaenire F'PVU 11 ne] nec P \ sivtendi 
F* I ari lidnus F^ 12 ivtam F' \ sed] PVU, 
aed et F \ putoj pato F^ 13 exceptionuml 
/Pl/^exceptionemi* 15 satisdatio P' IGcon- 
nenitone /' 18 quam] quem F' 21 septua- 



gesimo septimo P, Ixuii U \ sint et uni] F'PU, 



nec P" 24 con- 
factorauctorF' | 



sunt (ofii. et uni) F^ 23 ne 
teln^pta F^ 25 facta actor] 
altero] alio P | rem] rum F^ 27 gratia ex 
filii] FU, causa*** exilii P^, causa ex filii P^ \ 
auctor F"' \ egerit] gerit P" 31 sist neo. 
PU 32 non om. P^ 33 octauo dedmo P 
34 isdem] idem F^, dem P" 36 seruus nam 
seruus] seruus P" V, seruus enim P* U 37 ce- 
taere F 38 prouinciale om. P \ e^^t' si F' 
39 pluresuen* F \ se reus] seruus F^ 



n 11 8-13 



56 



81 QI7IB CAUnONIBUS 



10 



actoris iuB ex mora detenas factnm sit, conseqaeiiB est dici defendi enm debere per ez- 
ceptionem. 
9 Ulpianus libro Beptnagensimo Beptimo ad edietnm. Si semaB indicio se siBti [B.7, ie,9 
1 promittat, non committitnr stipnlatio neqne in eum neqne in fideiuBBorcB einB. Si pluriam 
Bemomm nomine iudicio BiBtendi cauBa nna stipulatione promittatnr, poenam qoidem in- 
tegram committi, licet nnus Btatus non Bit, Labeo ait, quia uemm sit omnee Btatos non 
CBse: neram si pro rata nniuB offeratnr poena, ezceptione doli UBuram enm, qai ez hac 
Btipulatione conuenitur. 

Paulus libro primo ad Plautium. Si enm indicio BiBti promiBero, qni iam 1 B. 7, 16, 10 



11 



tempore liberatuB CBse dicebatur, quia iam actione forte non tenebatur ' : actio in me danda 

1 CBt, ut nel exhibeam eum uel defendam, ut ueritaB inquiratur. Homo siBti promxBaoB ante 
diem dolo promisBoriB periit: certo iure utimur non ante poenam peti poBBC, qnam dies 

2 uenerit: tota enim Btipulatio in diem collata uidetur. Qui iniuriarum acturuB est, stipnlatnfl 
erat ante litem contCBtatam* ut aduerBariuB buub iudicio sistat: commiBSa Btipulatione mor* 
tuuB CBt. non competere heredi eiuB ez Btipulatn actionem placuit, qnia taleB Btipolationefl 
propter rem ipsam darentnr, iniuriaram antem actio heredi non competit qnamoiB enim 
haec stipulatio iudicio Bifltendi cauBa facta ad heredem tranfleat, tamen in hac causa danda 
non est: nam et defunctUB Bi uellet omisBa iniuriaram actione ez Btipulatu agere, non per- 
mitteretur ei. idem dicendum eBse et' si is, cum quo iniuriaram agere uolebam, stipialar 
tione tali commiBsa decesserit: nam non competit mihi aduersus heredem eius ez atipalata to 
actio, et hoc luiianus scribit. secundnm quod et si fideiussoreB dati erant, min ime dabitur 
in eos actio mortuo reo. idem Pomponius, si non post longum tempns decesserit: | 'Pon. 47t ifl 
quia si ad iudicinm uenisset, litem cum eo con^estari a<;tor potuisset 

Ulfiakus libro quadragensimo septimo ad Sabinum. Si quis quendam in [b. 7, 16, 11 S 
iudicio sisti promiserit, in eadem causa eum debet sistere. in eadem autem cansa sifltete ti 
hoc est ita sistere, ut actori perBecutio loco deteriori non sit, quamniB ezactio rei poaait 
esse difficilior. licet enim difficOior ezactio sit, tamen dicendnm est nideri in eadem caaaa 
eum Btetisse: nam et si nonum aes aliennm contrazisset uel pecuniam perdidisBet, uidetnr 
tamen in eadem cansa stetisse: ergo et qui alii iudicatus sistitur, in eadem caasa stare 
nidetur. to 

12 Paulus libro nndecimo ad Sabinupi. Qni autem nono priuilegio ntitnry non | B. 7, 16, l> S 
1 uidetur in eadem causa sisti. Illud tenendum est, qnod aestimationem eius quod intersit 

agentis ad illnd tempus referendum est, qno sisti debuit, non ad id, qno agitur, qaamuifl 
desierit eius interesse. S4 

13 luLiAKUs libro quinqnagensimo quinto digestoram. Qnotienfl seraufl iudicio |B.7, 16,1S S 



sistendi causa ut ipse litigatnras jiel ab alio stipnlatur uel ipfle promittit: nee committitar 
Btipnlatio nec fideiuflsorefl tenentiir, quia serauB conneniri nel connenire non potest. 
FP(VU) 

^ quia iam a. f. n. tenebatur deL ' ante litem contestatam ponendum emte mortuus est 
(u. t.) ' eBset {SmaUenburg)? 



1 ez] e F^ I per ezceptionem] ezceptionem P', 
ezceptione P^VU 3 septuagensimo septimol 
zx P, Izz U I edictu'i*m F \ iudicio om, P" | 
si*^s^i F' 4 promiserat P, promittit U 
6 statuB F^ 9 iudicio om, P* | qui iam . . . 
10 dicebatur bie F" 9 qui iam] qui ia priore 
loco F' 10 quia iam] om. ut uid. P", quia 
P*U I forte om. F^ 11 esi't F \ promissns] 

?romisit P* 12 quan m dies F 13 ueniat 
'^ I stipulatus erat ... 14 mortuus est] can 

. . . AABO) nApACTAC€(i>C CrfYHTHN KAI MCTA TO 
BcBAiCOeHNAI H €fCi> H 6 CNArOMeNOC AITOeANI^ 

TTpo THc npoKATAplecoc B, unde uerbis ante litem 
contestatam loeum dedit in eommaie eequente 
Schulting 14 aduersufl F' 15 quia] qui P* 



18 permitteretur]^fP, permittetar U, permifc- 
tatur V 19 'i*agere F 20 non oon compe- 
tit P I heredes PU 21 et hoo iul. Bcribit 
bia P' I se'q*cundam F | et om, P" 22 reol 
F^PU, re F^, eo V 23 quia] qui F* | oon- 
tOBtari actorj/PU; constari anctor F 25 pro- 
miserit] F^Ptj, promisit F* | can^M" enm F' | 
in eadem a. c. sistere om. PVU 26 est om, P* j 
a'u ctori F I deteriore P*, deterior P* 27 est 
ofn, P- 28 eum om.P 29 ergo et] sed P- I 
si^siitur F* 31 nouo] nona F^ 33 ad id 
om, P- I quod PU 34 •^desierit F* 35 qnin- 
qnagensimo quinto] zl quinto P* 36 nt] et 
P- 1 ipse] ipsa F" | permittit P- | commit- 
titur] com P" 



DB FEBII8 



57 



n 11 14 ^ 12 2 



15 



14 NsRAmm lihro fleeimdo membniianim. Si proeorator ita stipalatiu eat, tit [B.7,i6,i4 S 
sistat dumtaxat enm quem Btipularetnr, non etiam poenam si statua non easet stipularetnr: 
propemodum nnlMus momenti est ea | atipulatio, qnia procnratoris, quod ad ipsins utiH- 146 
tttem pertinet, nihil intereet sisti. sed onm alienum negotinm in stipnlando egerit, potest 
defendi non procnratoriB, sed eina enius negotium gesserit utilitatem in ea re spectaadam 6 
eaae: nt quantnm domini litis interftdt Bisti, tantum ex ea stipulatione non stato reo pro- 
eoratori debeatnr. eadem et fortins adhue diei possnnt, si procurator ita stipalatns esset 
'qnanti ea res erit*: ut hanc conceptionem uerbomm non ad ipsius, sed ad domini utili- 
tatem relatam interpretemur. t 

Papimiakus libro secnndo quaestionum. Si tutor iudieio sisti promisertt et |B.7,16, 16 P 



atipnlationi non obtemperauerity et interea pnpillus adoleuerit aut mortem obierit aut etiam 
ab8<entu8 sit hereditate: denegabitnr ez stipudatu actio. nam et ipsiusrei, qnae petebatory 
ai tntor iudieatos fnerit et eomm qiiid acciderit, non esse dandam in eum actionem iudi- 
«ati probatnm est 

XII. i> 

a DE FERUS ET DILATIONIBUS ET DIDERSIS TEMPORIBUS R bsp 



Ulpiakus libro quarto d^ omnibns tribunalibus. Ne quis messium nindemiar |B.7,i7,i *S 
mmqne tempore adnersanum cogat ad iudicium uenire, oratione diui Marci exprimitnr, quia 
oceopati oirca rem msticam in forom conpellendi non sunt Sed si praetor aut per igno- 
rantiain ud sooordiam euocare eos perseuerauerit hique sponte nenerint: si quidem senten- fo 
tiam dizerit praesentibus illis et sponte litigantibus, sententia ualebit, tametsi non recte 
fecerit qui eos euocauerit: sin uero, cum abesse perseneranerint, sententiam protulertt etlam 
absentibus illis, conseqnens erit dicere sententiam nullins esse momenti (neque enim prae- 

ft toris ^Mtom iuri derogare oporte^): et citra ^>pellationem igitnr sententia infirmabitnr. Sed 
excipiuntur certae causae, ex quibuB cogi poterimus et per id temporis, cnm messes nin- ts 
demiaeque sunt, ad praetorem uenire: scilicet si res tempore peritnra sit, hoc est si dilatio 
aetionem sit peremptnra. Sane quotiens res urguet, cogendi qui^em somus ad praetorem 
lenire, nemm ad hoc taatum cogi aequum est ut lis oontestetnr, et ita ipsis uerbis ora- 
tionis exprimitur: denique alterotro recnsante post litem contestatam litigare dilationem 
orstio conceefdt. so 

2 LoBM libro qointo ad edictnm. Eadem oratione diuus Marcus in senatn reci- [8.7, 17, s E* 



tata effecit de aliis speciebus praetorem adiri etiam diebns feiiatieis: nt puta nt tntores 
ani «iiratores dentur: ut offici admoneantur cesBantes: excusationes allegentur: alimenta 
oonstitnantur: aetates probentnr: uentris nomine m poBsessionem mittatur, uel rei seraandae 
cansa, nel legatorum fideiue commisBorum, uel damni infecti: item de testamentis exhi- ss 
bendis: nt curator detur bonorom eius, cui an heres exstaturos sit incertum est: aut de 

FP(VU) 



I si om. F^ 3 propemodum] proponendum 
P- I qoiA] atque P- 4 in om. F^ 8 ut] et 
ttt P" I hanc conc.] ac co | conc. F (em,f) 
9 interpretetnr P* 10 pap libro iiii de omni- 
bns tribulatiflbuB P, ulpianus llbro secundo 
qnaestionum V? | et stip.] fPU, e stip. F 

II morte PU 12 abBtentns] fPU, absen- 
tns P I sit hereditate] Bi herede P" \ et ipsius 
lei] ip P- 13 fidt PVU' \ 'eV eorom P* l 
qnidj quidem P', qui U 16 •^et diu. F' 
17 «9. : anU kuius tihUi uermi» »ex primos Utk" 
rae eoUtariae cstgdi (castigandi?) F \ tribu- 
ktMibos P* I mesBum P' 21 et spontel 
estponte F^ \ litigatibus F 22 eos euoc.] 
seouoc. F*, eos reuoc P" | h abesse F \ pro- 
toierint P'VU \ etiam om. jP 23 enim om. 



PVU 24 oportet/PCr, oportaret P | et om. 
PU 25 uindemiae qu'a'e F 26 praetorem] 
PVU, praetores F \ scilicet om. P- 1 delatio F 
27 perempturam P- 28 tandum F" \ utT- 
liB F \ ipsis] PU, ipseiB F, ipsius A ipsi ^ 
29 altreultro F^ \ di1a tionem F» 31 Benatu] 
senato eo P' 32 efficit PU^ | feriatis PU \ 
,nt tutores aut («te fU, uel P) cnratores den- 
tur] fPU, ut ttttores auctores dentur F, Ai- 
^ONTAi eTriTf>onoi B, tU Graeei onratores nan 
uideantur legieee: nam talia Anonymu omit- 
tere non eotet 38 offici] f; offida/PCT: kai 

Oi pAeyMCOC AtOIKOYNTCC YnOMIMNHCKONTAI B 

34 poBsessione P 36 cui] qui F^ \ extitu- 
rus PV, exituros U \ aut] an P' 



n 12 2 - 13 1 



58 



DB FBBHB 



alendis Ubeiis parentibus patronis: ant de adennda Bnspecta heredttate: ant ut aspectn 
atroz ininria aestimetur: nel fiddeommissaiia libertas praestanda^ 

Idbm libro secundo ad edictnm. Solet etiam messis uindemiarumque tempore 



B.7,17,8 E 



ius dici de rebus quae tempore uel morte periturae sunt morte: ueluti furti: damni in- 
iuriae : iniuriamm atrocium : qui de incendio ruina naufragio rate naue expugnata rapniase 6 
dicuntur: et si quae similes sunt. item si re^ tempore periturae snnt aut actionis diea ezi- 
1 2 turus est Liberalia quoque iudicia omni tempore finiuntur. Item in eum, qui quid mindi- 
narum nomine adnersus oommunem utititatem y aooeperit, omni tempore ius dicitur. f. 45* 

4 Paulus libro primo ad edictum. Praesides prouinciarum ez consnetudine cu- fB.7,i7,4 S 
iusque loci solent messis nindemiammque causa* tempus statuere. lo 

5 Ulpianus libro sexagensimo secundo ad edictum. Pridie kalendas lanuarias fB.7,i7,S E 
magistratus neque ius dicere, sed nec sui potestatem faoere consuerunt 

6 Idem libro septuagensimo septimo ad edictnm. Si feriads diebus fherit iudi- [B.7,17,6 E 
catum, lege cautum est, ne his diebus iudicium sit nisi ex uoluntate partinm, et quod aliter 
aduersns ea iudicatum erit ne qnis iudicatum facere neue soluere debeat, neue quis ad n 
quem de ea re in ius aditum erit iudicatum £acere cogat 

Idem libro primo de offioio consulis. Orationo quidem diui Harci amplius |B. 7,17,7 Ef 



quam semel non esse dandam instrumentorum dilationem expressum est: sed utilitatis liti- 
gantium gratia causa oognita et iterum dilatio tam ex eadem* quam ex alia prouinoia se- 
cundum moderamen looorum impertiri solet, et maxime si aliquid inopinatum emeigat iUnd so 
uidendum, si defunctus acceperit aliquam dilationem propter instromenta, an sucoessori 
quoque eius dari debeat, an nero, quia iam data est, amplius dari non possit? et magiB est, 
ut et hic causa cognita dari debeat' 



8 Paulus libro tertio decimo ad Sabinum. More B.7, 17, 8. B8.li, 2, 87. Pon. a, 8. 8, l. p. 9% S 



10 



Romano dies a media nocte indpit et sequentis noctis media parte finitnr. itaque quidqnid S5 
in his uiginti quatftior horis, id est duabus dimidiatis noctibus et luce media, aetum est, 
perinde est, quasi quauis hora Incis actum esset 

Ulpiakus libro septimo de officio proconsulis. Diuus Traianus Minicio Natali [B.7,17,9 S 
rescripsit ferias a forensibus tantum negotus dare uacationem, ea autem, quae ad ctoci- 
plinam militarem pertinent, etiam feriatis diebus peragenda: inter quae custodiarttm quoqne 90 
eognitionem esse. 

Paulus libro quinto sententiarum. In pecuniariis causis ommbua dilatio sin- 1 B. 7, 17, 10 P 



gulis causis plus semel tribui non potest: in capitalibus antiem reo tres dilationes, aoousa- 
tori duae dari possunt: sed utmmque cansa cognita. 

XIII. 

R DE EDENDO R 



M 



1 Ulpiakus libro quarto ad edictum. Qua quisque actione agere uolet, eam [B.7,18,1 S 
edere debet: nam aeqmssimum uidetnr eum qui acturus est edere actionem, ut proinde 
sciat rens, utmm cedere an contendere ultra debeat, et, si contendendum putat, neniat in- 

FP(VU) 



1 uel de f. c. libertate praestanda? ' causa deL 



1 aut de ad.] aut ad. PV 4 iniuriae om, 
P*y 5 incedio F 6 si res] fPU, resi P", 
si re F I actione P* 9 cnius^que^ F' 10 mis- 
sis F^ I statnre P 11 sexagensimo secundo] 
xii PV, xu U I pridias PV | kalendis ianua- 
riis F^ 12 magistlratus F^ | neque e ius F \ 
consueuerunt PU, cenBuemnt V 14 legi- 
bns P I indicium] iudicatum PU 15 sol- 
bereP* 16 aditum] adiudicatum PCT 17pro- 
consulis PVU 18 non om, F^ \ expressum] 



comprehensum PVU 19 tVam eVx F 
20 moderationem PV 22 qui^^a i'am F' 
24 libro om. P 25 sequentia s F | qnid- 
quid] quod PU 26 quatuor F\et om, PV 

27 est om. P \ luct w F | esset] est PVU 

28 trai'h'anus jP | munitio naturali PVU 

29 dicisciplinam F 30 inter 'est' quae F 
32 omnibus] PU, omnis F 33 plus quam 
semel P | acusantori F^ 34 due F*U, dno 
P^P* 37 quam q. aotionem P | agereV F 



OB SDENDO 



59 



n 13 1-5 



1 stnictiis -ad iigendora oogmta Oetlone qua conaeniatar. Edere est etism copiam deaeribendi *, 
&cere: nel in libeilo oomplecti et dare: uel dictare. eum quoque edere Labeo ait, qui pro* 
ducat aduersarium suum ad album et demonstret quod dictaturas est uel id dicendo S qno . 

2 nti nelit. Editiones sine die et consuie fieri debent, ne quid excogitfetur edito die et con- 
Bole et praelaCo die fiat. diem autem et consulem excepit praetor quo instrumentam con- 6 
icriptnm est, non in quem solutio concepta est: nam dies solutionis sicuti summa pars est 
atipQlationis. rationes tamen com dte et consule edi debent, quoniam aocepta et data non 

i alias poflsunt apparere, nisi dies et consul fuerit editus. Edenda sunt omnia, quae quis tq)ud 

iudieem edituros est: non tamen ut et instrumenta, quibus quis usurus hon est, compel- 

i 6 latur edere. Edere non uidetur qui stipulationem totam non edidit. £is, qui ob aetatem lo 

nel msticitatem nel ob sexum iapsi non ediderant uel ex alia iusta causa, subuenietar. 
2 Paulus libro tertio ad edictum. Si iegatam petatar, non iabet praetor uerba [B. 7,18,2 E 
. testamenti edere: ideo fortasse, quia heredes solent habere exemplnm testamentL 



IIaubiciahus* libro seoundo de poenis. || Senatas censuit, ne quisquam eomm, |B.7,18,8 ^ f. 46 
a qnibos quid fisoo petetury aiia instramenta delatori cogatur edere, qoam quae ad eam ift 
cansam pertinerent, ex qua se deferre professus est 

Ui«PiANUS libro quarto ad edictum. Praetor ait: 'Aigentariae mensae exercitores [B. 7, 18,4 E 
'ntionem*, quae ad se pertinet, edent adiecto die et consule*. Huius edioti ratio aequis- [^ 
sima est: nam cum singuloram rationes argentarii conficiant, aeqnum fuit id quod mei 
cansa confedt meum^ quodammodo instromentam mihi edi. Sed et filius famiiias | b. L a to 
eontinetar his uerbis, ut uel ipse cogatur edere: an et pater, quaeritur. Labeo scribit pa- 
trem non oogendumy nisi sciente eo argentaria exeroetar: sed reote Sabinas respondit tnno 
id admittendam, cum patri quaestam refert. Sed si seraus argentariam faoiat (potest enim), 
ri quidem uolantate domini feoerit, compellendam dominum edere ac perinde in eum dan- 
dom est iudicium, ac si ipse fecisset sed si insoio domino fecit| satis ease dominum iurare S5 
eas se rationes non habere: si serons peouliarem ftieiat argentariam, dominus de peonlio 
Dd de in rem nerso tenetur: sed si dominus habet rationes neo edit, in solidum teaetur. [^ 
Etiam is qui desit argentariam faoere, ad editionem oompellitar. Sed ibi quis com- |b. L c 



peOitur edere, ubi argentariam exercuit, et hoc est constitatum. qaod si instramentam ar^ 
gentariae in alia pronincia habeat, in alia administrauerit, ibi puto cogendum edere, ubi to 
azgentariam exercuit: hoc enim primum deliqait, quod alio instramentnm transtolit. qnod 
si in a£io loeo argentariam exercet, alibi autem ad editionem compelletur, minime hoc facere 
eogitnr: nisi descriptum uelis ubi de ea re.agitnr eum tibi dare, tuis uidelioet snmptibas: 
5 Paulub libro tertio ad edictum. spatiumque ad perferendas eas tribuendum est |B.7,18,6 E 

FPfSrU) 

^ uel indicando? ' Modestinus (Ao/.)? ' cnique ins, (Murehui): sed exeidit potiue iaU 
quid: quam quis postolat sibi edi ^ meumque? 



1 agenduVm F 3 aibum] alium PU \ et 
bie F** I demonstrat P | dictaturas] FP; 
dictonis P^U \ est /PU, et F 4 excogite- 
tnr] fPU, excogietur F \ edito] f^P*, e F^, 
edicto P^U, om.V 5 praelato F^P^U", ^uod 
firmantB: ai npO€KA6ceic xc*>pic i^MepAC kai yha- 

TOY PNONTAI AlA TO MH TTXhMMCAhBHNAI HpOXpO' 

NiCMON (htoi eneKTAciN THc KMepAC add, eod. 
Caielin.):pTola,toF'P^VU*:efDiff. 48, 10,28 \ 
dte^ F^ 7 rationis F"' 8 apparew -P 
9 no^^ F' ( et om. P^U 10 edidit] F^PU, 
edit J"r 11 subueniatur P^V 13 abere 
F («m. /) 14 senatus om, P^VU 15 pe- 
tatar PVU 16 est] altero loeo F (uide j}ost) 
PVU, esset priore toco F 17 ulpianus qua 
se deferre professus est' libro F \ argenta- 
ria^e^ F' \ exoertiores F^ 18 rationem q. 
ad se pertinent P', rationem q. ad se per- 



tinent U", rationes q. ad se pertinent P^XP \ 
edent] edante F" 19 mei] ei P* 20 quodnid- 
modo F I instrumentum F^ 21 patrem] par- 
tem P- 23 sed et si P I facit PU, fece- 
rit V I potest^ F» 24 fecit P | compello 
dom. P^U", compelli dom. P*I7* | perinte F^ 
25 ipse om. P' \ feoitj fecerit P" 26 si] sed 
si PU I iwA9,t]fPU, fiat F 28 is] si P-? U, 
is P^ om. V I desinit ud desiuit P, desistit V, 
siuit U I sed ibi quis compellitur om, PVU* 
29 exerceant P | sed hoc est F'U, ees hoc 
et F", et hoc et P*, sed est hoc et PV \ si 
om. F^ 30 aUaV adm. F \ eVdere F 31 ar- 
genteriam F(em.f) 32 ad editionem] aedi- 
tationem F', ad edicionem P, ad edictionem 
U, editionem (om. ad) V \ compellatur PVU 
33 rescriptum PU 



n 13 6-7 



60 



DK 



6 Ulfianus libro qnarto ad edictom. Si quis ez argentariis, nt pleriqne eoram, | B.7,18,6 S 
in uilla habeat instrumentnm nel in horreo: ant ad locum te perdncet aut descriptas ra- 

1 tionea dabit. Cogentur et Bnccessores argentarii edere rationes. qnod si plures sunt heredea 
et nnus habeat, solus ad editionem compelletur: sed si omnes habeant et anus ediderit, 
omnes ad editionem compellendi sunt. quid enim si humilis et deploratus nnns edidit, nt 5 
dnbitare quis merito de fide editionis possit? ut igitur comparari rationes possint, etiam 
ceteri edere debent ant certe unius editioni subscribere. hoc idem erit et si plnres fuerint 
argentarii, a quibus editio desideratur. nam et si plures tntores tutelam administranenint 

2 simul, aut omnes edere debent aut unins editioni subecribere. Ezigitur antem ab adner-' 
sario argentarii iusiurandum non calumniae causa postulare edi sibi: ne forte nel snper- lo 

s uaouas rationes nel quas habet edi sibi postulet uexandi argentorii csusa. Rationem aotem 
esse Labeo ait ultro dtro dandi accipiendi, credendi ^ obligandi soluendi sui causa negotia- 
tionem: nec uliam rationem nuda dumtaxat solutione debiti incipere. nec si pignns acce=-. 
perit aut mandatnm, compellendum edere : hoc enim extra rationem esse. sed et qnod solui 

4 constitnit, argentarins edere debet: nam et hoc ex argentaria uenit £x hoc edicto in id is 

5 qnod interfuit actio competit: unde apparet ita demum tenere hoc edictnm, si ad enm per- 
tineat pertinere antem nidetur ad me ratio, si modo eam tractaueris me mandante. sed 
si procurator meus absente me mandauerit, an mihi edenda sit, qnasi ad me pertineat? 
et magis est ut edatur. procuratori quoque meo edendam rationem, quam mecnm habet, 

6 non dubito, quasi ad eum pertineat: et cantumm de rato, si mandatum ei non sit. 8i to 
initium tabulamm habet diem, in quibns' Titii ratio scripta est, postmodum || mea sine die 146' 
et consnle, etiam mihi edendus est dies et consul: communis enim omnis rationis est prae- 

7 positio diei et consulis. Edi autem est nel dictare uel tradere libellum uel codicem pro- 

8 ferre. Praetor ait: 'Argentario eiue, qui iterum edi postnlabit, cansa cognita edi iubebo*. 

9 Prohibet argentario edi illa ratione, quod etiam ipse iniBtructus esse potest instramento snae ts 
professionis: et absurdnm est, cum ipse in ea sit causa, ut edere debeat, ipsum petere nt 
edatur ei. an nec heredi argentarii edi ratio debeat, nidendum : et si quidem instramentnm 
argentariae ad eum peraenit, non debet ei edi, si minns, edenda est ex causa. nam et ipsi 
argentario ex causa ratio edenda est: si naufragio uel ruina nel incendio nel alio simili 

10 casu rationes perdidisse probet aut in ionginquo habere, nelnti trans mare. Nec iternm so 

postnlanti edi praetor inbet, nisi ex causa: 
7 Paulus libro tertio ad edictum. ueluti si peregre habere qnod primnm editnm |B.7.18,7 E 



est dooeat: uel minus plene editum: uel eas rationes, qnas casn maiore, non nero neg^e- 
1 gentia perdiderit nam si eo casu amisit, cui ignosci debeat, ex int^ro edi inbebit Haec 
uox iteram dnas res significat: alteram, qua demonstraretur tempus secnndum, quod Graeci Sft 
iieYTepoN dicunt: alteram, quae ad insequenda quoque tempora pertinet, quae Graece didtnr 

FP(yU) 



1 debendi in». * in quibus] in sequentibns (u. i.)? 



1 qui P* 2 nila f («m./) I habet P | ad] 
in FVXJ I perducet o'aut F, perducit aut PU 
3 sint P^U (2 rationes ... 5 enim si in lihtra 
P*) 4ad<wi.P* I compeIliturP*V77 5com- 
pell^^endi F^ 6 fide] fine F^ \ ut i. c. r. pos- 
sint om. PU 7 unus P» | editioni s^nbscr. 
F' I hoc idem erit] merito {supra u. al. hoc 
erit) P, hoc erit VU 8 editiol edid P- | tu- 
tores om. P* | tutelas P* | administrauerint 
PVU 9 simnl a aut F \ ab om. PV 10 cause 
P* I ne forte ... 11 edi sibi om. F* 11 pos- 
tu1e'x*t ueVxandi F, postulet uel uexandi 
PVU I argenturii F (em./) 12 labeo aH 
esse PU I ntro F' \ citro om. F^ 13 nec 
'cuUam F 16 edictum] edicto PVU 17 tracta- 
ueritP* ISedanda^U^ 19mecum]meamP* 



20 cantoram P" 21 diem] d. et consnlem/ 1 
in quibuB] in sequentibns malim: can cn tn 

ApX^ Ta)N TTYKT<ON r^rpATTTAI HMCPA KAI OYTOJC* 

6 Aoroc nrrpoY' cita 6 cmoc !B 22 enim 
om. F^, enim o. r. est om. P* 24 iteram] in- 
terim P" I edi] eui F^ \ postulauerit PU, po- 
stulau V 25 argentana P" | edi i lla m F 
(i suppl. P») I ipse] ille P 26 professionis] 
posseBsionis P* | e*"de^e P* 27 ratio] tario F* 
29 edanda P" | naufiregio F' \ incedio F | alia 
simili causa P^VU 30 probat PVU | habe- 
ret PVU*, ine. U' 34 nam et si PVU | 
'q cui F 36 ii^rum^ F» \ altera P | demon- 
stratur / 36 AcYeHptoN PV, agYCHp.viN U \ 
dicunt alteram] di et oetera altera P | in- 
seq.] seq. PU 



SDKNDO 



61 



n 13 7-10 



vAXiN, qnod Ha acQq;>]tiir 'quotieiifl opus erit\ nam potest fieri vA bis editam sibi rationem 
qois perdiderit: ut nerbiim itemm pro aaepins acdpiatur. 
8 Ulfiahus libro qnarto ad edietnm. Ubi exigttur argentarins rationes edere, |B.7, 18,8 B 



tnnc pnnitnr, enm dolo malo non exhibet: sed culpam non praestabit niBi dolo proximam. 
i (bk> malo autem non edidit et qui matitiose edidit et qni in totnm non edidit l8 autem, 6 
qoi in hoc edietum inddit, id praestat, quod interfuit mea rationes edi, cum decemeretur 
ft pnetore, non quod hodie interest: et ideo licet IntereBse desiit uel minoris uei pluris 
interesBe coepit, locnm^ actio non habebit neque angmentum neque deminutionem. 
9 Paulus libro tertio ad edictum. Qnaedam annt personae, qnas rationeB nobis fB.7, i8,9 E 
edere oportet nec tamen a praetore per hoe edictnm compelluntur. neluti cnm procurator u 
res rationesne nostras administrauit, non cogitur a praetore per metum in factum aetioniB 
rationes edere: scilicet quia id consequi possumus per mandati actionem. et onm doio malo 
~ aocios negotia geasit, praetor per hanc clausulam non intemenit: est enim pro socio actio. 
aed nec tutorem cogit praetor pnpillo edere rationeB: sed iudicio tntelae solet cogi edere. 
1 Khil interest, si successores aut pater aut dominus argentarii eiusdem fuerant professioniB: ift 
cjoia com in locnm et in ius succedaot argentarii, partibus eius fungi debent is autem, 
dd argentarins rationes suas legauit, non uidebitur contineri, quia iuris BuccesBor his uerbis 
significatnr: non magis, quam si ei uiuus eas donasset. sed nec hereB tenebitur, cnm neo 
possideat nec dolo malo fecerit: sed si ei, antequam eas legatario traderet, renuntiatnm 
iberit, ne ante eas tradat, tenebitnr quasi dolo fecerit: item anteqnam eas tradat, tenebitur. to 
^ qnod si nihil dolo fecerit, caosa cognita legatarius cogendus est edere. Nummnlarios quo- 
qne non esse iniquum cogi rationes edere Pomponius scribit: quia et hi nnmmularii sicut 
argentarii rationes conficinnt, quia et accipinnt pecuniam et erogant per partes, quaram 
probatio scriptura codicibusqne eorum maxime continetur: et firequentissime ad fidem eorum u 
^ decnrritur. Ceteram omnibus pos^lantibus et iurantibus || non calumniae cansa petere 147 
'^ rationes, quae ad se pertineant, edi iubet. Ad nos enim pertinet non tantum cum ipsi 
contraximus uel successimus ei qui contraxit, sed etiam si is qui in nostra potestate est 
contraxit 
^O Gaius libro primo ad edictum prouinciale. Argentarins rationes edere iube- 1 B. 7, 18, lo E 



^ tnr: nec interest cum ipso argentario contronersia sit an cnm alio. Ideo autem argentarioB 8o 
tantnm neque alios nllos absimiles eis edere rationes cogit, qnia officium eoram atq^e mi- 
^usterinm publioam habet causam et haec principalis eoram opera est, nt aetus sni rationes 

9 diligenter confidant £di autem ratio ita intellegitur, si a capite edatnr, nam ratio ni«i a 
tapite inspiciatnry intellegi non potest: scUicet ut non totnm cuique codicem rationum to- 
tasqne membranas inspiciendi describendiqne potestas fiat, sed ut ea sola pars rationnm, ss 

s qnae ad instraendum aliquem pertineat, insjnciatur et describatnr. Oum autem in id actio 
oompetity qnanti agentis intersit editas sibi rationes CBse: eueniet, ut, sine qnis condemnatns 
lit sine qnod petierit non optinnerit eo, quod non habuerit rationes ex qnibus causam suam 

FP(yU) 

- 

1 locum dd, (Ant. Faber)'^ sed magis putem quaedam escidiese sic fere: locum actio non habebit 
[minns et hibebit] neque augmentnm neqne deminutionem: B certe negcUionem reiciunt: 

MH CKAof C MOI CNexCTAl CIC AlC^cpe MOI, 0T€ AicAaAhOH nepi THC ilcAoceCOC, €ITe MHACN YCT€pON 
H nXCON fi HTTON ^IA^kCpei MOI 



1 haXin] tiam P, hain V, nam TJ 2 ber- 
bom F^ 5 dolo autem malo P, malo dolo 
aatem U | non edi^^drt ^ | et qui . . . non 
edidit his F^ | militiose post, loco F \ totum] 
toto tam po9t, loeo F | eoedit post loeo, edit 
priore F 6 inciderit PV \ id non prae- 
stat F I mea] meas F' 7 ''a' praetore F* 
10 per iioc edictom] hoc edicto PVU 11 ad- 
m Vinistranit F \ praetor^e' F' 12 per] pre 
F* \ et] aed PU \ malo] malo -«*edi P- 
15nihiI]necP*W| afg.autdQnLP- 17 ui- 
detor PU 18 ei uiunB] eius F' 19 eas 



iegatario^ F'U, legatario eaB P 20 ne] nec 
PV 23 argentarii^ P' | per om. P* 25 car 
lumnia'e'/^ ^Gqu^a^eP' 27 sucessimnsPI 
••s^ed F' 29 argentariis P* | rationes] FP^, 
rationemP^VU 30 ideo] idem P« 31 add- 
miles P« I officiVum F 32 habeat F* | ra- 
tionem P 33 edatur n. r. nisi (ni F) a (e P") 
capite] PVU, om. F^, impeffeete suppUuH eda- 
tnr n. r. ni (nisi /) P* 34 quique F^ 
36 quae]quiP< | \iom.F^ 37 ratsibiPj 
"eslse ^e^eniet F', esse eueniat V, OBBe 
neniet U" 



n 13 10 ^ 14 4 



62 



DB SDBNDa 



11 



12 



13 



taeri poBsit, id ipsam, quod ita perdiderit, hao actlone oonsequatar. sed an hoc procedat: 
uideamuB: nam si apud hunc iudicem) qui inter enm et ar^ntarium iudicat, potest probai» 
86 iUo iudicio, quo uictns est, uincere potoisse, poterot et tunc probare: et si nonprobauit. 
aut probantem iudex non carauit, de 8« ipso aut de iudice queri debet. sed non ita eet. 
fieri enim potest, ut nunc, rationes uel ipso edente uel alio modo nanctus, aut aliis inatra— 
mentis uel testibus, quibus illo tempore aliqua ex causa uti non potuit, possit probare po — 
tuisse se uincere. sic enim et de cautione subrepta aut corrupta competit condictio et damnS; 
iniuriae actio: quia quod ante non potuimus intercepta cautione probare et ob id amiftimus^ 
hoc nunc aliis instrumentis aut teatibus, quibus tum uti non potuimus, probare possomus. 

MoDESTiinTS libro tertio regularum. Exempla instrumentorum etiam sine 
subscriptione edentis edi posse receptum est 



B. 7, 18, 11- ^ 



GAiiLiSTRATUS libro primo edicti monitorii. Feminae remotae uidentur ab |B. 7, 18,18 
offioio argentarii, cum ea opera uirilia sit 

ULFIANU8 libro quarto ad edictum. Haec actio neque post annum fB. 7, 18, 18. 'Pon. 24, al 
neque in heredem nisi ex suo &cto dabitar. heredi 4iutem dabitur. i 



XIIII. 
R DE PACTIS R 



£ 




1 UiiFiAKns libro quarto ad edictum. Huius edicti aequitas naturalis est quid |B.ii,i,i S 

1 enim tam congruum fidei humanae, quam ea quae inter eos placuerunt seruare? Pactum 

2 autem a pactione dicitur (inde etiam pacis nomen appellatum est) et est pactio duorum so 
8 pluriumue in idem placitum ei consensus. Gonuentioms uerbum generale est ad omnia per- 

tinens, de quibus negotii contrahendi transigendique causa consentiunt qui inter se agunt: 
nam sicuti conuenire dicuntur qui ex diuersis locis in unum locum colliguntur et ueniunt, 
ita et qui ex diuersis animi motibus in unum consentiunt, id est in unam sententiam de- 
currunt adeo autem oonuentionis nomen generale est, ut eleganter dicat Pedius nullum k 
esse contractum, nuUam obligationem, quae non habeat in se conuentionem , siue re siue 
4 nerbis fiat: nam et stipulatio, quae uerbis fit, nisi habeat consensum, nulla est Sed oon- 
uentionum pleraeque in aliud nomen transeunt: ueluti in emptionem, in locationem, in 
pignus uel in stipulationem. S9 



2 Paulus libro tertio ad edictum. Labeo ait oonuenire posse^ uel re: uel per IB. 11,1,2 S 



epistulam uel per nuntium inter absentes quoque posse. sed etiam tacite consensu oon- 
1 uenire intellegitur: et ideo si debitori meo |i reddiderim cautipnem, uidetur inter nos con- tit 

uenisse ne peterem, profuturamque ei conuentionis exceptionem placuit 
3 MoDESTmus libro tertio regularum. Postquam pignus uero debitori reddatur, |B.il, 1,8 E* 



si pecunia soluta non fuerit, debitum peti posse dubium non est, nisi specialiter contrarium u 
actum esse probetur. 

Paulus libro tertio ad edictum. Item quia conuentiones «dam ^acite ualent, [B.il.i,4 S 
phicet m urbanis habitationibus locandis inuecta illata pignori esse iocatori, etiamai nihn 
FP(VU) 

^ posae} firmard B, sed del 

3 poterat] PU, poterit F \ probabit F 4 iudex 
non probabit a curabit F | se ipso] P^U^, 
sipso F, ipso P^U* 5 ipsoV edente F \ 
nactus PU 6 tempora F* 7 uincire F" j 
e*V de F* \ condicio F" 8 iniuriae, non in- 
iuria F I obmisimus P, admisimus U 9 nonc 
F^ 10 tertio] iiii PU 12. 13 /. 12 owi. F' 
15 heredi autem dabitnrl hereditatem d. F^, 
om. V 17 'R de pactisRBSp P, B: de pac- 
ijBBsU 19 eaj ae f^ 20 inde] unde P' I 
et om. P" 21 placitnm] pactum P* | et cons.] 
fPVU, cons. F: nAKTON ecri ^yo TiNd»N h kai 
irAeiONON eic tayto CYNeAeoNTcoN ctNoAoc kai 



CYNAiNecic BS (Steph.): cym^xonon ecri Ayo h 
nXeioNCJN eic tayton ApecroN kai cynainccic B 
(Anon.): et agnoecit uterqut interpres et uerha 
in idem =3 eic tayton enarrat per se sttmpta 
23 et om, PVU 24 sententiam om. F* 
26 in 80 non habeant (— at P*) P \ abeat F 
{em.f) 28 pleraque P- | in loc.] loc. PV 
32 intelliguntur PVU | conuenke PU 34 ter- 
tio] septimo P" 35 est 'spe* (non iure) nisi 
spec. F 37 quia] que P" | conuentione sen- 
tentiam acite F{em,f): tacitae ne scribe, eum 
sit in B8 aconHpcdc cynictantai 38 locatis 
PVU I ^e^sse F* 



BB PAOTIS 



63 



n 14 4-7 



1 s fiomiaatim eoDQenerit. Seeandnm haee et matns pacisci poteet Huias rei argamentam 
etiam stipalatio dotis oaoBa &ota est: nam ante nuptias male petitnr, qaasi si hoc exprea- 
s sam faiasety et nnptiie non Bocatis ipeo iore euanescit stipolatio. idem luliano placet £x 
heto etiam consultnB) cnm connenisBet, ut donec uBurae Boiuerentar son non pet^retar, et^ 
Btipalatio pare concepta foiBset, condicionem inesse stipalationi , atque si hoc expresBum 5 
ioiaBet 



Ulfiakus libro qoarto ad edictum. Conuentionam autem tres sunt species. iB.ii, 1,6 E 



ant enim ex publica causa fiunt aut ex priuata: prinata aut leg^tima aut iaris gentium. 
pnUiea connentio est, quae fit per pacem*, quotiens inter se dnces belli quaedam paciscuntar. 9 
» PAfiLUB libro tertio ad edictam. Legitima conuentio est qoae lege aliqna con- | B.ii,i,6 E 
firmatar. et ideo interdam ex pacto actio nasoitar ael toUitur, qaotiens lege uel senatnB 
consalto adiauatur. 
^ UiiPiANUS libro qaarto ad edictum. luris gentiam oonnentioneB quaedam fB.ii,i«7 E 
L aetiones pariont, quaedam exceptiones. Qnae pariunt actiones, in suo nomine non stant, 

sed transeant in proprinm nomen contraetas: ut emptio uenditio, locatlo condnctio, socie- ift 
k tas, commodatnm, depositam et oeteri similes contraotas. Sed et si in alium contraetnm 
les non transeat, snbsit tamen caasa, eleganter Aristo Gelso respondit esse obligationem. 
ot pnta dedi tibi rem ut mihi aliam dares, dedi at aliquid &eias: hoo CYN^AXArMA esse et 
fainc nasci ciniiem obligationem. et ideo pnto recte lulianum a Mauriciano reprehensum in 
hoc: dedi tibi Stichum ut Pamphilum manumittas: manamissisti: euiotus est Stichus. la- fo 
liaaas scribit in factom actioaem a praetore dandam: ille ait ciuilem incerti aotionem, id 
est praeseriptis aerbis sufficere: esse enim oontractum, quod Aristo CYNAAAArMA dicit, nnde 
9 haec nascitar actio. Si ob maieficiam ne fiat promissnm sit, nulla est obligatio ex hao con- 
A aentione. Sed cum nnlUi Bubest causa, propter conuentionem hic eonstat non posse con- 
4 stitni obHgationem: igitnr nnda pactio obligationem non parit, sed parit exceptionem. Quin 16 
immo interdnm format ipsam actionem, ut in bonae fidei indiciis: solemus enim dicere 
pacta eonuenta ioesse bonae fidei indiciis. sed hoc sic accipiendum est, ut si quidem ex 
eontinenti pacta snbsecnta snnt, etiam ex parte actoris insint: si ex interuallo, non inerunt, 
hec nalebunt, si agat, ne ex pacto actio nascatnr. nt pnta post dioorthim connenit, ne tem- 
pore statnto dilationis dos reddatur, sed statim: hoc non ualebit, ne ex pacto actio nasca- so 
tor: idem Marcellus scribit et si in tutelae actione connenit, ut maiores quam statutae 
sont asorae praestentur, locnm non habebit, ne ex pacto nascatnr actio: ea enim pacta in- 
snnty qnae legem contractui dant, id est quae in ingressu contractns facta sunt idem re- 
sponsnm scio a Papiniano, et si post emptionem ex interuallo aliquid extra naturam oon- 
tractns conueniat, ob hanc cansam agi ex empto non posse propter eandem regulam, ne 86 
ex pacto actio nascator. quod et in omnibus bonae fidei tadiciis erit dicendum. sed ex 
parte rei locum habebit pactum, quia solent et ea pacta, quae postea inter||ponuntnr, parare 1 iS 
6 exceptiones. Adeo autem bonae fidei iudiciis exceptiones* postea factae, quae ex eodem 
snnt cbntractu, insont, nt constet in emptione ceterisque bonae fidei iudiciis re nondum 
FP(VU) 



^ etsi (tf. t.)? > pro pace? ^ firmami B: Juiine pactiones? (u. c.) 

1 rei om. J« 2 si om. PVU \ hoc] noc F 
(em.f) 3 stip. eu. P 4 petitnr F | et] etsi 
maUm: kan noYpcocTic €TT€pcoTHCH BS (Steph.) 
8 prioata wn. F* 9 ae (m,F', inter se in 
Uiurtt P' 12 adiubatur F 14 exeeptiones] 
acceptiones P* 15 proprio P* | locato F 
(em.f), locatio et PU 16 si in] sin F 

18 CYNA^AArMA] Y* NAACMA P, YNMAICM V, CYNXA- 

lacAAA U 19 inc P (em.f) | ciuilem] qui- 
lem F* I a manriciano] 6 Ae Mapkianoc npoc 
ayton BS (Steph.) 20 pamphilu'm' man. F' 
21 incerti] intentam P', incertam P^VXT | id 

est om. P 22 cynAAtm P, CINAMrNA V, CYN- 

aaanma U 24 set F> 25 pactio 'o'bL F» | 



non om. P" | quino inmo F^ 26 inter- 
dum] nondnm P' 27 bonae fideiudiciis F 
28 Bi om. F^, ci r^p «2 iNTepBAAAo, oyk cnc- 
cTi Tcp CYNAAAApMATi BS p. 560 (Steph.) I ine- 
runt] erunt P", inierunt U 31 marc'a8'el- 
lus F I tutelae F» 33 id est quae] idemque 
qnod P", id«que U' \ contractu P* | responso 
Bcio pap. P* 35 ob hanc causam] abhinc 
cuusam i^ | regula^m' F' 36 fideiudiciis F 
37 'p^acta F' 38 •'alitem P* | exceptiones] 
FU', nAj>ArpA<>Ai BS (StepL, Cvr.p.566.568): 
conuentiones P*, pactiones VnT* rede opinor, 
ine. P-V* I factae] nactae P- 39 contracte 
P- 1 hieptione P* 



n 14 7 



64 



DS 



Bocata poBse abiri ab emptione. si igitnr in totam potest, cnr non et pan eiaa paotione 
matari poteat? et haec ita Pomponias libro sexto ad edietom soribit. qaod cam est, etiam 
ex parte agentis pactio locnm habet, at et ad actionem proficiat nondam re secata, eadem 
ratione. nam si potest tota res toUi, car non et reformari? at qaodammodo qaasi reno- 
aatoB contraotuB uideatar. qaod non insaptiliter dici potest ande illad aeqae non reprobo, 
qaod Pomponias libris lectionum probat, posse in parte recedi pacto ab emptionCy quaal 
repetita partis emptione. sed cnm dao heredes emptori exstiterant, nenditor cam altero 
pactus est, ut ab emptione recederetur: ait lulianus ualere pactionem et dissoloi pro parta 
emptionem : quoniam et ex alio contractu padscendo aiter ex heredibus adquirere sibi potoit 

7 exceptionem. utrumque itaque recte placet, et qnod lulianus et quod Pomponius. Ait 
praetor: Tacta conuenta, quae neque dolo malo, neqne aduersus leges plebis scita senatos 
'consulta decreta edicta principum, neque quo fraus cui eorum fiat facta eront, seroabo.' 

8 Pactorum quaedam in rem sunt, qnaedam in personam. in rem snnt, qnotiens generaliter 
paciscor ne petam: in personam, quotiens ne a persona petam, id est ne a Lucio Titio pe- 
tam. utrum aatem in rem an in personam pactom tactam est, non* minus ex aerbis quam i 
ex mente conuenientiam aestimandum est: plerumque enim, nt Pedius ait, penooa pacto 
inseritur, non ut personale pactnm fiat, sed ut demonstretur, cum quo pactum fitictam est 

9 Dolo malo ait praetor pactum se non seruaturum. dolns malus fit calliditate et faliada: 
et ut ait Pedins, dolo malo pactnm fit, quotiens circumscribendi alterias causa aliud agitor 

10 et aliud agi simulatur. Sed si fraudandi causa pactum factum dicatur, nihil praetor adidt: to 
sed eleganter Labeo ait faoc aut iniquum esse, aut superuacuum. iniqnum, si quod semel 
remisit creditor debitori suo bona fide, iterum hoc conetur destruere: supemacuom, si de- 

11 eeptus hoc fecerit, inest enim dolo et fraus. Siue autem ab initio dolo malo pactom fBCtom 
est siue post pactum dolo malo aliquid factum est, nocebit exceptio propter haec oerba 

13 edicti 'neqne fiat*. Quod fere nouissima parte pactomm ita solet inseri 'rogaoit TitiaSy spo- ts 
'pondit Maeuius^ haec uerba non tantum pactionis loco accipiuntur, sed etiam stipulationis: 
ideoque ex stipulatu nascitur actio, nisi contrarium specialiter adprobetur, quo<2non animo 

18 stipulantinm hoc factum est, sed tantum paciscentium. Si paciscar, ne pro iudicati* uel 

14 incensarum aedium ag^tur, hoc pactum ualet Si paciscar, ne operis noui nuntiationem ex- 
sequar, quidam putant non ualere pactionemi quasi in ea re praetoris imperinm uersetnr: so 
Labeo autem distingait, ut si ex re familiari operis noui nuntilatio sit facta, liceat i>acisei, 

81 de re publica, non liceat: quae distinctio uera est et in ceteris igitar omnibas ad edictnm 

FP(VU) 



^ non deL (u. i.) ' ne iudicati proue iudicato (u. ».)? 

1 flh AntinnA .P" 9 nnmTWtnina F^ I Aaf «». fifiQ 



1 ab eptione -P* 2 pumponius F^ \ est 
etiam] F^PU, est et -P, est /'• 3 et om. P- 
4 poste* (postea?) t r. toliim (tollitur?) cur 
non et retorma* (reformatar?) P" 5 quod 
T non F | insupt] subt. P- 6 libro PU \ 
lectionum] questionum P* | partem PVU 
7 partis] pactis PU conira JBS(Steph.): kai 
AoKeiN cacnep npACiN re kai AropACiAN aAAhn 
CYNicTAc6Ai eic t6 hmicy toy AfpoY I emptoris 
P* I extiterint /PFU | cum aitero ... 8 ait 
om.F^ 10 pfacet et] placet P" | ait prae- 
tor] FP', ait pr. ait P*yU 11 pacita F 
12 decreta] PU, <m. F, h AeKp^roY h eAiKTOY 
BaciAikoy BS (Steph.) p. 569 {cf. Dig. 4, 6, 
1, 1) I quo] quod P" | cuij qui F 13 pacto- 
rum 'd* quaeoam F 15 pactum factumj FP*, 
factum P', £actum pactum V \ non minus 
ex uerbis quam ex mente] non delendum, 
nam BS (Steph,): oyk hf. tcjn phmatcon, aAAa 
ck thc «nnoiac I berbis F 16 e'si; jP | ut 
pedius ait] F^U, ut et i^, ot et pedius 
ait P: KAOAnep <t>HciN 6 TTAii^ioc B8 (Steph.) 



p. 569 17 insiritur P" | non e' ut P | factum] 
fiat sum P- 18 fit ex call. P^VU 19 do- 
ius P" I fit] sit PVU 20 sinnulatur P» | 
adicit] dieit P^, edicitP^U^ maAAon oyk cTneN 
BS (Steph.) p. 570 21 superuaquum, F* \ 
semsel F* 23 dolus P* | fruus F* j pactum 
factum] factum factum F^, aliquid ractum V 
24 est] sit P I siue postj siue potest siue 
post P** 25 nobissima F \ rogaaut F^ 
26 looo pact P I stipulatipni P 27 exati- 
pulatio P" I quodl PVU, oti oyk ccxon 2ua- 
OeciN e^. BS (Steph.)p.571, 5ti ^yX^ nAKTCYON- 
TcoN MONON CYNHA60N BS {CyT.) p. 571, quo F 
28 pro iudicati] F,^ . iudicati P, iudicati VU: 
THN npoiOYAiKATi HTOi THN ioYAiKATi , enaAN 

CHMCpON elTpAOpAlNApiON ONTCON TOtN AlKACTH- 

picDN OYK icTi KYpiciM: ioyAikAti BS (SUpk) 
p.572, puto eeripeUse Ulpianum iudicati pro- 
ue iudicato cMito G^tio 4, 25 29 inpen- 
sarum J" | ne om. P* 31 si] se P" | ex 
re fam.J re &miliari8 P" | padlKa' F* 32 81] 
quod 81 PU 



^^CTIS 65 n 14 7-9 

jwaetoris pertineiitibus, quae non ad publicam laesionein, sed ad rem famiilarem respiciunt, 
» paeiaci licct: nam et de furto pacisci lex permittit Sed et si quis paciscatur, ne depositi 
«gat, secundum Pomponium ualet pactum. item si quis pactus sit, ut ex causa depositi 
omne peiiculum praestet, Pomponius ait pactionem uaiere nec quasi contra iuris formam 
factam non esse seruandam. Et generaliter quotiens pactum a iure communi remotnm est, 6 
aeruari hoc non oportet: nec legari, nec iusiurandum de hoc adactum ^ ne quis agatseruan- 
dum Marcellus libro secnndo digestorum scribit: et si stipulatio sit interposita de his, pro 
quibuB pacisci non iicet, seruanda non est, sed omnimodo rescindenda. Si ante aditam 
Kereditatem paciscatur quis cum || creditoribus ut minus soluatur, pactum ualiturum est f. 48' 
Sed si seruus sit, qui paciscitur, priusquam iibertatem et hereditatem apiscotur, quia sub lo 
oondicione heres scriptus fuerat, non profuturum paotum Uindius scribit: Marcelius autem 
libro octano decimo digestorum et suum heredem et seruum necessarium pure scriptos, 
paciscentes priusquam se immisceant putat recte pacisci, quod uerum est idem et in ex- 
traneo herede: qui si mandatu creditonim adierit, etiam mandati putat eum habere actio- 
nem. sed si quis, ut supra rettulimus, in seruitute pactus est, negat Marcellus, quoniam is 
non solet ei proficere, si quid in seruitute egit, post libertatem: qnod in pacti exceptione 
admittendum est sed an uel doli ei prosit exceptio, quaeritur. MarceUus in similibus spe- 
oebua licet antea dubitauit, tamen admisit: ut puta filius familias heres institutus pactus est 
cnm creditoribus tst emancipatus adiit heredit^item : et dicit doli eum posse uti exceptione. 
idem probat, et si filius uiuo patre cum creditoribus patemis pactus sit: nam et hic doli so 
exceptionem profuturam. immo et in seruo doli exceptio non est respuenda. Hodie tamen 
ita demnm pactio huiusmodi creditoribus obest, si conuenerint in unum et communi con- 
sensu dcclarauerint, quota parte dcbiti contenti sint: si uero dissentiant, tune praetoris 
partes necessariae sunt, qui decreto suo sequetur maioris partis uoluntatem. S4 

i Papdoanus libro decimo rcsponsorum. Maiorem esse partem pro modo debiti, |B.il,i,8 *P 
non pro numero personarum placuit quod si acquales sint in cumulo debiti, tunc plurium 
numeros creditorom praeferendus est in numero autem pari creditorum^auctoritatem eius 
sequetur praetor, qui dignitatc intcr eos praecellit. sin autem omnia undique in unam 
aequalitatem concurrant, humanior sententia a praetore eiigenda est hoc enim ex diui 
Marci rescripto colligi potest so 

9 Paulus libro sexagensimo sccundo ad edictum. Si plures sint qui eandem [B.ii, 1,9 E* 
icdonem habent, unius loco habentur. ut puta plures sunt rei stipuhindi uel plures argen- 
tvii, qnomm nomina simul facta sunt: nnius loco numerabuntur, quia unum debitum est 
et cum tntores pupiili creditoris plures conuenissent, unius loco numerantur, quia unius 
papiUi nomine conuenerant nec non et unus tutor plurium pupillornm nomine unum de- 86 
bitnm praetendentium si conuenerit, placuit unius loco esse. nam difficile est, nt nnus homo 
dnoram uieem sustineat nam nec is, qui plures actiones habet, aduersus eum, qui unam 
FP(VU) 

' nec legari . . . adactum] senterUia tale quid requirU: nec dc ea re iusiurandum in hoc 
•dactnm («. i.) 



4 omnem P- | n^] ne P** 6 nec legari] oy^c 17 ei om, PV | prosit om. P" 18 ante PVU \ 

AMrATCYciN B, oYT€ AHrAT€Y€c6M Aynatai BS here'dibu s F 19 eVt em. F, em. (om, et) 

(^•) P' ^74, oYT€ AHfAT^YcceAi Ti ToioYTON PU \ adiii)^ F' I exceptionem P* 20 hic] 

BS(Steph.)p.574: esHamenomninocorruptum, F^ eum BS (Steph.): kai cntaySa ... AoAoy 

^wamqu€mi guid subsit nemo adhuc inuenit, ne ... nApArpA<t>HN ayt({> AiAcocin 6 MApKcAAoc, huic 

Mureius quidem dum scribi iussit aliegari | F^PU 21 cxcepti^^o' F^ 22 conuenirint F*, 

de] ne P" I qnis ad a^at reseru. ut uid. P* conuenerunt U | consentu P' 23 tum P | 

8 ante om, F' 9 creditoribus 'a'ut F \ bali- 2^ papinianus] Fcum B, paulus PVU 26 plu- 

tarum F 10 seruum P" | paciscitur] /P, rimus P" 28 sequitur P | inte^r P* | si 

IMScitar /; paciscatur VI7 1 adipiscatur/PKl/ autem P 29 aequitatem PVU \ *-&■" prae- 

11 scriptos . . . uindius om. F* \ non profut] tore F' 31 sexagensimo secundo] xii P | 

profectnmm P« 12 decimo om. PU 13 im- si^ni; F' 33 deditum F' 34 credito- 

m'o*isceant F \ pacis^^ci' F^ \ quod et uerum ris] crederis P 35 un'n us F 36 conne- 

est P 14 mandato PVU \ ereditonim P'* | ne'nnt F 37 pl. act habeat (habe.t P) 

etiam] etiam si P" 16 exceptionem P* P^U 

5 



n 14 9^17 



66 



DS 



1 actionem habet, plariam personAram loco accipitor. Gumulum debiti et ad plores sommaa 
referemuB, si uni forte minutae summae centum aureorum debeantur, alii uero una summa 
aureoTum quinquaginta: nam in hunc casum spectabimus Bummas plures, quia illae excedunt 

2 in unam snmmam coadunatae. Summae autem applicare debemus etiam usuras. 
10 llLPiAKns libro quarto ad edictum. Rescriptum autem diui lCarci sic loqui- |B.l l,i,l» 

tur, quasi omnes creditores debeant conuenire. quid ergo si quidam absentes sint? nnm 
exemplum praesentium absentes sequi debeant? sed au et priuilegiariis absentibna haee 
pactio noceat, eleganter tractatur: si modo ualet pactio et eontra absentes. etrepeto ante 
formam a diuo Marco datam diuum Pium rescripsisse fiscum quoque in bis oasibus, in 
quibus hypotfaecas non habet, et ceteros priuilegiarios exemplum creditoram sequi oportere. m « 

1 haec enim omnia in his creditoribus, qui hypothecas non habent, conseraanda sunt. Si 
pacto subiecta sit poenae stipoiatio, quaeritur, utram pacti exceptio locum habeat an ex 
stipalatu actio. Sabinus putat, quod est uerius, ntraque uia uti posse prout elegerit qni 
stipulatns est: si tamen ex oausa pacti exceptione ntatur, aequum erit H accepto eum sti- C 49 

2 pnlationem ferre. Pleramque solemus dicere doli exceptionem subsidium esse pacd ex- ^^ 
ceptionis: quosdam denique, qni exceptione pacti uti non possunt, doli exceptione usnros 

et Inlianns scribit et alii plerique consentiunt ut puta si procurator meus paciscator, ex- 
ceptio doli mihi proderit, ut Trebatio uidetur, qui putat, sicuti pactum procnratoris mihi 
nocet, ita et prodesse, 

Paulub libro tertio ad edictum. quia et solui ei potest. 

ULPiAims libro quarto ad edictum. Nam et nocere constat, siue ei mandaui 



11 

12 



B. 11,1, IX 



B.11,1, 



X9 

B 
B 



nt pacisceretnr, siue omnium reram mearum procurator fiiit: ut et Puteolanus libro primo 
adsessorioram scribit: cnm placuit eum etiam rem in iudicium deducere. 

13 Favltib iibro tertio ad edictum. Sed si tantum ad actionem procurator factus ["bTii^ i,ig B 
1 sit, connentio facta domino non nocet, quia nec solui et possit Sed si in rem suam datos ^' 

sit procurator, loco domini habetur: et ideo seraandum erit pactum conuentum. 

14 Ulpianus libro quarto ad edictum. Item magistri societatium pactum et | B. 11, 1,14 -^ 
prodesse et obesse constat 

16 Paulus libro tertio ad edictum. Tutoris quoque, ut scribit lulianus, pactum [b. ii, \^\i 
pupiUo prodest 

16 Ulpianus libro quarto ad edictum. Si cum emptore hereditatis pactum sit ["b. ii, 1,16 
factum et uenditor hereditatis petat, doli exceptio nocet nam ex quo rescriptum est a dino 
Pio utiles actiones emptori hereditatis dandas, merito aduersus uenditorem hereditatis ex- 

1 ceptione doli debitor hereditarins uti potest Sed et si inter dominum rei uenditae et 
emptorem conuenisset, ut homo qui emptus erat redderetnr, ei qui pro domino rem uen- ss 
didit petenft pretium doli exceptio nocebit 

17 Paulus libro tertio ad edictum. Si tibi decem dem et paciscar, ut niginti mihi [^. 11,1717 £ 
debeantur, non nascitur obligatio ultra decem: re enim non potest obligatio contralii, nisi 

1 quatenus datum sit Quaedam actiones per pactum ipso iuro tolluntur : ut iniuriaram, item 

2 furti. De pignore iure honorario nascitur ex pacto actio: toliitur autem per exceptionem, 40 



2 uni] cui P (u6i adacr, al. uni) Y \ sum- 
ma^e^ F* 5 si^c F^ 6 creditoris f"' | 
obsentes F^ 7 an't et F \ priuilegi^ariis^ F^ 
8 pautio et F^ \ absentem P» 11 haec] 
hoc F^ I hupothecas F (em, m, 3) 13 posse 
uti P 15 snbsiduum F^U \ exceptiones P* 
16 exceptionem P* | uti am, P* | exceptio- 
nem P» 17 ut pufo a F \ pasciscatur P, 
pascatur V 18 ut irrebatio F' \ patat P* | 
si uti P- 19 prodest PU^, inc, U* 

20 libro iiii PU \ solui' ei /^ 22 puteoUi- 
nns] 6 TloTeAiANoc BS 23 ad^^ses^^soriorum 
F', adsessoram PV, assessor U 24 paulus] 
PU cum B, uIpianuB F \ T sed F | procurator 



om. P* 25 noTn F \ ei om, F: ayt^» kata- 

B^CTAI B, T$ TOIOYTCp KATABAAAcI ITpOKOYpA- 

Tcopi BS (Steph.) 26 sit] est P 27 eVt 
prod. F 31 wtV f,F»B3 hereditatis empto- 
ribus P 34 deb. hereditatis P | et si] si PU 
36 petenti] petenti ei libri, contra GraecoM^ 
nam iam Stephanus quam AnanymuB comMfi- 
tionem aeeipiuni de eeruo reddendo non procu- 
ratori gui uendidit, eed ipei d<mino: recte hcum 
tractauit d*Amaud uar. coni. p, 64 ecribene 
petenti eius 37 decem milia P*VU: a4ka 
NOMicMATA B ct BS 38 decom milia P*U | 
re etenim P 39 datnm] datus P* \ iniH- 
riaram F^ 40 pignori F^ \ ex om, F* 



67 



n 14 17-28 



«ciflcor ne petam. Si qiilfl pacigcatar, he a se petatur, sed nt ab herede petatur, 
«ptio non proderit Si pactus Biniy ne a me nene a Titio petator, non proderit 
inui heres extiterit, qaia ex post facto id confirmari non potest hoc lalianns 
patre, qoi pactas erat, ne a se neae a filia peteretor, cum fiiia patri heres exti- 
ctum conuentum cum uenditore factnm si in rem constituatur, secundum plurium 5 
I et emptori prodest, et hoc iure nos uti Pomponius scribit: secundum Sabini 
tentiam etiam si in personam conceptum est, et in emptorem ualet: qui hoc esse ^ 
et si per donationem successio facta sit Gum possessor aHenae hereditatis pactus 
[1, si euicerit, neque nocere neque prodesse plerique putant Filius semusue si 
r, ne a patre dominoue petatur, lo 

libro primo ad edictum prouinciale. siue de eo paciscantur, quod cum (B.il,l, is E 

de eo, quod cum patre dominoue contractum est, 

8 libro tertio ad edictnm. adquirent exceptionem. idem est et in his, fB. ll, l, 19 E 
fide semiunt. item si filius familias pactus fderit ne a se petatur, proderit ei, et 
[ue, si de peculio conueniatur i6 

libro primo ad edictum prouinciale. uel de in rem uerso, uel si quasi [ 8.11,1,20 E 
Uii, si hoc maluerit, conueniatur, 

8 libro tertio ad edictum. et heredi patris uiuo filio: post mortem uero [b. 11,1,21 E 
fttri nec heredi eius, quia personale pactum est Quod si seruus, ne a se peteretur, 
irit, nihil ualebit pactum: de doli exceptione nideamus. et si in rem paciscatur, to 
omlno I et heredi eius pacti conuenti exceptio: qnod si in personam pactum con- f. 49' 
it, tnnc domino doli snperest exceptio. Nos autem his, qui in nostra potestate 
scendo prodesse non possumus: sed nobis id profutumm, si nomine eomm con- 

Proculus ait: quod ita recte dicitur, si in paciscendo id actum sit cetemm si 
ne a Titio petas, dcinde actionem aduorsus me nomine eius instituas, non est s& 
;ti conuenti exceptio^ nam quod ipsi inutile est, nec defensori oompetit lulianus 
ribit', si pater pactus sit ne a se noue a filio petatur, magis est ut pacti exceptio 
as danda non sit, sed doli prosit Filia familias pacisci potest, ne de dote agat,' 
iris esse coeperit Item filius familias de eo, quod sub condicione legatum est, 
iscetur. /n his, qui eiusdem pecuniae exactionem habent in solidum uel qui so 
»eeuniae debitores sunt, quatenus alii quoque prosit nel noceat pacti exceptio, 

et in rem pacta omnibus prosunt, quorum obligationem diBsolutam esse eius 
sbatur interfiut itaque debitoris conuentio fideiussoribus proficiet, 
WB libro quarto ad edictum. nisi hoc actum est, ut dumtaxat a reo [8.11,1,22 E 
ur, a fideiussore petatur: tunc enim fideiussor exceptione non utetur. 86 

3 libro tertio ad edictum. Fideiussoris autem connentio nihil proderit [b. 11, 1,28 E 

nihil eius interest a debitore pecuniam non peti. immo nec confideiussoribus 
Neqne enim quoquo modo cuiusqne interest, cum alit conuentio facta prodest, 



esse] quin prodesse? ' competit et id lulianus q. scr. (Rueckenu)'^ 



^, teP* 2 prodest si P 3 hoc 
X hoc iul. scr. P*, et hoc iul. scr. 
iL Bcr. hoc V 4 nVeue F | pa- 

5 fecto P- 6 prodest] FP^W, 
*^ 7 ualet qui hoc eesej ualidnm 
?U, ualidnm esse hoc V 8 alie- 

9 eredi P" | si fil. semusue •• P 
itur P^VU 11 paciseatur P^U 
n P« 13 tertio] iiii P 16 uel si 
^U, uel is quasi P', nel qnasi V 
mPU 20 nidemus F* 21 con- 
P" 22 nos] non F' 23 profn- 
25 actiones P | aduersum PV 



28 danda . . . filia familias om. J^ 30 pa- 
ciscatur P'V-U^, paoiscitur P*V^U^ | in his] 
P*U, ni his i^ nisi is"P»: cn) tcon . . . aIion 
ccTAi zHTHCAi B 31 pecuniaP' 34 autum F* 
35 fidei. petata ur F, fidei. non petatur P* | 
exceptio^ne' P^ | ntatur P 36 tertio] iiii 
P*r 38 neque enim quoquo modo cu- 
iusque (cuiuscumqne P*) interest, cum alii 
(alio libri) conuentio facta prodest (proderit 
P)] sie scripsi seeundum BS {Steph.): ofrc t^ 

TYXONTI TOy nAKTOy Aci. AiA<>4p€I TON €Tej>ON 

a>4>eAH6HNAi Ano toy hAktoYi aAAa totc ayt^ 
AiA4»€p€i cet. 

5» 



n 14 28-27 68 DB 

Bed tanc demum, cum per eum, cui exceptio datur, principaliter ei qui pftctus est pro- 
ficiat: Bicut in reo promittendi et his qui pro reo obligati sunt. 

24 Idem libro tertio ad Plautinm. Sed si fideiussor in rem snam spopondit, boc |B.ii, l,2C 
casn fideiuBSor pro reo accipiendus est et pactom cum eo factum cum reo factum eas» 
uidetur. 

25 Idem libro tertio ad edictum. Idem in dnobus reis promittendi et dnobus [B. 11,1, 2,^ 

1 argentariis sociis. Personale pactnm ad alium non pertinere,qaemadmodam nec ad bere — 

m 

2 dem, Labeo ait Sed quamuis fideiussoris pactum reo non prosit, plernmque tamen dolm 
exoeptionem reo profnturam lulianus scribit, 

26 Ulfianus libro quarto ad edictum. uidelicet si hoc actum sit, ne a reo quo- rB.ll, i,2S 
que petatur. idem et in confideiussoribus est 

27 Paulus libro tertio ad edictnm. Si nnus ex argentariis sociis cum debitore fB .li.i^gT ^ 
pactus sit, an etiam alteri noceat exceptio? Neratius Atilicinus Proculus, ncc si in rero 
pactus sit, alteri nocere: tantum enim constitutum, ut solidum alter petere possit. idem 
Labeo: nam nec nouare alium. posse, quamuis ei recte solnatur: sic enim et his, qui in 
nostra potestate snnt, recte solui quod crediderint, licet nouare non possint. quod est ue- 

1 rum. idemque in duobus reis stipulandi dicendum est. Si cum reo ad certum tempus pactio 
facta sit, ultra neque reo neque fideinssori prodest. quod si sine persona sua reus pepi- 
gerit, ne a fideiussore petatur, nihil id prodesse .fideinssori quidam putant, quamquam id 
rei intersit: quia ea demum competere ei debeat exceptio, qnae et reo. ego didici prodesse to 
fideiussori exceptionem: non sic enim illi per liberam personam adquiri, quam ipsi, qoi 

2 pactus sit, consnli uidemur^ qno iure utimur. Pactus, ne peteret, postea conuenit ut peterct: 
prius pactiim per posterius elidetur, non quidem ipso iure, sicut toUitur stipnlatio per stipn- 
iationem, si hoc actum est, quia in stipulationibns ius continetur, in pactis factum uersatur: 
et ideo replicatione exceptio elidetur. eadem ratione contingit, ne fideiussoribus prius pactnm n 
prosit sed si pactnm conuentnm tale fuit, quod actionem quoque tolleret, nelnt iniuriamm, 
non poterit, || postea paciscendo ut agero possit, agere': qnia et primaactio sublata estet q. 3 
posterius pactum ad actionem parandam inefficax est : non enim ex paoto ininriamm actio 
nascitnr, sed ex contumelia. idem dicemus et in bonae fidei contractibus, si pactum con- 
uentnm totam obligationem suBtuIerit, ueluti empti: non enim ex nouo pacto prior obligatio so 
resuscitatnr, sed proficiet pactum ad nouum contractum. quod si non ut totum contractnm 
tolleret, pactum conuentum intercessit, sed ut imminueret, posterius pactum potest renouare 
primum contractum. quod et in specie dotis actionis procedere potest. puta pactam mn- 
lierem, ut praesenti die dos redderetur, deinde pacisci, nt tempore ei legibus dato dos 
reddatur: incipiet dos redire ad ius suum.* nec dicendnm est deteriorem condicionem dotis S6 
fieri per pactum: quotiens enim ad ius, quod lex naturae eius tribuit, de dote actio redit, 
FPCW) 

^ uidetur {HaL): sed pro uid. q. i. utimur 8cr. uidemurque eo iure uti * agere] faoere? (u. 1.) 

2 reo] «tc scripai prapier BS {Steph.): coc eni littera t.primum expuncia, deinde restituta F \ 

TWN Ayo pecoN npoMiTT€NA6)N KAi TWN CNeYOM^- ueluti PU 27 agcro post possit ddeuii F^, 

NcoN Yncp TOY p€OY: eo lihri 3 tertio] iiii om. PVU (efficere ante ut add. U*): [totc] €i 

PV I si om, P"V I in rem] iurem F^ | spo- [kai] AcYTcpON r^NHTAi hakton ariTpinoN kincin 

sponderit P 4 cum reo factum om. P^, cum [t<{> yBpicOcnti kai AnAl cym(>cdnhcanti mh ki- 

eo factum om. I7* 6tertio]iiiiP SpossitP' n€?n], oy Aynhc€tai [thn htdl Aia toy waktoy 

{em. m.3) \ plurumque F^ 10 reo] rio F" \ cBccecTcAN] kin€in [Ar<«5rHN] BS (Steph.), eon- 

quoque om.P* 12 tertio] iiii PU^ 13 nera- firmans kctionem F^, nam quae intra cancdtos 

tius atitius atilicinus P'V \ nec] ne P" posui, uidentur esse solita interpretis addita- 

14 tentum F^ 15 etthis F 16 possit F^, menta 28 inefficiax F 30 enim ex] nec 

pos8entP<*^possunt r^ 17queom.P* 18peri- P"? 31 nt totum contr. tolleret] •«« ut 

gerit F^ 19 prodest P« 20 ea] e J", om. toDere P*, ut tolleret P*U, inc. V' 32 sed 

P^V I quae] quod P» 21 qui om. P« 22 ui- imminueret et post. P", sed ut minueret post 

demus PV?U | post. conu. ut pet. bis F^ P*U SS actionis T proc. P| puta] pactaP* 

23 tolitur F 24 auctum P- | in^ stipul. P» 85 reddire F, reddire P | nec] ne ea P» 

25 replicationem P- 1 exc. eliditur F^, elide- 36 tribuit a de F \ reddit P 
tur exceptio P 26 •^quo^que P» | toIIere't* 



PACTIS 



69 



n 14 27-28 



non fit eauBa doda deterior, sed formae suae redditur. haec et Scaeuolae nostro placuerunt. 

3 Dlad nalla pactione effici potest, ne dolus praestetur: quamuis si quis paoiscatur ne depo- 

4 aiti a^t, ui ipsa id pactus uideatur, ne de dolo agat: quod pactum proderit. Pacta, quae 
turpem eausam continent, non sunt obseruanda: ueluti si paciscar ne furti agam uel iniu- 
xiarani, si feeeris : ezpedit enim timere furti uel iniuriarum poenam : sed post admissa haec 5 
pacisci possumus. item ne experiar interdicto unde ui, quatenus publicam causam contingiti 
pacisci non possumus. et in summa, si pactum conuentum a re priuata remotnm sit, non 
est seruandam: ante omnia enim animaduertendum est, ne conuentio in alia re facta aut 

% cum alia persona in alia re aliaue persona noceat Si cum decem mihi deberes, pepigerO| 
ne a te oiginti petam: in decem prodesse tibi pacti conuenti uel doli exceptionem placet. lo 
item si cum uiginti deberes, pepigerim, ne decem petam : efficeretur per exceptionem mihi 

5 opponendam, ut tantum reliqua decem exigere debeam. Sed si stipulatus decem aut Stichum 
de decem pactus sim et petam Stichum aut decem: exceptionem pacti conuenti in totum 
obetatnram: nam ut solutione et petitione et acceptilatione unins rei tota obligatio solue- 
retuTy ita pacto quoque conuento de una re non petenda interposito totam obligationem 16 
Bammoueri. sed si id actum inter nos sit, ne decem mihi, sed Stichus praestetur: possum 
efficaciter de Sticho agere, nulla exceptione opponenda. idem est et si de Sticho non pe- 

7 tendo conuenerit. Sed si generaliter mihi hominem debeas et paciscar, ne Stichum petam : 
Sdcbum quidem petendo pacti exceptio mihi opponetur, alium autem hominem si petam, 

S recte agam. Item si pactus, ne hereditatem peterem, singulas res ut heres petam: ex eo, 20 
qnod pactum^ erit, pacti eonuenti exceptio aptanda erit, quemadmodum si conuenerit ne 
landam peterem et usum fructum petam, aut ne nauem aedificiumue peterem et dissolutis 

9 his singulas res petam: nisi specialiter aliud actum est Si acceptilatio inutilis fuit, tacita 

^^ pactione id actum uidetur, ne peteretur. Seruus hereditarius heredi post adituro nominatim 
pacisci non potest, quia nondum is dominns sit: sed si in rem pactum conuentum factum 96 
sit, heredi adquiri potest. 

^ Gaius libro primo ad edictum prouinciale. Gontra iuris duilis regulas pacta [B.ll,i728 E 
eonuenta rata non habentur: ueluti si pupillus sine tutoris auctoritate pactus sit ne a debi- 
tore Buo peteret, aut ne intra certum tempus ueluti quinquennium peteret: nam nec solui 
ei sine tutoris auctoritate potest. ex diuerso autem si pupillus paciscatur, ne quod debeat so 
a se peteretnr, ratum habetur pactum conuentum : quia meliorem condicionem suam facere 
1 ei etiam sine tutoris auctoritate H eoncessum est. Si curator furiosi aut prodigi pactus sit, f. 60' 

ne a furioso aut prodigo peteretur, longe utile est curatoris recipi paotiones: sed non contra. 
^ 8i filins aut s^uus pactus sit, ne ipse peteret, inutile est pactum. si uero in rem pacti 
«nnt, id est ne ea pecunia peteretur, ita pactio eorum rata habenda erit aduersus patrem 85 
dominumue, si liberam peculii administrationem habeant et ea res, de qua pacti sint, pe- 
eoliaris sit quod et ipeum non est expeditum: nam cum uerum est, quod luliano placet, 

FPfVU) 



aetnm? 



2 efficere P*? 3 agat ui] FU\ agat in 
P*, agat rei V*, inc. P^VU* \ pactusj pac- 
tom P I quod pactum proderitj id ipsa « pac- 
tam uide •« P* 4 continent] continet P', 
obtinent P^U 6 item ne] inteme F^ 8 con- 
oento P* 9 aliaue personae P', aliaeue 
personae P*U ] decem om. P* 11 perige- 
rim P 12 tantam P- | si om. F^ 13 pati P- 
14 obstaturum P* | et pet bis F*' : kataBoAh 

KAl AlfAITHCei KAI AKCTmAATIONI BS (CyV.) \ 

unius] in ins F: toy eNoc BS (Steph.) \ resol- 
ueretur PU 15 quoque pacto PU \ con- 
oento tamen' de F* 16 id] et P-, ad C» | 
mt] fit P, fiet V 18 conuenerint P- 19 op- 
ponitur P 21 pactum] pactus P* 22 pete- 
rem] petam P*V \ ne om. P^U \ nauim PV 



23 petam 07n. P" 24 p'r actiono F \ pe^^te^- 
retur F' \ seruus heredi post ad'aituro F, 
seruus hereditarius heredi futuro PU, adhi- 
hito, ut censet Krueger, loco simili 45, 3, 16, 
seruus hereditarius heredi V?: AoyAoc kAh- 

PONOMIAIOC . . . MHnO) AA|T€YCANTI T({> KAHpONOMq) 

BS (Cyr.), kAhponomiaioc oikethc anaAit6Ythc 

THC KAHpONOMIAC €TI TYrX*NOYCHC BS (*S?/<pA.), 
6 KAnpONOMiAiOC AOYAOC . . . Ttp MCAAONTI Yn€ic- 

eAeeiN Ti^N KAHpoNOMiAN B (Anon.) 25 non- 
dum] non P- 26 sit] fuit PVU: mh onti 
T€a>c AccnoTH BS (Cyr.) 27 propruinciaie F 
28 habentur] dentur P" | sint' pup. F 29 ne 
intra] infra (ow. ne)P" 31 haberetur P'V 
32 ci om. P'VU 35 no •^e a F' 36 -^et 
ea F^ 37 sin t F^ 



n 14 28-35 



70 



DE 



etiamBi maxime qnis administratioiiem pecalii habeat concessam, donandi ins enm non 
habere: seqnitur ut, si donandi causa de non petenda pecunia pactus sity non debeat ratum 
haberi pactum conuentum. quod si pro eo ut ita pacisceretur aliquid, in quo non minns 
uel etiam amplius esset, consecutus fnerit, rata habenda est pactio. 4 



29 Ulpianus libro quarto ad edictum. Sin autem dominicam pecuniam credi- [B. 11,1,29 E 
derit, quod credendi tempore pactus est ualere Celsus ait 

20 Gaius iibro primo ad edictum prouinciale. In persona tamen filii familias [B.ii, l, 80 E 
uidendum est, ne aliquando, et si pactus sit ne ageret, ualeat pactio : quia aliquando filius 
familias habet actionem, ueluti iniuriamm. sed cum propter iniuriam filio factam habeat 
et pater actionem, quin pactio filii nocitura non sit patri agere uolenti, dubitari non oportet lo 

1 Qui pecuniam a seruo stipulatus est, quam sibi Titius debebat, si a Titio petat, an ex- • 
ceptione pacti conuenti summoueri et possit et debeat, quia pactus uideatur, ne a Titio 
petat, quaesitum est. lulianus ita summouendum putat, si stipulatori in dominnm istius 
serui de peculio actio danda est, id est si iustam causam intercedendi seruus habuit, quia 
forte tantandem pecuniam Titio debtiit: quod si quasi fideiussor interuenit, ex qua causa i5 
in peculium actio non daretur, non esse inhibendum creditorem, quo minus a Titio petat: 

2 aeque nullo modo prohibcri eum debere, si eum seruum liberum esse credidisset. Si sub 
condicione stipulatus fuerim a te quod Titius mihi pure deberet: an deficiente condicione 
si aTitio petam, exceptione pacti conuenti et possim et debeam summoueri? et magis est 
exceptionem non esse opponendam. lo 

31 Ulpianus libro primo ad edictum aedilium cumlium. Pacisci contra edictum [B.ll,i,3l E 
aedilium omnimodo licet, siue in ipso negotio uenditionis gerendo conuenisset siue postea. 

32 Paulus libro tertio ad Plautium. Quod dictum est, si cum reo pactum sit, [b.ii,i,32 E 
. ut non petatur, fideiussori quoque competere exceptionem: propter rei personam placnit, 

ne mandati iudicio conueniatur. igitur si mandati actio nulla sit, forte si donandi animo t& 
fideiusserit, dicendum est non prodesse exceptionem fideiussori. 

33 Celsus libro primo digestonim. Auus neptis nomine, quam 1 Pomp. D. 28, 4, 10. B. ll, i, 83 E 



ex filio habebat, dotem promisit et pactus est, ne a se neue a filio suo dos peteretnr. si a 
coherede filii dos petatur, ipse quidem exceptione conuentionis tuendus non erit, filius nero 
exceptione conuentionis recte utetur. quippe heredi consnli concessnm est nec quicquam 30 
obstat uni tantum ex heredibns prouidere si heres factus sit, ceteris autem non consuli. 

34 MoDESTiNUS libro quinto regulamm. lus adgnationis non posse pacto repudiari, non E 
magis quam ut qnis dicat nolle suum esse, luliani sententia est. 

35 Idem libro secundo responsomm. Tres fratres Titins et Maeuius et Seia com- fB.ll,i,35 E 
munem hereditatem inter se diuisemnt instmmentis interpositis, quibus diuisisse ^ matemam ss 
hereditatem dixemnt nihilque sibi commune remansisse cauemnt. sed postea dno de fra- 
tribus, id est Maeuius et Seia, qui absentes erant tempore mortis matris snae, cognouenint 
pecuniam auream a fratre suo esse subtractam, cuius nulla || mentio instmmento diuiaionis f. 51 
continebatur. quaero an post pactum diuisionis de subrepta pecunia fratribus aduersus fra- 
trem competit actio. Modestinus respondit, si agentibus ob portionem eius, quod subreptum 4o 
a Titio dicitur, generalis pacti conuenti exceptio his, qui fraudem a Titio commissam igno- 
rantes transegerunt, obiciatur, de dolo utiliter replicari posse. 

FPfVU) 



diuisisse se? 



1 habet P 2 si om. P» 4 habendum P* 
lltitiu8]titioP- 12uideturPy 13 istins] 
ipsius P (add. al. istius) U 14 ''si iustam F' 
15 tantandam pecuniam F*, tantundem pe- 
cuniam PV, tiintundem peccunie U \ quod si 
quasi] qui si P- 16 ati tio F^ 17 eum 
prohiberi P, prohibere eum V \ cre^^di^disset P* 
20 o'pl>onendam F^ 21 aed. cur.] curilium 
{om. aed.) P 25 mandatis ind. P | forte sil 
porte si P*, forte et si P* 28 filio suoj 
fili duo F^ 29 exceptionem P' 30 ex- 



ceptione conuentionis] exceptionis P* | uta- 
tur P, utitur V 31 obstant P- 32 adgno- 
tionis P* 33 suum esse] suum esse liber- 
tum P*, siium esse liberam P^U, suum libe- 
mm esse V 34 seio P* 35 interposi- 
t ois F 37 sei . P I ernant F 38 fatre F | 
subreptam (al. substractam) P | instramentoj 
uestimento P* 39 pactum diuisionis] factum 
conuentioi (sic) P \ subrepta] snbtracta P 
42 uti^li tei r P* 



PAcns 



71 



n 14 36-44 



55 PR0CUI.U8 libro quinto epistularom. Si cum fiindum meum poBsides, conne- |B.ii, 1,86 E 
nisset mihi tecum, ut eius possessionem Attio traderes : uindicantem eum fundum a te non 
aliter me conuentionis exceptione excludi debere, quam si aut iam tradidisses, aut si tua 
eaasa id iDter nos conuenisset et per te non staret quo minus traderes. 4 

37 PAPiRnjB lusTUS libro secundo de constitutionibus. Imperatores Antoninus I B. 11, l, 87 E/ 
et Uerus rescripsenint debitori ^ rei publicae a curatore permitti ' pecnnias non posse et, cum 
Philippensibus remissae essent, reuocandas. 

3Q PAPiNiAinjfl libro secundo quaestionum. lus publicum priuatorum |"b. ii, l, 38. Ep. 15, ii P 
pactis mutari non potest. 9 . 

39 Id£m libro quinto quaestionum. Ueteribus placet pactionem obscuram uel [B.ii, 1,89 P 
ambiguam uenditori et qui locauit nocere, in quorum fuit potestate legem apertius con- 
scribere. 

40 Ideic libro primo responsomm. Tale pactum 'profiteor te non toneri* non in [B. 11,1,40 P 
personam dirigitur, sed cum generale sit, locum inter heredes quoque litigantes habebit 

1 Qui prouocauif, pactus est intra diem certum pecunia, qua transegerat, non soluta iudicatis is 
88 sadsfacturum : iudex appellationis nullo alio de principali causa discusso iustam con- 

3 uentionem uelut confesst sequetur. Post diuisionem bonorum et aeris alieni singuli credi- 
tores a singulis heredibus non interpositis delegationibus in solidum, ut conuenerat, usuras 
acceptauerunt: actiones, quas aduersus omnes pro partibus habent, impediendae non erunt, 

S ai non singuli pro fide rei gestae totum debitum singulis offerant. Pater, qui dotem pro- to 
misit, pactus est, ut post mortem suam in matrimonio sine liberis defuncta filia portio dotis 
apad beredem suum fratrem remaneret ea conuentio liberis a secero postea susceptis et 
heredibus testamento relictis per exceptionem doli proderit, cum inter contrahentes id actum 
sit, nt heredibus consulatur et illo tempore, quo pater alios filios non habuit, in firatrem 
SQum iudicium supremum contulisse uideatur. ts 

41 Idem libro undecimo responsorum. Intra iUum diem debiti partem mihi si [B^li^i.^i p 
'solueris, acceptum tibi residuum feram et te liberabo.* licet actionem non habet, paoti 
tamen exceptionem competere debitori constitit 
42 



Idsm libro septimo decimo responsorum. Inter debitorem et creditorem con- [B.ii, 1,42 p 
uenerat, ut creditor onus tributi praedii pignerati non adgnoscerety sed eius soluendi ne- so 
cessitas debitorem spectaret. talem conuentionem quantum ad fisci rationem non esse ser- 
nandam respondi: pactis etenim priuatorum formam iuris fiscalis conuelli non placuit 



43 Paulus libro quinto quaestionum. In emptionibus scimus, quid praestare B.ll,l,48 p 



debitor debeat quidque ex contrario emptor: quod si in contrahendo aliquid ezceptum 
fiierit, id seruari debebit ss 

44 ScAEUOLA libro quinto responsorum. Cum in eo esset pupillus, ut ab [cf.D.2 6,7,69 p 
hereditate patris abstineretur, tutor cum plerisque creditoribus decidit, ut certam portionem 

FT(VU) 



1 debttoribus? *frmant B: remitti? («. i.) 

1 proculus] F'B, paulus F^PU | possedisses 
PU, poBsideres V 2 possessionem attio] F, 
•Arricp BS (Doroth.'^), TmV BS (Cyr.), 
possessionem a titio P', possessionem titio 
P*W I eum] meum PV 3 tradisset P- | 
tua 'g' causa F 4 stVaret P 6 et seuerus 
PU: KAi 2€BHpoY BS (Steph.) \ permitti] F, 
CYrXwpciN B {Anon.) et BS (Doroth.?)^ nApA- 
Xwpci BS (Cyr.), remitti PU 7 reuocande F^ 
10 'pa*idem F^ \ obsc f uram F 11 apartius 
F*, apertis P- 13 primo] ii P 14 diri- 
getur P 15 prouocabiut F^, pronocauit ut 
F^ I pecuniam P* | quam P'P* | iudicatis] 
F^P, iudicantis V, iudicati F^U: YnoKeicc- 
TAi TH ioyAikati BS (Steph,) , YnoKeicOAi th 



ioyAikatoy BS (Ch/r.)f yttokcimai toTc KpiOeiciN 
B (Anon.) 17 ueluti PU | confessi] F^PVU, 
confessis F^ \ sequitur P | et om. P* | singuli 
cr. a om. P* 19 ac^^ce^tauemnt F' \ ha- 
beant P" 20 si non] se. (sed?) P- | debi- 
tum om. P* I oflFerant] proferant PV 21 ut] 
at P" 22 remaneret] FP', maneret P^VU \ 
conuento P* | socero] socerea P* 23 id] 
quid P' 26 intra . . . si solu.] si intra . . . 
solu. PVU 28 constat P 29 septimo de- 
cimo] u. X. P 31 talem] talet F^ 33 quid 
fP^ VU, quis F, qui P- 34 debitor] FP'V% 
uenditor P^V*U: ti itApexeiN 6 AeBitcdp htoi 
6 npATHc 6()>£iAei BS (Steph.) 36 quintoj i P | 
ab] ad P* 37 absteneretur F^, abstinentur V 



n 14 44—51 



72 



DE 



acciperent: idem curatores cum aliiB fecemnt. quaerOi an et tutor idemqne creditor patris 
eandem portionem retinere debeat. respondi eum tutorem, qui ceteros ad portionem uo- 
caret, eadem parte contentum esse debere. 



45 Hermogeniakus libro secundo iuris epitomarum. DiuisioniB placitum nisi B. 11,1,44 JP 



46 



traditione uel stipulatione sumat effectum, ad actionem, ut nudum pactum, nutli pro||de68e f. 6i' 
poterit. 6 



Tryphoninus libro secundo disputationum. Pactum inter heredem et lega- [ B.ll,l,4S 
tarium factum, ne ab eo satis accipiatur, cum in semestribus relata est constitutio diui 
Marci seruari in hoc quoque defuncti uoluntatem, ualidum esse constat. nec a f c 76, 54. 2 
legatario remissa heredi satisdatio per pactionem ex paenitentia reuocari debet, cum liceat 
sui iuris persecutionem aut spem futurae perceptionis deteriorem constituere. .« 



^ 



lO 



47 ScAEUOLA libro primo digestorum. Emptor praedii uiginti cauerat se solu- |B.li,i,46 



48 



49 



turum et stipulanti spoponderat: postea uenditor cauit sibi conuenisse, ut contentns esset 
tredecim et ut ea intra praefinita tempora acciperet: debitor ad eorum solutionem con- 
uentus pactus esty si ea soiuta intra praefinitum* tempus non essent, ut ex prima cautione i^ 
ab eo petitio esset. quaesitum est an, cum posteriore^ pacto satisfactum non sit, omne 
debitum ex prima cautione peti potest. respondi secundum ea, quae proponerentor, posse. 
Lucius Titius Gaium Seium mensularium, cum quo rationem implicitam babebat propter 
accepta et data, debitorem sibi constituit et ab co epistulam accepit in baec uerba: '£x 
'ratione mensae, quam mecuYn habuistiy in hunc diem ex contractibus plurimis remansenint to 
apud me ad mensam meam trecenta octaginta sex et usurae quae competierint. summam* 
aureorum, quam apud me tacitam habes, refundam tibi. si quod instmmentum a te emis- 
'sum, id est scriptum', cuiuscumque summae ex quacumque causa apud me remansit, uanum 
'et pro cancellato habebitur.' quaesitum est, cum Lucius Titius ante hoc chirographum Seio 
nummulario mandauerat^ uti patrono eius trocenta redderet, an propter illa uerba epistulae, S5 
quibus omnes cautiones ex quocumque contractu uanae et pro cancellato ut haberentur 
cautum est, nequc ipse neque filii eius eo nomine conueniri possunt. respondi, si tantum 
ratio accepti atque expensi esset computata, ceteras obligationes manere in sua causa. 

Gaiub libro tertio ad legem duodecim tabularum. In traditionibus rerum | B.il, 1,47 *P 
quodcumque pactum sit, id ualere manifestissimum est. 50 

Ulpianus libro trigensimo sexto ad Sabinum. Si quis crediderit pecuniam ["B.li, 1,48 S 
et pactus sit ut, quatenus facere possit debitor, eatenusagat: an pactnm ualeat? etmagis 
est hoc pactum nalere. nec cnim improbum e«t, si quis hactenus desideret conueniri, qua- 
tenus facultates patiunhtr. 34 



50 Idem libro quadragensimo secundo ad Sabinum. Non impossibile puto in con- lB.il, 1,49 S 



tractibus depositi, commodati et locati et ceteris similibus hoc pactum: 'ne facias farem uel 
'fuffUinum senmm meum', hoc est: n^ sollicites ut fur fiat, ut fugitiuus fiat: ne ita negle- 
gas seruum, ut fiir efBciatur. sicut enim serui comipti actio locum habet, ita potest etiam 
haec pactio locum habere, quae ad non corrumpendos scnios pertinet. S9 



51 



Idem libro uicensimo sexto ad edictum. Si cum te ex causa legati debere |B.ii, i,60 S 
FP(VU) 



^ posteriori? * eam ins. ' id est scriptum dei. {Hal.) 



1 et otn. P I creditor] debitor P" 2 ea^Ti^- 
dem P* 1 detinere F* \ respondi] responde 
P- 5 traditionem P» | nullis P- 7 trifo- 
nis P, triphonius VU 11 preccptionis P^VU* 
12 praedii^ F' 13 sposponderat P 14 tre- 
decim] quindecim (le) B 15 est si] P*, et 
81 F, est ut Bi P"?U 17 propropone- 
rentur F 19 in haec] nec P' 20 mensae 
om. P? 21 sex et usurae] seiusurae F^ 
24 canselato P 25 mandauerat {non man- 
dauerit) F 26 cancel^at^o F', cancellatis F^, 



conceUato P 27 conuenire P* 28 ex- 
penri P' 31 sedxto F 32 posit F^ 33 ua- 
lerel uel re P' | est] fPU, et FV: or^k pAp 
€CTiN ANAicxYNTiA BS \ dcsiderat PV 34 pa- 
tiuntur om. F: ton xp^wcthn tocayta AnAiTc?- 
c6ai, oca kataBaAcTn AYNHOeiH BS 35 '^qu^a- 
dragensimo secundo F^, xiii VU 36 fu- 
rem uel fugitiuum] PVU, furemuum F", fuci- 
uum {uoluit fugitiuum) P*, furem F* | nej 
no F 37 fur om. P* 39 corrumpendos 
•^s eruos F^ 40 idem] ulpianus F^PVU 



Acns 



73 



II 14 51-58 



aeiflci debitori tao exifltiinaB, pactus sit ne ab eo peteres: neque inre ipso liberatttr debitor 
eqae petentem summouebit exceptione connentionis, ut Celsus libro uicensimo scribit. Idem 
Ddeni loco scribit, si debitorem tuum iussisti- soluere Titio, cui legatum falso debere exi- 
chnas, et debitor pactus sit cum Titio suo debitore constitu^o: neque tibi adnersus tuum 
ebitorem neque ipsi aduersus suum actionem peremptam. 6 



Ii>EM libro prvno opinionum. Epistula, qna quis coheredem sibi aliquem esse [£.11,1,51 S 



iuit, petilionem nullam aduersus possessores rerum hereditariarum dabit. Si inter debi- 
»reiD et eam^ qui fundum pigncratum a creditore quasi debitoris negotium gereret emerit, 
[aeiut ut habita compensatione fructuum solutoque, quod reliquum deberetur, fundus de> 
ttori restitneretnr: etiam heres pacto^ qnod defunctus fecit, fidem praestare debet. Pactum, lo 
t 81 quas summas propter tributiones praedii pignori ncxi factas || creditor soluisset, a 1 52 
ebitore reciperet, et ut tributa eiusdem praedii debitor penderet, iustum ideoque seruan- 
Qm est. De inofficioso patris testamento acturis^ ut eis certa quantitas^ quoad niueret heres, 
raestaretiir, pactus est: produci ad perpetuam praestationem id pactum postulabatur: re- ^ 
criptam est neque iure ullo neque aequitate tale desiderium admitti. 15 

Idem libro quarto opinionum. Sumptus quidem prorogare litiganti honestum [ B. li, l752 S 
sst: paciaci autem, ut non quantitas eo nomine expensa cum usuris licitis resti^uatur, sed 
pan dimidia eius, quod ex ea lite datum erit, non licet. 

ScAEUOLA apud Idlianum libro uicensimo secundo digestorum notat. Si |B.ll,l,5$ S 



paetus sim, ne Stichum, qni mihi debebatur, petam: non intellegitur mora mihi fieri mor- so 
tQoque Sticho puto non teneri reum, qui ante pactum moram non fecerat. 

luuANUS libro trigensimo quinto digestorum. Si debitor sit fructuarius et [B.U, l, 54 S 
pidscatur demus, in quo usum fructum habet, ne ab eo petatur: paciscendo meliorem con- 
<fici<mem eins facit. item *i creditor esset fiructuarius et pactus esset, ne peteret, seruus 
utem fractuarius pacisceretur, ut peteretj beneficio pacti, quod seruus interposuisset, uti- S5 
liter ad petitionem admittetnr. 
)6 Idex libro sexto ad Minicium. Si conuenerit, ne dpminus a colono quid pe- ("B. 11,1,55 S 
teret, et iusta cansa connentionis fnerit: nihilo minus colonus a domino petere potest. 

57 TiOREsnmjs libro octauo institutionum. Qui in futurum usuras a debitore ["B.ll, i756 S 
\ leeeperat, tacite pactus uidetur, ne intra id tempus sortem petat. Si ex altera parte in 8o 

lem, ex altera in personam pactnm conceptum fuerit, ueluti ne ego petam uei ne a te pe- 
titor: heres meus ab omnibus uobis petitionem habebit et ab herede tuo omnes petere 
polerimns. 

58 NiaiATius libro tertio membranarum. Ab emptione uenditione, locatione con- [B. ii, i, 57 s 
<hKdoDe oeterisqne similibus obligationibns quin integris omnibus consensn eorum, qui inter 86 
K obligati sint, recedi possit, dnbium non est. Aristoni hoc amplius uidebatur, si ea, quae 

ne 61 empto praestare tibi oporteret, praestitissem et cnm tu mihi pretium deberes, oon- 
Qenifleet mibi tecnm, nt mrsus praestitis mihi a te in re uendita omnibus, qnae ego tibi 
pnestitissem y pretinm mihi non dares tuque mihi ea praestitisses : pretium te debere de- 
liwre, quia bonae fidei, ad quam omnia haec rediguntur, interpretatiq hanc quoque oon- 40 

fV(VU) 



1 sis PVU 3 existimabas PU 4 consti- 

t&tio /* 5 Buum] tunm f^ 6 esse aliquem 

«mn canit P' 8 pignoratum quasi credi- 

torem debitoris negotium gerere emere P* 

10 fecitj coepit P- 11 pignori] pi P- 

13 acturis] JFV^, acturos P% acturus P^V^U*, 

«f. r- I eis] ei« P-, ei P^V*U, inc. F- 

U praestatnr F', daret P, praestaret *• V, 

pmestaret (7 | ad] a P; inc. r> 15 neque 

iore] ne inre P* | nequae aeq. F 17 u^su"*- 

m P* I restiatur F 19 p uicensimo se- 

eoiido F, xxxii P 21 teneri] tenet P« 

22 libro am- P 23 paciscitur P* | usus 



fructus P' 24 si om, F (add,f) : kan 6 oy- 
cuY<t>poYKTOYApioc BS (Steph.) \ pactus esset] 
p. est PVU 25 poteret /» | interposuiset P* 

27 munitium PU | si connen.] sicut nen. P^U 

28 et om. P" I minus colo om. P' 30 intri^ 
inter P- 31 n^^eego F^ 32 heres] et he- 
res PVU I omnes] onus P* 35 quin] qui 
F I inter se] interest P* 36 sint] sunt P | 
possit] posse PV 37 emptione P | cumj 
enm P* | connenisset mihi] conuenissem P', 
conuenisse mihi U 38 rem uenditam PU\ 
tibi] te mihi P»? 39 ea om. PVU | qprae- 
stitisset F (— ses m. 3) 40 ha^^c F^ 



n 14 58 - 15 3 



74 



DE TRANS 



aentionem admittit. nec qnicquam interest, utrnm integris omnibnB, in quae obligati esBe- 
muB, conueniret, ut ab eo negotio dlBcederetur, an in integmm restitutiB bis, qaae ego tibi 
praestitissem , consentiremus , ne quid tu mihi eo nomine praeBtares. illud plane conuen- 
tione, quae pertinet ad resoluendum id quod actum eet, perfici non potest, ut tu quod iam 
ego tibi praestiti contra praestare mihi cogaris: quia eo modo non tam hoc agitur nt a s 
pristino negotio discedamus, quam ut nouae quaedam obligationes inter noB constituantun 

59 Paulvs libro tertio regularum. Per quos adquiri nobis stipulatione poteet, [B.ll, l768 Sf 
per eosdem etiam pactis conuentis meliorem condicionem nostram fieri poBse placet. 

60 Papisius Iustus libro octauo constitutionum. Imperator Antoninus Auidio [ B. ll, l, 59 *E 
Cassio rescripsity si creditores parati sint partem ex bonis licet ab extraneo conBcqoi, ra- lo 
tionem habendam prius necessariarum personarum, si idoneae sint. 



61 PoMPONius libro nono ad Sabinum. Nemo paciscendo efficere potest, nesibi |B.il, 1,60 *S 



62 



locum suum dedicare liceat aut ne sibi in suo sepelire mortuum liceat aut ne uicino inuito 
praedium alienet. i4 

FuRius Anthianus libro piimo ad edictum. Si reus, postquam pactas sit a [B.ii,i,6 l *A 
se non peti pecuniam ideoque coepit id pactum fideiussori quoque prodesse, pactuB sit ut 
a se peti liceat: an utilitas prioris pacti sublata sit fideiussori, || quaesitum eet. sed aerius £.5: 
est semel adquisitam fideiussori pacti exceptionem ulterius ei inuito extorqueri non poBse. 



XV. 

E DE TRANSACTIONffiUS R 



1» 

Sl 



1 Ulplanus libro quinquagensimo ad edictum. Qui transigit, quasi de re dubia fB. 11.2,1 •£ 
et lite incerta neque finita transigit. qui uero paciscitur, donationis causa rem certam et 
indubitatam liberalitate remittit. 

2 Idem libro septuagensimo quarto ad edictum. Transactum accipere quis potest [B. 11,272 *E 
non solum, si Aquiliana stipulatio fuerit subiecta, sed et si pactum conuentum iuerit factum. ts 

3 ScAEUOLA libro primo digestorum. Imperatorcs Antoninus et Uerus ita re- [B.ii, 2,^ *A 
scripserunt: 'Priuatis pactionibus non dubium est non laedi ius ceterorum. quaie trans- 
'actione, qnae inter heredem et matrem defuncti facta est, neque testamentum resciBBam 
uideri posse ^ neque manumissis uel legatariis actiones suae ademptae. quare qaidqoid ex 
'tCBtamento petunt, scriptum heredem conuenire debent: qiu in transactione hereditatiB aut so 
'cauit sibi pro oneribus hereditatis, aut si non cauit, non debet neglegentiam suam ad alie- 

1 nam iniuriam referre.' Cum transactio propter fideicommissum facta esBet et* postea co- 
dicilli reperti sunt: quaero, an quanto minus ex transactione consecuta mater defuncti faerit 

2 quam pro parte sua est, id ex fideicommissi causa consequi debeat. respondit debere. De- 
bitor, ouius pignus creditor distraxit, cum Maeuio, qui se legitimum creditoris heredem eBse ss 
iactabat, minimo transegit: postea testamento prolato Septicium heredem CBse apparuit 
quaesitum est, si agat pigneraticia debitor cum Scpticio, an is uti possit exceptione trans- 
actioms factae cum Maeuio, qui heres eo tempore' non fherit: possitque Septicius pecu- 
niam, quae Maeuio ut heredi a debitore numerata cst, condictione repetere, quasi sub prae- 
FP(VU) 

1 potest {Hal.)? > et del. (JlaL) » eo testamento? 



2 conuenire P' \ his om» P'V \ ergo P* 

3 conuentioni P* 5 cogeris P" | a <m. P*V 
9 papirius] nAniANoc B 12 ne] ni P^ 
13 serelire P' 15 lex 62 coniinuatur praece- 
denti F \ NEurius antrianus P, furius aut chia- 
nus r/ I si] i P* 21 quinquagensimo] luiii P, 
uiii VU I qui transiit P* 22 fin. transigit 
'quasi de re d. et 1. i. n. finita' qui F 23 in- 
dnbitat'a'm F* 25 si aq.] quia aq. P* 26 im- 
peratoris P» | et scuerus PVU 27 trans- 
actionem P* 28 est om. P* 29 ad m'em- 



ptae F^ 30 aut cauit s. p. o. hered. hit F^ 
31 sibi] siue aUero loeo F^ 32 fa'cta' F' 

33 an quanto minus] F^PU, an minas F^, 
antominus F^, an eo minus P~ anUquam in 
margine quanto pro eo emendaret F^: nAp 
ocoN MTTON BS {Stepk.) I transactione'm* P* 

34 ^ro] ex P* | sua est id est ex caasa fid. 
comm. P* I respondi PVU | dibitor f 

35 creditoris] creditorem P* 36 minime 
P'Vi oXirA kataBaAwn BS {Steph.) 37 pigne- 
r'e aticia F^ 39 quae] quem P* 



ACTIONIBnS 



75 



n 15 3-8 



texta hereditatiB acceptam. respondit secuDdam ea quae proponerentar non posse, qaia 
neqae com eo ipse transegit neo negotinm Septicii Maeuias gerens accepit. 

Ulfianus libro qaadragensimo sexto ad Sabinam. Aquiliana fitipulatio omni- [B. 11,2,4 S 
modo omnes praecedentes obligationes nouat et peremit ipsaque peremitttr per acceptila- 
tionem: et hoc iure atimur. ideoquo etiam legata sub condtcione relicta in stipulationem 5 
Aqoilianam deducuntor. 

PAFiNiAinJS libro primo definitionum. Cum Aquiliana stipulatio inteiponitur, [b. 11, 2,6 *P 
qnae ex consensu redditurS lites, de quibus non est cogitatum, in suo statu retinentur. 
liberaiitatem enim captiosam interpretatio prudentiam fregit. 9 

Gaius libro septimo decimo ad edictum prouinciale. De his con- [p, 29, 3, 1 , 1. B. 11, 2, 6 S 
troaersiis, quae ex testamento proficiscuntor, neque transigi neque exquiri ueritas* aliter 
potest quam inspectis cognitisque uerbis testamenti. 



(jLPiAiajs libro septimo disputationum. £t post rem iudicatam transactio ualet, [B.ii, 2,7 S 



:i d ael appellatio intercesserit uel appellare potueris. Si fideiussor conuentus et condemnatus 
fiiisset, mox reus transegisset cum eo, cui erat fideiussor condemnatus: an transactio ualeat 15 
qoaeiitur: et puto ualere, quasi omni causa et adnersus reum ef aduersus fideiussorem 
disaohita. si tamen ipse fideiussor condemnatus transegit, etsi transactio tion peremit rem 

2 indicatam , tamen eo quod datum est releuari rem iudicatam oportet. Usque adeo autem 
qaod datum est etiamsi non proficit ad transactionem, extenuat tamen rem iudicatam, ut 19 
inde sit et dictum et rescriptum | circa alimentorum transactionem citra praetoris aucto- f. 68 
ritatem factam, ut quod datum est proficiat ad alimenta: ita ut, si quid amplius ex causa 
alimentorum deberi potest, id praestetur, quod autem datum est, imputetur. 



8 



Idem libro quinto de omnibus tribunalibus. Cum hi, quibus alimenta relicta [ b.ii,2, 8 8 
erant, facile transigerent contenti modico praesenti: diuus Marcus oratione in senatu reci- 
tata effecity ne aliter alimentorum transactio rata esset, quam si auctore praetore facta. 86 
Bolet igitur praetor in(«fuenire et inter consentientes arbitrari, an transactio uel quae ad- 

1 mitti debeat. Eiusdem praetoris notio ob transactionem erit, siue habitatio siue uestiarium 

2 siue de praediis alimentum legabitur. Haec oratio pertinet ad alimenta, quae testamento 
ael codidllis fiierint relicta siue ad testamentum factis siue ab intestato. idem erit dicen- 
dum et si mortis causa donata fiierint relicta uel ab eo, cui mortis causa donata sunt, re* so 
lieta'. sed et si condicionis implendae gratia relicta sunt, adhuc idem dicemus. plane de 

s alimentis, quae non mortis causa donata sunt, licebit et sine praetore auctore transigi. Siue 
igitur in menses singulos siue in dies siue in annos fuerint relicta, oratio locum habet. 



4 sed et si non fuerint perpetuo relicta, sed usque ad annos certos, idem est. Si in- | 'Poit. i7, 17 



tegra qnantitas alicui fuerit legata, nt ex usuris eius se alat et mortis tempore pecu- [ ('Pon.) 86 



^ redditur] regitur? * ratio autem huius edicti manifesta est: neque enim sine indice 
tnnsigi neque apud iudicem exquiri ueritas de his controuersiis , quae ex testamento pro- 
ficiscerentnr D. L gem, ' rclictaue ab co, cui mortis causa donatum est? (u. t.) 



1 respondi PVU 2 nec] ue F* 4 proce- 
dentes P* | perimit PVU \ perimitur PU 
8 ex om. P* 9 liberalitatem enim cuptio- 
sam] iuentur BS (Steph): kata TT£pirpA<|>Ac fc- 

NOMCNAC ^lAOTIMJAC H CpMHNeiA TCJN NOMIKCJN 

OYK cniKYpoT 10 gaio P 12 beruis F 
15 faisset et mox P*VU \ trans's'egisset F \ 
an. transactio] PVU, transactio F 16 reus P" 
17 condemnatos am, P" \ etsi transactio non 
peremitj sic (sed perimit) PVU, stransactio- 
nemonferemit F', transactionnonperemit F^, 
n anie non deiere et etsi addere oblita, ei mh 
€pp(i}TAi H AiAAyciC, OMcoc cei. BS XSteph.) 
19 re^m^ jP 20 et edictum PU | citra] circa P* 
21 profici ad al. P" I itaa ut F \ quid am- 
plhis] quidam plus P% quidem amplius U 



22 debere potes P* | praestatur F^ 24 modo 
F* 25 elementorum JP* | actore P* 26 inue- 
nire F \ transactio] tr. ualeat F^^ U* 28 lega- 
bitu'm'r F \ quae'e' test. F 29 codicillus F' \ 
idem erit seq.] toyto Ae elNAi (|>AMeN kai ei Mop- 

TIC KAYCA KATeAei<)>6H t6 AAiMeNTON H KAI TIApA 
TOY MOpTIC KAYCA TOyTO HAp' CTepOY TINOC eiAH- 

4>6toc BS (Steph.), confirmana lectionem tradi- 
tam praeter uocabidum donata priore loco po- 
eitum 30 cui] cum P* 32 auctore trans- 
igi] PUf auctoritateransigi F, auctoreransigiy; 
auctoritate transigi V | siue] tiue F^ 33 men- 
sa singulorum P' 34 et om. P* | usquae F 
35 quantitate al. fuerint P« | ut ex usuris] 
usuxuris F^ I sese PVU \ mortis temporej 

MOpTIC COYAC TCMHOpC BS (Stcph.) 



n 15 8 



76 



DE TRANS 



5 nias restituat: non cessabit oratio, licet non in annos singolos uideator id relictam. Sed et^ 
si sit certa quantitas relicta Titio uel res ita, ut inde alimenta Seio praestentur: m^^isest 
ut transigere Titius possit, nec enim transactione Titii minuuntur alimenta Seii. idemque 

6 est et si per fideicommissum alimenta ad hoc legatario' fuerint relicta. Eam transactionem 
oratio improbat, quae idcirco' fit, ut quis repraesentatam pecuniam consumat. quid ergo si i 
quis citra praetoris auctoritatem transegerit, ut quod per singulos annos erat ei relictumy 
consequeretur per singulos menscs? aut quid si, quod per singulos menses ei relictum erat, 
consequeretur per singulos dies? quid deinde si, quod consummato anno ut' acciperet, 
initio anni consequatur? et puto eam transactionem ualere, quia meliorem condicionem 
suam alimentarius tali transactione facit: noluit enim oratio aiimenta per transactionem : 

7 intercipi. Nihil autem interest, utrum libertini sint quibus. alimenta relicta sunt an ingenui, 

8 satis locupletes an minus. Uult igitur oratio apud praetorem de istis quaeri: in primis de 

9 causa transactionis, dein de modo, tertio de persona transigentium. In causa hoc erit re- 
quirendum, quae causa sit transigendi : sine causa enim neminem transigentem audiet praetor. 
causae fere huiusmodi solent allegari: si alibi domicilium heres, alibi alimentarius habeat: i 
aut si destinet domicilium transferre aXteTuier eorum: aut si causa aliqua urgueat prae- 
sentis pecuniae: aut si a pluribus ei alimenta relicta sint et minutatim singulos conuenire 
difficile ei sit : aut si qua alia causa fuit, ut plures solent incidere, quae praetori suadeant 

10 transactionem admittere. Modus quoque pecuniae, quae in transactionem uenit, aestimandus 
est: ut puta quantitas transactionis. nam etiam ex modo fides transactionis aestimabitur. i 
modus autem pro aetate eius, qui transigit, arbitrandus est et ualetudine: nam idias cum 
puerO) alias cum iuuene, alias cum sene transigi palam est: constat enim alimenta cum 

11 uita finiri. Sed et personarum contemplatio habenda est, hoc est, cuius uitae sint hi, qui- 
bus alimenta relicta sunt: utrum irugi uitae hi sint, qui alias sufficere sibi possint, an se- 
quioriSy qui de alimentis pendeant. in persona eius, a quo alimenta relicta sunt, haec emnt i 
specienda^: in quibus sunt facultatibus, cuius propositi, cuius opinionis. tunc enim appa- 

12 rebit, numquid circumuenire uelit eum, || cum quo transigit. Qui transigit de alimentis, f 
non uidebitur neque de habitatione neqne de uestiario transegisse, cum diuus Marcus spe- 

13 oialiter etiam de istis transigi uoluerit. Sed et si quis de alimentis transegerit, non habebit 
necesse etiam de habitatione uel ceteris inuitus transigere: poterit igitur uel de omnibus t 

14 simul uel de quibusdam facere transactionem. De calciario quoque arbitrio praetoris transi- 

15 gendum est. Si uni pluribusue fundus ad alimenta fuerit relictus uelintque eum distrahere: 
necesse est praetorem de distractione eius et transactione arbitrari. sed si pluribus fiindus 
ad alimenta fuerit relictus et hi inter se transigant: sine praetoris auctoritate facta trans- 
actio rata esse non debet. idem est et si ager fuerit in alimenta obligatus : nam nec pignus : 

16 ad hoc datum inconsulto praetore poterit liberari. Arbitratu praetoris uel de uniuersis ali- 

FF(VUJ 

^ et del. ' per fideicommissum ad hoc alimenta a legatario (u. t.)? ' ut deL {edd.) 
* inspicienda? 



1 in singuloB annos BS (Steph,) | id] de P' 

3 sei FW, ei P* | idemque est] idem est •• P* 

4 ad hoc] sic Stephanus quoque legit, nam cum 
uertieeet quasi easet ab hoc, id quod fecit etiam 
Cyrillue, addit: Ictin ci nep <t>iA€iKOMMiccoYM 

AXiMCNTOYM ad hOC AHrATApitp, TOYTCCTIN €1 KAI 
KATA 4>|AeiK6MMICC0N KATeA€i<|)6H TA AXiMCNTA HAp* 

AYTOY eTTi TOYT(|) AHrATApi({). nec prohabiliter 
acribitur ab hoc, cum ifa hoc abundet: magis 
putarim fuisse ad hoc alimenta a leg. 5 nt] 
fugit P, fuit U I consumat] constituat P* 
6 annos e. e. r. c. p. singulos om. F^, annos 
om, V 7 conseq.] mox seq. P", inc. V" \ 
quid si] si P^V, si quid U 8 quidj quod 
P* I acceperit P' 9 consequeretur P \ et 
puto] ut p. P" 10 tali om. F^j tali transact. 



alim. P 11 autem] enim P | sint om, P* 
12 apud] a P* 13 transigentium] transigen- 
dum P» 14 audit P; audiuit V 15 here- 
dibus F I habet P 16 alteruter] alter F: 
Tic AYTWN BS (Steph.) I urguet f^ 18 prae- 
toris P, praeto U* 19 amittere F^, mittere U 
21 ualetudinenem' F' 22 transi-^gi^ F' 
23 8 ed F^ 24 frui P 25 alimenta om, P- | 
ha'e'c F^ 26 specienda in quibus] F, spe- 
ctanda quibus PVU, spectanda in quibus /1 

XpH CKOnHCAI TON TTpAiTCOpA, CN nOIAIC Cet, liS 

[Steph.) 28 buestario P"- \ transegisset P" 
30 uel cet,] et cet P 32 uelinque P* \ de- 
trahere P« 33 sed et si P 34 hi om. P- j 
transan ctio F 35 et om. P 36 uel . . . 
uel] et . . . et P* 



I 



AcnoKiBnd 



77 



II 15 8-9 



n mentiB uel de parte eonim transigi oportere plas quam mAnifestnm est. Si praetor aditos 
eitra caasae cognitionem transigi permiserit, transactio nnllius erit momenti : praetori enim 
et res quaerenda commissa est, non neglegenda nec donanda. sed et si non de omnibus 
inquisierit, quae oratio mandat, boc est de causa de modo de personis transig^tium, di- 

18 cendum est, quamuis de quibusdam quaesierit, transactionem esse irritam. Sed nec man- 6 

19 dare ex hac causa iurisdictionem uel praeses prouinciae uel praetor poterit. Transactiones 

tlimentorum etiam apud procuratorem Caesaris fieri possunt: scilicet si a fisco petantur 

tlunenta. secundum quae et apud praefectos aerarii transigi poterit. Si cum lls quidem 

esset de aHmentis, transactum autem de lite ftiisset: transactio ualere inconsulto praetore 

oon potest, ne circumueniatur oratio. fingi enim lites poterunt, ut transactio etiam citra lo 

praetoiis fiat auctoritatem. Si eidem alimenta et praeterea legatum praesenti die datum 

sit, et transactum fuerit citra praetoris auctoritatem: id quod datum est imputabitur prius 

22 in legatum quod praesenti die datum cst, superfluum in alimentariam causam. Si quis de 
alimentis transegerit sine praetoris auctoritate, id quod datum est in praeterita alimen&i 
cedet. nec interest tantum in qnantitate sit debita, quantum datum est, an minus, an plus: i6 
nam et si minus sit, adhuc tamen id quod in solutnm datum est in praeterita alimenta im- 
pntabitar. sane si is, qui de alimentis transegit, locupletior factus sit ea sohitione: tn quod 
fiictuB sit locupletior aequissimum erit in eum dari repeti^ionem : nec enim debet ex alieno 

23 damno esse locnples. Si in annos singnlos certa quantitas alicui Aierit relieta homini hone- 
stioris loci ueluti salarium annuum uel usus fructus, transactio et sine praetorefieripoterit: to 
oeterum si usu» fructus modicus alimentorum uice sit relictu^, dico transactionem citra prae- 

34 torem factam nnliius esse momcnti. Si cui non nummus ad alimenta, sed {rumentnm atque 
oleum et cetera, quae ad uictum necessaria sunt, fuerint relicta: non poterit de his transi- 
gere, sine annua siue menstrua ei rellnquantnr. si tamen ita sine praetore transegerit, ut 
in uicem eorum nummum quotannis uel qnotmensibus acciperet et neque diem neque mo- ts 
dum permutauit, sed tantum genus: uel ex contrario si pactns inerit, ut in generibus ali- 
menta acciperet, quae in nnmmis ei relicta fuissent: uel si uinum pro oleo uel oleuui pro 
uino uel quid aliud commutauit: uei locum permutauit, ut quae erant ei Komae alimenta 
relicta, in municipio uel in prouincia acciperet uel contra: uel personam commutauit, ut 
quod a pluribus erat acceptums, ab uno acciperet: uel alium pro alio debitorem acceperit: so 
25 haec omnia habent disceptationem praetoris et pro utilitate alimentarii recipienda sunt. Si 
ad habitationem || certa quantitas sit ^nnua relicta et ita sit transactum sine praetore, ut f. 54 
habitatio praestetur, ualct transactio, quia fmctus habitationis praestatur, licet minae uel 
incendio subiecta transactio^ est. per contrarium qnoque si pro habitatione, quae erat re- 
licta, placuerit certam quantitatem praestari, transactio rata est et oitra praetorem. 86 

B Idem Hbro primo opinionnm. Qui cum tutoribus suis de soia portione admini- fB.ii,2,9 8 

stratae tutelae suae egerat et transegerat, aduersus eosdem tutores ex persona fratris sui, 

1 cui heres extiterat, agens praescriptione factae transactionis non summouetur. Transactio 

qnaecumque fit, de his tantum, de quibus inter conuenientes placuit, interposita creditur. 

9 Qni per fallaciam coheredis ignorans untuersa, quae in uero erant, instramentum trans- 40 

s actionis sine Aquiliana stipulatione interposuit, non tam paciscitur quam decipitur. £i qui, 

nondnm certus ad se querellam contra patris testamentum pertinere, de aliis causis cum 

FP(VU) 



^ firmant B: transactio deL 

1 opostere F^ 3 negle^^gen^da F^ 8 et 
oin. P" 11 auctoritate fiat P | si et idem P* 
13 sup.] et sup. PVU 14 datum et praet. P* 
16 praeteritaj praetor ista P* 17 d^e' alim. 
F\ alim. P | in quod] P^V", in in quod P», 
m id quod P^V*U, in id quo JP 18 factum 
est P* I repetionem F, peticionem V 21 usu- 
fiructus F I relictu F {em.f) 23 fuerit P f 
poterint P^VU", poterant P*U* 26 acce- 
perint P f ef n. d. F* 31 haec o. h. disc. 



praetoris] affert Latine BS (Steph.) \ acci- 
pienda PU 32 si't* transactum F \ ut] et P", 
ut et U 33 ha'be*bitatio F 35 quanti- 
tate'm F' \ citra pr.] sine praetore P 39 ^t] 
FcumBS{St€ph.): ei oiA^HnoTC ^iAaycic rcNHXAi, 
sit PU, et aic eadem acholia ad 11, 2, 4 hoc 
caput citant Latine: tpancJ^ktio koyackoym- 
KOYc ciT 40 falliciam F \ ignoras F \ untnersa 
F, omnia V 41 decipia tur F \ ei qui] 
siue P-? 



n 16 9^17 



78 



DE TRANSACnOMIBUS 



aduersariis pacto transegity tantam in his inteipositam pactnm noeebit, de qnibas inter eos 
actum esae probator. his tantam tiansactio obest, qaamnis maior annis niginti qninqne eam 
interposuity de quibns actum probatur. nam ea, quomm actiones competere ei postea con- 
pertum est, iniquum est peremi pacto. id de quo cogitatum non docetur^ 4 

10 Idem libro primo responsorum. De re filiorum, quos in potestate non habuit, [ B. 11, % 10 Sf 
transigentem patrem minime eis obesse placet. 

11 Idem libro quarto ad edictum. Post rem iudicatam etiam si pronocatio non [B.l l,2,li E 
est interposita, tamen si negetur iudicatum esse uei ignorari potest an iudicatum sit: quia 
adhuc lis subesse possit^ transactio fieri potest 9 

12 Gelsub libro tertio digestorum. Non est ferendus qui generaliter in his, quae [B.li,2,l2 E 
testamento ei reliota sunt, transegerit, si postea cansetur de eo solo se cogitasse, quod prima 
parte testamenti ac non etiam quod posteriore legatum sit. si tamen postea codiciUi pro- 
feruntur, non improbe mihi dictums uidetur de eo dumtaxat se cogitasse, qnod illaram ta- 
6ularum, quas tunc nouerat, scriptura contineretur. i4 

13 Aemilius Macer libro primo ad legem uicensimam hereditatiam. Nulli pro- [B.ii,2,i8 Ef 
curatorum principis inconsulto principe transigere licet. 

14 ScAEUOLA libro secundo responsomm. Controuersia inter legitimom et scriptum |B. li,27li P 
heredem orta est eaque transactione facta certa lege finita est: quaero creditores qnem 
oonnenire possunt? respondit, si idem creditores essent, qui transactionem fecissent, idob- 
Mematidum de aere aiieno, quod irUer eos eonueniseet: si alii creditores essent, propter inoer- M 
tum sucoessionis pro parte hereditatis, quam uterque in transactione expresserit, utOibus 
actionibus conneniendus est. 

15 Paulus libro primo sententiarum. Pacto conuento Aquiliana qui- ["Pani. i, i, 8. B. 11,2,1 5 P 
dem stipulatio subici solet: sed consultius est huic poenalem quoque stipulationem subiun- 
gere, quia rescisso forte pacto poena ex stipulatu peti potest. n 

16 EteBMoaENiAiTus libro primo iuris epitomarum. Qui fidem lidtae transactionis [B. 11, 2, 16 P 
rapit, non exceptione tantam summouebitur, sed et poenam, quam, si contra placitum fe- 
cerit rsto manente pacto, stipulanti recte promiserat, praestare cogetur. 

17 PAPiNiAmJB libro secundo quaestionum. Uenditor hereditatis emptori mandatis fB.ii , 2, 17 P* 
actionibus cum debitore hereditario, qni ignorabat uenditam esse hereditatem, transegit: so 
si emptor hereditatis hoc debitum ab eo exigere uelit, exceptio transacti negotii debitori 
propter ignorantiam suam accommodanda est. idem respondendum est et in eo, qui fidei- 
commissam recepit liereditatem, si heres cum ignorante debitore transegit. 

FP(VU) 

^ Ilaec turbata interpretationibus antiquis male inter uerba receptis sie olim fuerunt: tantnm 
in tiis transactio obest, quamuis maior uiginti quinque annis eam interposuit, de quibus 
actum probatur: nam iniquum est peremi pacto id de quo cogitatum non docetur. 



2 esset P* 3 etsi postea compertum habet 
Latine affert BS (Steph.) 5 potesta'te' F' 
8 es^^se" F' 10 quae om, F* 11 testa- 
mento ei] — testamento P* | transegerat F' \ 
de eo] deo F \ se] PVU, om, F 12 poste- 
riori P" 13 eodemtaxat F \ quod] sic Hal, 
eum BS (Steph.)\ onep th rpA4>$ ncpicxcTAi 
Ta>N AiAOHKcaN, qu6 libri 14 continetur PVU 
15 alius martianus P, elius marcianus V, 
celius (uoluit aelius) macer U: AiMiXioc B | 
hereditatio P", hereditatum VU \ procura- 
torem F' 18 transactione] transactio est 
P- I fa cta^ F^ 19 respondi F^PVU \ is- 
dem P I id obs. ... 20 conuenisset om, F: ci 
M€N 01 AiAAycAMeNOi AYToi €ici AmcictaI, ta cyM- 



4>(i>nh6€nta mctaIy AYTa>N KpATeiTb) nepi rCm 
Xpeu>N BS (Cf/r.): ei mcn 01 aytoi AANeiCTAi 

HCAN THC KAHpONOMIAC, inONTAI TOIC CYM^XONHOei- 

ciN J9 (Anon.) : similiter etiam Steph, 22 actio- 
nibus om. F: oytiAiac ApcorAc Ixoyci B (Anon.), 
oYTiAicjc eNAfOMCNOc BS (Steph.) 23 con- 
ue^-nto F^ \ '^a^quiliana F* \ quidem om. P* 
et Pauli libri, guorum perpauci tantum hoe cgput 
habent 24 poenalem quoque stipulationem] 
poenam quoque PauH Hbri 25 fbrte] quo- 
quomodo PatUi libri \ poena om. P' \ stipula- 
tione Pauli liber Aurel. \ peti] repeti Pauli edd. 
contra librum AureL 26 licitae t' transact. F* 
30 debitor^e^ P» I ignorauat F 



OB P08TULAND0 



79 



ra 1 1 



LIBEB TEBTIUS. 



f. w 



I. 

« DE POSTDLANDO R 



EPS 



1 IjLPUinJS libro sexto ad edictum. Hunc tituluin praetor proposnit habendae [ b.8, i,i E 
ratioins csoBa suaeqne dignitatis tuendae et decoris sui causa^, ne sine delectu passim 6 

1 apiid 86 postoletar. £apropter tres fecit ordines: nam quosdam in totum prohibuit postu- 
hure, quibnadam uel pro se permisit, quibusdam et pro certis dumtazat personis et pro se 

t permisit. Postolare antem est desiderium suum uel amici sui in iure apud eum, qui iuris- 

^ dictioni praeest, exponere : uel alterius desiderio contradicere. Initium autem fecit ["Ep. 14, 72 - 
pnietor ab his, qui in totum prohibentur postulare. in quo edicto aut pueritiam antcasum lo 
excasaait. pueritiam: dum minorem annis decem et septem, qui eos non in |^ 'Pon. 85, 2 
totimi corapleuit, prohibet postulare, quia moderatam hanc aetatem ratus est ad [(Ep. 'PoiJTO 
procedendum in publicum, qua aetate aut paulo maiore fertur Nerua filius et publice de 
inre responsitasse. propter casum surdum qui prorsus non audit prohibet apud se postulare : 
Qec enim erat permittendum ei postulare, qui decretum praetoris exaudire non poterat, i5 
qnod etiam ipsi erat periculosum fhturum: nam non exaudito decreto praetoris, quasi non 

4 obtemperasset, poena ut contumax plecteretur. Ait praetor: Si non habebunt aduocatum, 
*ego dabo.' nec solum his personis hanc humanitatem praetor solet exliibere, uerum et si 
qvifl alius sit, qui certifl ex causis uel ambitione aduersarii uel metu patronum non inuenit. 

6 Seeando loco edictnm proponitur in eos, qni pro aliis ne postulent: in quo edicto excepit so 
pnetor sexnm et casum, item notauit personas in tuipitndine notabiles. sexnm: dum fe- 
minaa prohibet pro aliis postniare. et || ratio quidem prohibendi, ne contra pudicitiam sexni f. 55 
eongrnentem alienis causis se immisceant, ne niriiibus officiis fungantur nmlieres: origo 
nero introdueta est a Carfania improbissima femina, quae innerecunde postulans et magi- 
Btratnm inqnietana cansam dedit edicto. casum: dum caecnm utrisque Inminibus orbatnm t5 
praetor repelUt: nidelicet quod insignia magistratus uidere et reuereri non possit. refert 
etiam Labeo Publilinm caecum AsprenatiB Noni patrem anersa sella a Bruto destitutum, 
cnm nellet postulare. quamuis autem caecus pro alio postuhure non possit, tamen ["D.5,l,6 
et Benatoriiim ordinem retinet et iudicandi officio fhngttur. numquid ergo et magistratus 
gerere possit? sed de hoc deliberabimus. exstat quidem exemplum eius, qui gessit: [^) so 
Appina deniqne Claudius caecus consiliis publicis intererat et in senatu seuerissimam dixit 
sententiam de Pyirhi captinis. aed melius est ut dicamus retinere quidem iam coeptum 

FPfsru) 

^ timUiter B: Juitfer€ habendae rationis causa decoris sui suaeque dignitatis tuendae causa 



4 prex)OSuit P 5 suiVcausa F 6 ordines 
ri nam F 7 pofermisit F \ quibusdum 
F* (em. fn.3) 8 ami*^ci' JP 11 excausa- 
mt F 14 responponsitasse F^, respon- 
diase F*PVU \ prohibefur* F' 17 obtem- 
peraMent P* | contuma^x" plecte^reiur F' \ 
habebit P" 20 proponetur FO \ qui pro 
aliis ne postulent] oTTiNec erepoic CYNHropeiN 
of ^ Af NANTAi BS (Steph.) I excipit P 22 pro- 
hibet om. P" I nec contra F 23 nec uirili- 
bns (oiribnB P') PVU 24 carfania] Feum 



BS (Steph,): KAp<t>ANi'A, caphariiia P, chaphar- 
nia V, cafamia U 26 uideri P" | reuereri] 
retineri P' 27 'ef etiam F \ pnblium PVU: 
TToyBAikon tina BS {Steph.) : ef* Ual. Max. 8, 
7, 5 I aspenatis P*, aspemati P*U, 'Acnep- 
Ni^TOY NoNNOY BS (Steph.) \ aduersa PV 
29 fungitur] PVU cum gemino loco, fungetur 
F I namquid P' | et om. P< 30 deliberaui- 
mus P I exst 'ifat F, et extat V, et estat U | 
qui] quiui F \ ges^sit F' 81 cladiuB P" 
82 piirrhi P-, pyrris P17* 



ra 1 1-2 



80 



DE 



magistratam posse, adspirare autem ad noaum penitus prohiberi: idque mnltis comprobatar 

6 ezempliB. Kemouet autem a postnlando pro aliis et eum, qui corpore suo muliebria pas- 
SU8 est. si quis tamen ui praedonum uel hostium stupratus est, non debet notari, ut ct 
Pomponius ait. et qui capitali crimine damnatus est, non debet pro alio postulare. item 
senatus consulto etiam apud iudices pedaneos postulare prohibetur calumniae publici iu- i 
dicii damnatus. et qui operas suas, ut cum bestiis depugnaret, locauerit. bestias autem 
accipere debemus ex feritate magis, quam ex animalis genere: nam quid si leo sit, sed 
mansuetus, uel alia dentata mansueta? ergo qui locauit solus notatur, siue depug^auerit 
siue non: quod si depugnauerit, cum non locasset operas suas, non tenebitur: non enim 
qui cum bestiis depugnauit, tenebitur, sed qui operas suas in hoc locauit. denique eos, 
qui uirtutis ostendendae causa hoc faciunt sine mercede, non teneri aiunt ueteres, nisi in 
harena passi sunt se honorari: eos enim puto notam non euadere. sed si quis operas suas 
locauerity ut feras uenetur, uel ut depugnaret feram quae regioni nocet, extra harenam: 
non est notatus. his igitur personis, quae non uirtutis causa cum bestiis pugnauerunt, pro 
88 praetor permittit irilegare, pro alio prohibet. sed est aequissimum, si tutelam uel curam 
huiusmodi personae administrent, postulare eis pro his, quorum curam gerunt, concedi. qni 
aduersuB ea fecisse monstretur, et pro aliis interdicta postulatione repellitur et pro aesti- 

7 matione iudicis extra ordinem pecuniaria poena multabitur. Ut initio huius tituli dixi- [^ 
mns, tres ordines praetor fecit non postnlantium: quorum hic tertius est, quibus non in 
totum denegat postulandi facultatcm, sed ne pro omnibus postularent: quasi minus deli- i 



8 querint quam ^t^qui superioribus capitibus notantur. Aitpraetor: 'Qui lege, plebis i B. L e. 



Bcito, senatus consulto, edicto, decroto principum nisi pro certis personis postulare prohi- 
l>entur: hi pro alio, quam pro quo licebit, in iure apud me ne postulent.' hoc edicto con- 
tinentur etiam alii omnes, qui edicto praetoris ut mfames notantur, qui omncs nisi pro se 
9 et certis personis ne postulent. Deinde adicit praetor: Qui ex his omnibus, qui supra scripti i 
Bunt, in integrum restitutus non crit, eum.* 'Qui ex his, qui supra scripti sunt* sic accipe: 
si fuerit inter eos, qui tertio edicto continentur ct nisi pro |{ certis personis postulare pro- 1 

10 hibentur: ceterum si ex superioribus, difiicile in integrum restitutio impetrabitur. De qua 
autem restitutione praetor loquitur? utrum de ea quae a principe uel a senatu? Pomponins 
quaerit: et putat de ea restitutionc sensumi quam princeps uel senatus indulsit. an autem i 
et praetor restituere possit, quaeritur: et mihi uidetur talia praetorum decreta non esse ser- 
uanda, nisi sicubi ex officio iurisdictionis suae subuenerunt: ut in aetate obseruatnr, si quis 
deceptus sit, ceterisque speciebus quas sub titulo de in integrum restitutione exsequemur. 
pro qua sententia est, quod si quis famoso iudicio condemnatus per in integrum restitutio- 

u nem fuerit absolutus, Pomponius putat hunc infamia eximi, Deinde adicit praetor: Tro i 
'alio ne postalent praeterquam pro parente, patrono patronai liberis parentibusque patroni 
patronae*: de quibus personis sub titulo de in ius uocando plenius diximus. Item adicit: 
liberisue suis, fratre sorore, uxore, socero socru, genero nuru, uitrico nouerca, pnuigno 
'priuigna, pupillo pupiUa, Juriaso furiosa,' 

2 Gaius libro primo ad edictum prouinciale. *fatiio fatua : cum istis quoque per- |B.8, 1,2 . 
sonis curator detur. 
FP(VU) 



^ hi quam uel quam ii? 

2 'cautem F \ mulieria P" 5 ped. iud. PV 
6 autem om, P^V 7 f u^eritate F 8 den- 
toVta F I logauit F 9 quod] F^PU, quid jP*, 
quad F' | non enim ... 10 tenebitur bis F 
{em, w. 3) 11 ostendaedae F" 12 honerari 
F'' I eos] hos PV 13 ut pugnaret P', ut ex- 
pugnaret P* 14 cum] PVU, om. F \ pugna- 
ueruB nt F, pugnauerint U 15 hui. pers. tut 
u. cur. PV 18 titadli F 20 deneget P- | 
Vquaai F 21 quam hi] qua mihi F 22 Bcitu 
F^ I poti principum ins. placito PVUi AcKpe- 



TOY BAciAecac htoi AiataSccoc BS {Steph.) 
23 quam] nisi quam P^? 24 ut in infames F 
26 eum] ex P" | accipimus PV 28 rest 
imp.] restitutionem impetrauit (— bit V) PVU 
30 quam] qua P | uel] del P' 31 et praet] 
praet F", ut praet. [/• 32 sicubi] cui P^V, 
si cui P^U 33 Bubs' F \ exseqaitur P^U, 
exsequimur P^ 34 famosa F' 38 pi- 
'^ui^gno F^ («m. priuigno m. 3) 39 furioso 
om. F 40 fatuV fatua F, factuo P-, fatua 
fatuo P^ fatne fatuae U% fatuo fatoae U* 



POSTULAiroO 



81 



m 1 3 - 2 1 



e 



Ulpianub libro sexto ad edictam. 'Cui eorum a parente, aut de maiorifl partis [B.8, 1,8 E 
'tatomm > sententia, aut ab eo cuius de ea re iurisdictio fuit ea tutela curatioue data erit.* 
JLdfinitates non eas accipere debemus, quae quondam fuerunty sed praesentes. Item Pom- 
ponius nurus et generi appellatione et soceri et socrus et uiteriores, quibus pro praepositio 
solet accedere, contineri ait. In curatoribus debuisse eum adicere: muti ceterorumque, 6 
<iaibas dare solent, id est surdo prodigo et adulescenti: 

PATTLtJS libro qtlinto ad edictum. item quibus propter infirmitatem curatorem fB.8,i,8 E 
praetor dare solet, 

Ulpiakus libro nono ad edictum. et qui negotiis suis aliquo perpetuo morbo |B.8,l,i E* 
saperesse non possunt. lo 

Idem libro sexto ad edictum. Puto autem omnes, qui non sponte, sed neces- [ "B.8, 1,5 E 
sario ofiScio fhnguntur, posse sine offensa edicti postulare, etiamsi hi sint, qui non nisi pro 
8€ postalare possunt. si quis aduocationem praestare fuerit prohibitus, si quidem apud se, ut 
solent facere, tempore magistratus sui, puto eum postea apud successorem eius adesse posse. i4 
r Gaius libro tertio ad edictum prouinciale. Quos prohibet praetor apud se po- |B.8, 1,6 ^f 

stnlare, omnimodo prohibet, etiam si aduersarius eos patiatur postulare. 
^ Papdoanus libro secundo quaestionum. Imperator Titus Antoninus [B. 8, 1, 7. Ep. 14, 7« P 
rescripsit enm, cui aduocationibus in quinquennio* interdictum esset, post quinquennium 
pro omnibus postulare non prohiberi. diuus quoque Hadrianus rescripserat de exilio reuer- 
rom postulare posse. nec adhibetur distinctio, quo crimine silentium uel exilium sit irroga- so 
tom, ne scilicet poena tempore detenninata contra sententiae fidem ulterius porrigatur. 
3 Idem libro primo responsorum. £x ea causa prohibitus pro alio postulare, quae [b.8, 1,8 P 
inCuniam non irrogat ideoque ius pro omnibus postulandi non aufert, in ea tantum pro- 
uincia pro aliis non recte postulat, in qua praeses fuit qui sententiam dixit, in alia uero 
non prohibetur, licet eiusdem nominis sit. S5 

10 Paulus libro singulari regularum. Hi qui fisci causas agunt suam uel filiorum f B.8,l,9 *S 
I et parentium suorum uel pupillorum quorum tutelas gerunt causam et aduersus fiscnm f. 56 
agere non prohibentur. decuriones quoque contra patriam suam caosas agere prohibentur, 
praeter snperiores personas. 89 

U Tryphoninub libro quinto disputationum. A principe nostro rescriptum est |B.8, 1,10 P 



Qon prohiberi tntorem adesse pupillo in negotio, in quo aduocatus contra patrem eius fuisset. 
sed et illud permissum ab eo est agere tutorem pupilH causam aduersus fiscum, in qua 
l mduersus patrem pupilli antea aduocatus fisci fdisset. Qui autem inter infames sunt, se- 
€|aenti ^ulo explanabitur. 

11. 

« DE fflS QUI NOTANTUR INFAMIA R 



85 



EPS 



1 luLiANUS libro primo ad edictum. Praetoris uerba dicunt: Infamia notatur [b. 21, 2,1 (E*) 
*qai ab exercitu ignominiae causa ab imperatore eoue, cui de ea re statuendi potestas fuerit, 

FP(VU) 

I tribunQmm (Rueckenu)! e/. Gai. 1, 185 ' quinquennium (Hal)? 



1 de om. P^VU 2 curatioue data Verit F, 
corata erit P" 3 acc. deb. non eas PV 
4 praepositio] proposito F^, praeposito PV, 
propositio V 5 muti] uti F^PVU 6 dari 
F^PU 11 sponteestdnec. F* 12 fung. off. 
PVU 14 adisse P" 15 prohibet etiamsi 
adnersarins' praetor jP 18 cuij qni F \ in 
om. P^V I post bh F^ 19 rescripsirat F*', 
reseripBit U \ reuersus PV 20 iproroga- 
tnm J" 21 ne] nec P*, ne cui P*l/*, nec 
coi U- I Vcflicet /* 23 affert P*V 26 cau- 
sam PU 27 s i'norum F 28 prohibetur 



decriones q. contrariam F(em. m. 3) : kai oi Boy- 

^eyTAi Td)N Ti6A€(i>N KATA THC OtK€IAC ITATplAOC 

B8 iSteph.) I suas PU' 29 ipersonas F 
30 triphonius PVT7 31 prohiberum P* 32 eo 
est] eo et Ff, eodem P*U \ causam aduersus] 
PU, caucasaduersus F 34 explinabitur F^ 
36 inf not P 37 iulianus] ita libri etm B 
et BS {Steph.) \ lib. iii PVU \ uerba 'ignomi- 
niae causa ab imperatore eoue* dicun a*t F 
nitatur F", notantur P" 38 exercites F^ 
cui] qui JF^ | statuendi p. f. dim. erit qu 
om. F' I statnendi causa pot. P^^V 

6 > 



m 2 1-2 



82 



DB HIB QUI 



'dimigsas erit: qoi artiB ludicrae pronuntiandiae causa in Bcaenam prodierit: qui lenoeinium 
Tecerit: qui in iudicio publico calumniae praeuaricationisue causa quid fecisse iudicatns 
'erit: qui furti, ui bonorum raptorum, iniuriarum, de dolo malo et fr^ude sno nomine 
'damnatus pactusue erit: qui pro socio, tutelae, mandati, depositi suo nomine non contrario 
'iudicio damnatus erit: qui eam, quae in potestate eius esset, genero mortuo, cum | Uat sao & 
'eum mortuum esse sciret, intra id tempus, quo elugere uirum moris est, antequam nimm 
'elugeret, in matrimonium collocauerit: eamue sciens quis^ uxorem duxerit non iussu eius, 
'in cnius potestate est: et qui eum, quem in potestate haberet, eam, de qua snpra com- 
'prehensum est, uxorem ducere passus fuerit*: quiue suo nomine non iussu eius in [(Pat) 
'cuius potestate esset, eiusue nomine quem quamue in potestate haberet bina sponsafia lo 
'binasue nuptias in eodem tempore constitutas habuerit/ 

ULPiAmJs libro sexto ad edictum. Quod ait praetor: 'qui ab exercitu dimissus |B.2l,2,2 E 



'erif: dimissum accipere debemus militem caligatum, uel si quis alius usque ad centurionem, 
uel praefectum cohortis uel alae uel legionis, uel tribunum siue cohortis siue iegionis di- 
missus est. hoc amplius Pomponius ait etiam eum, qui exercitui praeest, licet consularibns is 
insignibus utitur, ignominiae causa ab imperatore missum hao nota laborare: ergo et u 
dux cum exercitni praeest dimissus erit, notatur, et' si princeps dimiserit et adiecerit igno- 
miniae causa se mittere, ut plerumque facit, non dubitabis et ex edicto praetoris eum m- 
famia esse notatum: non tamen si citra indignationem principis successor ei datus est 

1 Exercitum autem non unam cohortem neque unam alam dicimus, sed numeros multos mi- » 
iitum : nam exercitui praeesse dicimus eum, qui legionem uel legiones cum suis auxiVis ab 
imperatore commissas administrat: sed hic etiam eum, qui ab aliquo numero militumnus- 

2 sus est, quasi ab exercitu missum sic accipiemus. 'Ignominiae causa missum*: hoc ideo 
adiectum est, quoniam multa genera sunt missionum. est honesta, quae emeritis stipendiis 
uel ante ab imperatore induJgetur: ett causaria, quae propter ualetudinem laboribus militiae n 
BOluit: est ignominiosa. ignominiosa autem missio totiens est, quotiens is qui mittit addidit 
nominatun 1 ignominiae causa se mittere: semper enim debet addere, cur miles mittatnr. f.5- 
sed et si eum exauctorauerit, id est insignia militaria detraxerit, inter infames effidt, licet 
non addidisset ignominiae causa se eum exauctorasse. est et quartum genus missionis, si 
quis euitandorum munerum causa militiam subisset: haec autem missio existimationem non so 

8 laedit^ ut est saepissime rescriptum. Miles, qui lege lulia de adulteriis fuerit damnatus, ita 

4 mfamifl est, ut etiam ipsa sententia eum sacramento ignominiae causa soluat. Ignominia 

5 autem missis neque in urbe neque alibi, ubi imperator est, morari licet Ait praetor: 'qui 
'in scaenam prodierit, infamis est*. acaena est, ut Labeo definit, quae ludorum faciendomm 
causa quolibet loco, ubi quis consistat moueaturque spectaculum sui praebiturus, posita sit as 

FP(VU, inde a u. 17 ceps dim. L) 

^ qui? #etf poiiua quis deL ^ et qui eam, quam in potestate haberet, genero mortuo, cum 
eum mortuum esse tum scuret, in matrimonium conlocauerit eamue sciens uxorem duxerit: 
et qui eum, quem in potestate habereti earum quam uxorem ducere passus fuerit Uatic 
* notatur et dd. 



1 aritis F I ^''ronuntiandiue F^ \ prodide- 
rit PVU I lenVocinium F 2 praebarica- 
tionisue F 8 furti] porti F^ 6 esse *i*8ci- 
ret F'i esse tum sciret lulianus Uat, Jr» 
320 I moris] mortis P- 7 elug.] lug. PV ) 
in] i f^ I matrimonio PVU 10 pot. esset 
am.P' 11 in om. F' 13 centyrionem F 
14 C^o^hortis J" | alie P- 1 cohertis F^ 16 ins. 
ut bisF'*\ leorare F^ \ ergo] PVU, ego F: 
drroToc cctin 6 cTpATHroc BS {Steph.) 18 causa 
se mittere] FP^V*, catisa remittere U, causa 
•emittere P; causa emittere V", causa se 
emittere L \ indign'it*ationem F' 20 exer- 
citus P- I cohertem F^ \ aliam P* 23 •^a^cci- 
piemus P*«*» 25 ab om. P- | est] PVLU, 



et F\ ecTi KAi N KAYCAPiA MiccicoN BS (Steph.) I 
ualetudines P 26 ignbminiosa aUerum om. 
P* I metit P- I addidiq F^LU^, addit F^, adi- 
citPVT?': OTAN lAiKcoc cmH BS (Sieph.), oxm 
cmH pHTa>c B (Atum.) 28 infames] inlacu- 
mes F', fames LU 29 cause eum P^, causa 
eum U I quirtum F^ 30 eotandorum F* | 
estimationem PU, exstimacionem L 31 adni- 
terius F" I fuerit damn. de adult. PV, de 
ulteris dampnatus (om. fuerit) L 32 igno- 
miniae autem P'L, ignominiae autem causa 
P*U, ignominia (?) autem causa V 34 in] 
F'P*LU, om. P^P-F: cic ckhnhn BS (Steph.) 
35 consistat] constans P* 



NOTAKTUB INFAMIA 



83 



ni 2 2-6 



6 

1 



in pablieo priuatoae ael In uioo^ qao tamen looo pMBim hominee speetacali oaasa admit- 
tantor. eos enim, qai qaaesti» cauBa in oertamina desoendant et omnes propter praemium 
in Bcaenam prodeuntes famoBoa esse Pegaaus et Nerua MttB reBponderunt 

3 Gaiub libro primo ad edictnm proninciale. Qui autem qperas Buae locauity ut [ B. 21, 278 E 
Iffodiret artis iadicrae cauBa neque prodit, non notatur: quia non est ea res adeo turpis, 6 
nt etiam coosilium puniri debeat. 

4 Ulfianub libro sexto ad edictum. Atbletas autem Sabinus et Cassius respon- [B. 21, 2^4 E 
derant omnino artem ludicram non facere: uirtutis enim ^tia hoo facere. et generaliter 
ita omnes opinantur et ntiie uidetur, ut neque tliymelici neque «ystici neque agitatores nec 
qni aquam equis spargunt ceteraque eorum ministeria, qui certaminibus sacris deseruiunt, lo 

1 ignominiosi habeantur. Designatores autem^, quos Graeci BpaB^ytac appellant^ artem ludi- 
cram non facere Oelsus probat, quia ministerium, non artem iudicram exerceant. et sane 

3 locus iste hodie a principe non pro modico beneficio datur. Ait praetor: qui lenocinium 
'fecerif. lenocinium facit qui quaestuaria mancipia habuerit: sed et qui in }iberi8 hune 
quaestum exercet, in eadem causa est. siue autem principaliter hoc negotium gerat siue 16 
aKerius negotiationis accessione utatur (ut puta si oaupo fhit uel stabularius et mancipia 
talia habuit ministrantia et occassione ministerii qnaestum &cientia: siue balneator fuerit, 
oelttt in quibusdam prouinciis fit, in balineis ad custodienda uestunenta conducta haben« 

3 mancipia hoc genus obseruantta in of&cina), lenocinii poena tenebitnr. Pomponius et eum, 

4 qoi in seruitute peculiaria mancipia prostituta habuit, notari post libertatem ait. Calumnia- M 
tor ita demum notatur, si fuerit calumniae causa damnatus: neque enim sufficit calumnia* 
tum: item praeuaricator. praeuaricator autem est quasi uarioator*, qui diuersam [D.il, 15,1 
paitem adiuuat prodita causa sua: quod nomen Labeo a uaria certatione traotam ait, nom 

^ qni praeuaricatnr, ex utraque parte constitity quin immo ex aduersa. Item 'si qui furti, [p) 
'ui bonorum raptorum, ininriarum, de dolo malo suo nomme damnatus paetasue erit' simili ts 
OM>do infames sunt, 

^ Paulus libro quinto ad edictum. quoniam intellegitar confiteri crimen qui f B72i~276 E 
padsdtur. 

Ulpianus libio sexto ad edictum. Turti' acoipe sitt^ manifesti eiue nee mani- | B.21,276 E 
feetL Sed si furti uel aliis famosis actionibus quis condemqatus prouocattit, pendente iu- so 
dido nondum inter famosos habetur: si autem omnia tempora prouocationis iapsa sunt, 
letro infamis est: quamuis si iniusta appellatio eius uisa sit, hodie || notari puto, non retro f. 67 
notator. 8i quis alieno nomine condemnatus fuerit, non laborat infamia: et ideo nec pro- 
cnrator meus uel defensor uel totor uel curator uel heres fiirti uel ex alia simili specie 
oondemnatus in&mia notabuntur, nec ego, si ab initio per procuratorem causa agitata est. 85 

FFXVLU) 

^ aotem] item? ' sic diouia et hic et loco gemino 47, 15, 1 et 50, 16, 212: sed Vlpianum 
dedieee qoasi uariator inteuexit Stephanus {BS: cocanci BApiAxcop htoi noiKiXAoMeNOc) 



2 quaestatus F S scena P-?FL (m fort. 
eraea) \ petasus F^ 5 prodiret] proderet U, 
proderit L, prod** P' \ adeu F"* 7 athle- 
taBF(em,fn.3) SeratiaJF 9 thymelici] thu^ 
melid Ubri: oi OYMcAtKoi, toytccti oi ta 6n- 
eypiA XeroNTcc €N Toic 'OAYMnioic BS (Steph,): 
cf, Epit. 13, ISnot. I xystici] exustici F, sexu- 
stid P^VU, se esuBtici L: oi lYCTiKoi BS 
iStepL) 11 ludicram] FTVL, iudicam F^: 
TCXNHN TTAifNiKHN BS (Steph.) 12 qui'd'a F 
13 hodi^e F^ 14 quaes^^f uaria mancipi^^a' F^, 
qnestttria mancipia V, quacstruaria mancipia 
U I habuerat PV 15 quaes'i'tam J^ 16 ac* 
oessione] cessione F: cn npocOHKH aaahc tinoc 
eniTHAcYcecDC BS (Sieph.) \ ut puta'i* F 18 ue- 
luti PVL I baineis F^PLU \ custodiend um'a 
F\ habens] Brencm. et eie BS (Steph.): Ba- 



XANeYC . . . ANApAnoAA IXCON MICe6>e€NTA BS 

(Steph.), habent Uhri 19 obsemanta F 
(em.f)\ in] non in P^LU | lenocii P- 
20 plrostituta P^ 22 praebaricator J* 23 ad- 
iubat F I proditaV F \ uaria certatione] ua- 
ricacione P'V, uaria ratione P*, inc. U': 
AiTo THc noiKiAHc Aro^NiAC BS (Stcph.) \ tra- 
Ctum] F'P'' cum hco gemino et BS (Sfeph,): 
HApHKTAi, tractatum F^P^VLU \ num JF 
24aduerBa] ail^Aloco gemino Dig. | qnis PVLU 
26 sint P'V 28 paciscatur P' 29 sexto] u 
PV, om. inter alia U \ manifesti Biue nec ma- 
nifesti]/?'^ manifestiVBlo nec manifesti' F', 
manifesti sit siue nec man. P^LU 30 sed 
si] sed P', si U*, sed et si £ | prouocadit F 
32 infamias F 35 ego] F»PVLU, egu i": 
ergo Taur. 

6* 



m 2 6-11 



84 



DB HI8 QtJl 



ao 



8 TactasiM* ioquit 'erif : pactam* sie accipimus, si eam pretio qaantocumqae pactas est: alio- 
quin et qui precibus inpetraoit ne secum ageretur erit notatns nec erit ueniae nlla ratio, 

4 quod est inhumannm. Qui itissu praetoris pretio dato pactus est, non notatur. sed et si 
iureiurando delato iurauerit quis «e non deliqnisse, non erit notstns : nam qnodammodo in- 

6 nocentiam suam iureinrando adprobauit. 'Mandati condemnatus*: nerbis edicti notatur non 
Bolum qui mandatum suscepit, sed et is, qui fidem, quam adnersarius secntas est, non 

6 praestat. ut puta fideiussi pro te et solui : mandati te si condemnauero, famosnm facio. Hlud 
plane addendum est, qnod interdnm et heres suo nomine damnatur et ideo infamis fit, si 
in deposito nei in mandato male uersatus sit: non tamen in tutela uel pro sodo heres suo 
nomine damnari potest, qnia heres neque in tutelam neque in societatem snocedit, sed tan- 

7 tum in aes alienum defiincti. Contrario iudido damnatus non erit infamis: nec immerito. 
nam in contrariis non de perfidia agitur, sed de calculo, qui^ fere iudicio solet dirimi. 

7 Paulub libro quinto ad edictum. In actionibus, quae ex contractu proficiecnn- [b]21,2,7 ^ 
tur, lieet famosae sint et damnati notantur, attamen pactus non notatur, merito: quoniam 

ez his causis non tam turpis est pactio qnam ex superioribus. 13 

8 UiiPiAKUS libro sexto ad edictum. 'Genero* inquit mortuo*: merito adiecit [B.21,2,8 ^ 
praetor: cum eum mortuum esse sciret*, ne ignorantia puniatur. sed cum tempus luctos 
eontinuum est, merito et ignoranti cedit ex die mortis mariti: et ideo si post legitimum 
tempus oognoait, Labeo ait ipsa die et snmere eam lugubria et deponere. 19 

9 Paulus libro quinto ad edictum. Uxores uiri lugere non oompellun- ["B.2l,2,9. Ep.20,u E 
1 tur. Sponsi nullus Inctus est. 

10 Idem libro octauo ad edictum. Solet a principe impetrari, nt intra ["b. 21, 2, 10. Ep. 20, ii K* 
1 iegitimum tempaa mulieri nubere liceat Quae uirum eluget, intra id tempus sponsam 

fiiisse non nocet 14 

11 Ulpianub libro sexto ad edictnm. Liberoram aatem et parentiam |b. 21, 2,11. Ep. 20, u S 

1 luctus impedimento nuptiis non est. Etsi talis sit maritus, quem more maiorum lugeri non 
oportet, non posse eam nuptum intra legitimum tempus collocari: praetor enim ad id tem- 

2 pus se rettulit, quo uir elugeretur: qui solet elugeri propter tnrbationem sanguinis. Pom- 
ponius eam, quae intra legitimam tempos partnm ediden^/ putat statun posse nnptiis* se 

8 collocare: quod uerum puto. Non solent autem lugeri, utNeratius ait, hostes uel perdnel- so 
lionis damnati nec suspendiosi nec qui manns sR>i intnlemnt non taedio uitae, sed mala 
oonscientia: si quis ergo post huiusmodi exitum mariti nuptum se coUocauerit, infamia 

4 notobitur. Notatur etiam 'qui eam duxit*, sed si sciens: ignorantia enim excusatur non iuris, 
sed facti. excusatur qui iussu eius, in cnius potestate erat, duxerit, et ipse, qni passus est 
ducere, notatnr, utrumqne recte: nam et qui obtemperauit, uenia dignus est et qni passus ss 
est ducere, notari' ignominia. 
FP(VLU) 



qui deL > nuptum? " notari deL 



1 pactusue] PVXU^ ei eic Latine BS (StephX 
pactusque P, actosqne f» | pactum sic] PVL u, 
pactus sit F: toyto nohcon, ci m€ta timhmatoc 
ocoY ^HnoTc t6 ttakton €TroJHC€ BS (Steph.) 

2 ne] ine F 3 qui inssu] quissu F(em.f)\ 
KATA KcAcYciN BS {Steph.) 4 iureiur^ando 
F^ I nelato F^ \ iur'e*auerit F \ ae om. F 
5 mandatis P- | edicto F 7 te si] F^PW, 
tes F', item si P% m to si L: kiu kinhco) 

KATA COY THN KONTpAplAN MAnAATI KAI KATAAi- 

KAC6HNAI hk C€ nApACKeYAcco BS {Steoh.) 8 fit] 
fis F {em. m. 3) j sit LU 9 uel mandato 
PVLU 10 nominomine F* ISprofiscin- 
cuntur F 15 quam ex sup.] PVU, quam 
sup. FL: a>c €ni t<on ANcoTCpco BS {Steph.) 
17 punitur F 18 cedit] F, ced.. L", cedet 
PVL*U 19 ait ipso PU, aH ut ipso VL 
20 compelluntur] PVLU, compellentur jP, 



ANACKAzoNTAi BS {Steph.) 21 spousl enim 
n. I. PVU I est tm.P 23 elugit P-V \ leg. 
tompus] leg. qpns F {em.f) 26 lactus 'edt* 
imp. F*, luto cum imp. U \ etsi] si PVL'U | 
maioreml^ 27 nuptui PVLU 28uireluge- 
retur] iure lugetur P*, iure elugetur V, uir 
elugetur P^ 29 ediderit at putat F \ nuptiis 
{non nuptus) F 30 uel om.PVLU: 6 npoc 

TOYC noACMIOYC AYTOMOAHCAC KAI 6 KATAKpiOciC 

eni TYpANNiAi BS {Steph.) 32 qnis] qne V, 
qua U I marito F« | nnptui PVL*?, nuptiis U I 
s-^e' F' 33 nobitur F {em,f) \ eam] eum P- 
34 excnitur qui ut uid. F {em. m. 3) \ dnxerit et 
ipfie] forteteee duxerit ipse et: aytoc mcn cIkoy- 
CATcYcTAi, 6 A€ anacx6m€noc BS {Steph.) 35 ob- 
tempeuit F (em.f) | passus e^si; P* 36 no- 
tarij P*, notBtar PVLU, nutariri P*: atimoytai 
AiKAi6>c BS {Steph.) | ignomia P'L 



AKTUR INFAMIA 



85 



m 2 12-20 



^AULUS tibro qointo ad edictam. Qui iussn patris dnxlt, quamnis liberatna |B.21,2,12 S 
»tate patria eam retinuit, 1 non notatur. 



f.67' 



Tlpianus tibro sexto ad edictum. Quid ergo si non duoere sU pasaus, sed i B. 21, 2, 18 S 



Miquam duxit ratum habuerif? ut puta initio ignorauit talem esae, postea scit? non 
bitur: praetor enim ad initium nuptiarum se rettulit Si quis aUeno nomine bina spon* 6 
constittterit, non notatur, nisi eius nomine constituat, quem quamue in potestate ha- 
t: oeite qui filium uel filiam constituere patitur, quodammodo ipse uidetur constituisse. 
i ait praetor 'eodem tempore*, non initium sponsaliorum eodem tempore factum acd- 
Inm est, sed si in id«fn tempus concurrant. Item si alteri sponsa^ alteri nupta sit, ex 
(ntia edioti pnnitur. Cum autem factum notetur, etiam si cum ea quis nnptiaa uel lo 
salia constituat, quam uxorem ducere uel non potest uel fta non est, erit notatus. £x 
ffomisso arbiter infamiam non facit, quia non per omnia sententia est Quantum ad 
liam pertinet, muitum interest, in causa quae agebatur causa cognita aliquid pronun- 
m sit an quaedam extrinsecus sunt elocuta: nam ex his infamia non inrogatur. Poena 
ior nltra legem imposita existimationem conseruat, ut et constitu/tim est et responsum. is 
ata si eum, qui parte bonorum multari debuit, praeses relegauerit: dicendum erit du- 
sententia cum eo transactum de existimatione eius idcircoque non esse infamem. sed 
cansa fiirti nee manifesti in quadruplnm iudex condemnauit, oneratum quidem reum 
a aucta, nam ex fiirto non manifesto in duplum conueniri debuit: uerum hanc rem 
imationem ei non conseruasse, quamuis si in poena non pecuniaria eum onerasset, lo 
tactum cum eo nidetur^ Grimen stellionatus infamiam irrogat damnato, qnamuispubU- 
non est iudicium. 
'AULUS tibro quinto ad edictum. Seruus, cuius nomine noxale iudicium do- | B. 21, 2, 14 S 



B acceperit, deinde eundem liberum et heredem instituerit, ex eodem iudicio damnatus 
est famosus, quia non suo nomine condemnatur: quippe cum initio lis in eum con- ts 
ta non sit ' 

Tlfianus tibro octauo ad edictum. Notatur quae per calumniam uentris no- [B.2i,2,ig S 
I in possessionem missa est, dum se adsenerat praegnatem, 



^AULUS tibro octauo ad edictum. cum uon praegnas esset nel ex atio con- [B. 21, 2, 17 S 
«et: 



80 



iLPiAinjB tibro octauo ad edictum. debuit enim coerceri quae praetorem de- |B.21,2,16 E 
;. sed ea notatnr, quae cum suae potestatis esset hoc facit. 



rAics libro tertio ad edictum prouinciale. Ea, quae falsa existimatione de- [ B. 21, 2, 19 E 
i est, non potest uideri per calumniam in possessione fnisse. 8i 

Jlpiakus tibro octauo ad edictum. Non atia autem notatur quam ea, de [ B. 21, 2, 18. 19 Ef 
pronnntiatum est calumniae causa eam fuisse in possessionem missam. idque et in 
3 erit seruandum, qui calumniae causa passus est fitiam, quam in potestate habebat, 
Dssessionem uentris nomine mitti, 
^APiNiAKUB tibro primo responsorum. Ob haec uerba sententiae praesidis |B.21,2,20 P 

VLU) 



leretur (HaL)? 



passns] si passus F^, passus est F^PVLU 
buerit] habueri f [ ut om. P-V, inc. L" \ 
Don not.] sic not. P" 8 initium] PVU, 
i F, om. inter alia U \ factum] PPVX*, 
mm L^U 9 idem] id iibri: %td can kata 
nYTON €Yp€ea>ci KAipoN B (^noTi.) 11 uel 
luc. non PYU \ uel fas non est] non fa 
F^) non est F\ npoc hn 6 rAMoc h kata 

I H KATA NOMON K€KU>AYTAI BS {Stiph) 

tfamia F" 13 in^famiam F* 14 quigam 

extrincus sunt F^, extrinsecus sint F', 

trinsecns sunt P, ex intrinsecus sint U: 



TA llcoOcN XaAoymcna B (AnoTi.) I ex om. P' 
15 ut et constitum est F, et ut est consti- 
tutum P', ut est constitutum P^V, ut con- 
stitutum est LU 16 praesens P" j legane- 
ritP", relegauitX 18 condempnauerit PV 
19 aucta F | manifesta o F 20 pecuniania 
F(em.m,3) 21 damnat'm'o P 24 dempna- 
tus P' 25 in eum] ineom F'*, initio tis F^ 
31. quTae F \ decerit P" 33 falsaV F 
34 possessionem PLU 39 primo] uui 
PVLU 



i 



m 2 21 - 8 4 



86 



DB PROGURATORIBITS 



21 



22 



23 



24 



proninciae 'caUido commento nideriB accnsationiB instigator foiBse' pndor potina onerstar, 
quam ignominia nidetur irrogari: non enim qui exhortatnr mandatoris opera fimgitnr. 

Paxjlus libro secnndo responsomm. Lncius TitiuB crimen intendit Gaio Seio [ B. 31, 2, 81 
quasi ininriam passus atqne in eam rem testationem apnd praefectnm praetorio redtanit: 
praefectus fide non habita testationis^ nuUam ininriam Lncium Titium passum esse a Gaio s 
Seio pronun||tiautt. quaero, an testeSy quorum testimonium reprobatum est, quaai ex fiilso L 
testimonio inter infames habentur. Paulus respondit nihil proponi, cnr hi, de qnibus quae- 
ritur; infamium loco haberi debeant, cum non oportet ex sententia sine iusta nue ininsta 
pro alio habita alium praegrauari. 9 

Mabqellus* Hbro secundo publicorum. Ictus fiistium infamiam non importat, [8.21,2,28 
sed causa, propter quam id pati meruit, si ea fuit, quae infomiam damnato irrogat in oe- 
teris quoque generibus poenamm eadem forma statuta est 

Ulpianus libro octauo ad edictum. Parentes et liberi utriusque sexns nec |B.2l,2,23 
non et oeteri adgnati nel cognati secundum pietatis rationem et animi sui patientiam, proQt 
quisqne uoluerit, lugendi sunt: qui autem eos non eluxit, non notatur infamia. u 



Ideu libro sexto ad edictum. Imperator Seuems rescripsit non ofPiiisse mn- |B.2i^2,g4 * 
lieris famae quae$ium eiu$ in seraitute factnm. 
25 Papinianus libro secnndo quaestionum. Exheredatum quoque [uip. Uat82l. B.^i,2,25 * 
iUium luc/nm habere patris memoriae placuit, ideraque et in matre iuris eat, cuins here- 
1 ditas ad filium non pertinet. Si quis in beUo ceciderit, etsi corpus eins non conpareat, i 
lugebitur. 

m. 

« DE PROCURATORffiUS ET DEFENSORIBUS K 



1 Ulpianus Hbro nono ad edictnm. Procurator est qui aUena negotia mandatn fB.8,2,i 

1 domini administrat. Procurator autem uel omnium reram uel nnius rei esse potest consti- u 
tutus uel coram uel per nuntium uel per epistnlam: qnamuis quidam, ut Pomponins Ubro 
mcensimo quarto scribit, non pntent unius rei mandatum suscipientem procnratorem esse: 
sicnti ne is quidem, qui rem perferendam uel epistnlam uel nnntium perferendum snscepit, 
proprie procurator appellatur. sed nerius est eum quoque procnratorem esse qui ad nnam 

2 rem datus sit. Usus autem procnratoris perqnam necessarius est, nt qui rebns suis ipsi so 
8 Buperesse uel nolnnt uel non possunt, per aUos possint uel agere uel conueniri. Dari antem 

procurator et absens potest, 

2 Paulus Ubro octauo ad edictum. dummodo certns sit qui datus intellegetur 
1 et t> ratum habnerii. Fnriosus non est habendns absentis loco, quia in eo animus 

deest, ut ratnm habere non possit. 

3 Ulpianus Ubro nono ad edictnm. Item et ad litem fhturam et in diem et sub [b.8,2,8 
condicione et usque ad diem dari potest 

4 Paulub Ubro octauo ad edictum. et in perpetnnm. 

FP(VLU) 



B.8,2,2 



Ep.4,22 



B.8, 2,4 



1 testationi (eefd)? > Macer (u. t.)? 

2 ignomia P | •^o^pera F^ 5 habitata' F \ 
luci'n um F \ a gaio seio pass. esse PV 
6 pronuntiauerit F 7 habeantur F^U 9 '^a^Uum 
F* I praegrauiri F (em. m. 3) 10 marceUus] 
FU cvm B: MApKcAA., Mapwanoc BS (Steph.) 
ad B, 22, 5, 13 Jm., macer PVL \ postium F 
{em.m.3): h t&n ^onAAcoN nXHrH BS (Steph.) 
11 quam uTs^d pati F 15 eos om. PiV \ 
non elnxit no' non n. infamiam* F 16 Beneros] 
serai F{em. m. 3) | mnlieri P 17 qnaestum 
eius] PVU, eius quaestnm eius* F, questus 
eiuB L 19 ludum F \ rnriB F' 20 con^pa- 



reat^ F*: mh ^aInhtai B (An&n.): mhA€ ^AiNrrAi 
BS iSteph.) 23 et definioribiu F {em. m. 3), 
om. P- 24 negotiu F' | mandato PVU 
26 curam F^ \ nuntiam F* 27 scripsit PVL, 
rescripsit U \ puntent onius F', putet unius U 
28 sicuti] sicui P", sicut VLU \ quiYdem F 
30 ipse P* 31 per] uel per P^U, uel V, 
saltim per L 33 inteUigitur PV 34 is] 
P^VU, is si FP*, inc. L \ animo F» 38 tibro 
. . . perpetuum] lib. uiu et (et om. V) in per- 
petuo (— tuum P^V) ad edictum PV 



BT DEFEN80RIBU8 



87 



m 3 6-13 



B.8,2,6 E* 
B.8,2,6 E^ 



5 ULPiANns libro aeptimo ad edictum. PraesenB habetnr et qni in hortiB est 

6 Paulus libro sexto ad edictnm. et qni in foro et qni in nrbe et in continen- 
tJboB aedificiis: 

7 Ulpiakus libro septimo ad edictum. et ideo procnrator eins praesen1i« esse ["B.8,2,7 S* 
oidetar. 6 

^ Ideh fibro octano ad edictnm. Filitis fiimilias et ad ag^ndnm daro procnrato- [^B.e,2,8 S 
rem potest, si qua sit actio, qna ipse experiri potest: non solnm si castrense pecuiium 
habeat, sed et qniuis filius familias : nt pnta iniuriam passns dabit ad ininriarnm actionem, 
81 forte neqne pater praesens sit nec patris procurator nelit experiri, et erit inro ab ipso 
filio fiumlias procurator datus. hoc amplius lulianus scribit et si filio familias patri per lo 
filium eius in eadem potestate manentem fiat iniuria neque auus praesens sit, posse patrom 
procnratorem daro ad nlciscendam iniuriam, quam nepo» absentis passns est. ad defenden- 
dum quoqne poterit filius familias procuratorom dare. sed et filia familias poterit daro pro- 
enratorem ad ininriarom actionem. J nam quod ad dotis exactionem cum patre dat procu- f. 68' 
ntorom, supernacuum esse Ualerins Seuerus scribit, cum sufficiat patrem dare ex filiae is 
Dohintate. sed puto, si forte pater absens «it nel suspectae uitae, quo casu solet filiae com- 
petere de dote actio, posse eam procuratorem dare. ipse quoque filius procurator daii 
1 potexit et ad agendum et ad defendendum. Inuitus procnrator non solet dari. innitnm 
^ acdpero debemus non eum tantum qni contradicit, uerum eum quoqne qui consensisse 
iflon probatur. Ueterani procuratores fieri possunt: mflites antem nec si uelit adnersarius lo 
procaratores dari possunt, nisi hoc tempore litis contestatae quocnmque casu praetermis- 
snm est: excepto eo qui in rem suam procurator datns est, nel qni commnnem causam 
i omnia sni nnmeri persequatnr nel suscipit, quibus talis procuratio concessa est. Trocura- 
'torom ad litem suscipiendam datnm, pro quo consentiente dominus indicatum solni ex- 
'pOBoit* praetor ait 'iudicium accipere cogam*. Uerum ex cansa non debebit compelli. ut ts 
pnta inimicitiae capitales interaenerunt inter ipsum procuratorem et dominum: scribit lu- 
lianus debere in procuratorem denegari actionem. item si dignitas accesserit procuratori: 
uel rei publicae cansa aflitnrus sit: 



Gatos libro tertio ad edictum proninciale. aut si naletudinem aut si necessa- [B.8,2,9 B 
Yxam peregrinationem alleget: 8o 

Ulpianus libro octano ad edictnm. nel heroditas snperneniens enm occupet: [B. 8, 2,10 E 
nei ex alia insta causa. hoc amplius et si habeat praesentem dominum, non debero com- 
peOi procuratorem, 

Paulus libro octano ad edictum. si tamen dominus cogi possit. [^.8,2,11 E 

Gaius libro tertio ad edictum prouinciale. Sed etiam ex his causis dicitur f B.8,2, 12 E 
aiiquando cogendum procuratorem ludicinm accipere: ueluti si dominus praesens non sit ss 
et actor adfirmet tractn temporis Aituram ut res pereat 
^ Ulfianus libro octauo ad edictum. Sed haec neque passim admittenda sunt fB.S, 2, 13 E 
neqne destricte deneganda, sed a praetore causa cognita temperanda. 

FP(VLU) 



2 



2 m] intin i^ 4 praesentis] PVLU, prae- 
8cnts P^, praesenti F^ : ttapontoc cTnai npo- 
KOYpAToip ^OKcT BS {Steph^)f nApONroc ecri 
AioiKHTHc B (Anon.) 6 filios F 7 si.qua] 
/*, 81 quae F^, si qua ei PVLU: kin tic 
fnccTiN AYTiJ) ArcopH BS (Steph.) \ qua] qnia P' 
8 quiuis] FP*, si uim P^VLU \ actione^^ F^ 

11 iniuiia n^eque f * | praescns^^s^ sit F* 

12 nlescendam F (em. m, 3) \ nepost F | ad 
om. P' 13 daro sed et filia familias poterit 
dare procnratorom om,F* 14 datl FP*, 
dare P^VL^U*, inc. L^^U": cic hk to attai- 

THCAI THN TTpoTKA ncpiTTON €CTIN AYTHN AMA T<p 

HATpi AofiMi AioiKHTHN B (Anon*) 15 uale- 



r*e'ius seueras F, ualere huius reuersu seue- 
ras P" 16 absensit F \ uita F' \ casuV 
solet F 18 inuitnm] inuitus P' 19 con- 
censisse F", conienisse L% concessisse L^, 
consensisse L' 21 casu] causa F* 23 susce- 
pit PVLU 24 consententiaente dom. F 
{em. m. 3) 25 debet PVU 26 interaenerunt 
bie F" 27 aenegari F', degari P* 28 adfu- 
tnrns P'1VL, abfuturas P*C7*, futuras U' 
29 ueletudinem P" | si om. P 32 et] est 
P'VL 34 octauo] nii PVU 38 aec F^ 
39 neque estcricte F^ \ den'iqu'eganda F' ) 
temperaen*a F («m. m. d), temperan*« L 



in 3 14—26 



88 



DE PROOUBATORIBU8 



14 Paulus libro octaao ad edictam. Si po8t datam piocnratorem ^ capitales ini- [ B. 8,2,14 s 
micitiae intercessefiint, non cogendum accipere indicium nec stipulationem ob rem non de- 
fensam committi, quoniam noua causa sit 

15 UiiPiAKUS libro octauo ad edictum. Si defiinctus sit dominus ante litem con- |B.8,2,15 £ 
testatam, iudicatum solui stipulatione pro suo procuratore data, procurator compellendas s 
est ad iudicium aocipiendum: ita tamen si hoc dominus sciente procuratore et non contra- 
dicente fecit quod si aliter actum est, inscium quidem procuratorem teneri satis incioile 

1 est, committitur antem ob rem non defmsam stipulationis clausula. Qui ad communi diui- 
dundo iudidum datus est, ad a^ndum item et ad defendendum uidebitur datas duplicl 
oautela interponenda. lo 



16 



Paulub libro octauo ad edictum. Ante litem contestatam libera potestas est B» 8, 2,16 £ 
uel mutandi procuratoris uel ipsi domino' iudicium accipiendi. 



17 Ulfiamus Ubro nono ad edictum. Post litem autem contestatam reus qui pro- |B.8,2,17 e 



curatorem dedit mutare quidem eum uel in se litem transferre a uiuo procuratore uel in 

1 ciuita^tf manente potest, causa tunen prius cognita. Non solum autem ipsi qui dedit pro- 15 

2 curatorem hoc permittitur, sed etiam heredi eius et ceteris successoribus. In cansae aatem 
cognitione non || solum haec uersantur, quae snpra diximus in procuratore non compellendo 1 5^ 
suscipere iudicium, uerum et aetas 

18 MoDESTiNUS libro decimo pandectarum. ant religionis beneficium. 

19 Ulpianus libro nono ad edictum. Item si suspectus sit procurator aut in uin- 
culis aat in hostium praedonumue potestate, 



B.8,2,18 P' 



B. 8, 2,19 £ 



11 



20 Paulus libro octauo ad edictum. uel iudicio publico priaato'ne uel ualetudine [B.8,2,20 E 
uel maiore re sua distringatar 



21 Gaiub libro tertio ad edictum prooinoiale. uel exilio, uel si latitet, uel inimi- |B.8,2,2i £ 
cus postea fiat, u 

22 Paulus libro ootaao ad edictam. aat adfinitate aliqua aduersario iungatnr, |B.8,2,22 E 
uel heres ei existat, 

23 Ulpianus libro nono ad edictum. aut longa peregrinatio et aliae similes |B.8,2,2S E 
causae impedimento sint, 

Paulus libro octauo ad edictum. mutari debebit uel ipso procuratore postulante. 
Ulpianus libro nono ad edictum. Quae omnia non solum ex p«i» rei, sed 



is 



24 
25 



B. 8, 2,24 E 



26 



B.8,2,25 E 

etiam in persona actoris obseruabuntur. sed si aduersarius uel.ipse procurator dicat do- 
minum mentiri, i^ud praetorem haec finiri oportet. nec ferendus est procurator qui sibi 
adserit procurationem : nam hoc ipso suspectus est qui operam suam ingerit inuito. nisi 
forte purgare magis conuicium quam procurationem exsequi maluit et hactenus erit audien- ss 
duSy si dicat se procuratione quidem carere uelle, sed si id inlaesa existimatione sua fiat: 
ceterum ferendus erit pudorem suum purgans. plane si dicat in rem suam se procurato- 
rem datum et hoc probauerit, non debet carere propria lite. item si retentione aliqua pro- 
curator uti uelit, non facile ab eo lis erit transferenda, ss 

Paulus libro octauo ad edictum. nisi dominu» ei soluere paratus sit. 

FPiyLU) 

^ inter dominum et procuratorem add, * domino uel ipsi? 



B. 8, 2,26 E 



3 causa sit] causit P*, causa fit VLXJ 6 ac- 
cipiendum bia F^ \ tamen] FP^L, demum 
P- VU I et] ei f^ 8 defansam F 9 item] 
idem F^PVU, 6 AoOcic . . . Aokci AiAoceAi kai 
eni Tcp CNArciN KAi CNArecOAi B 10 cautu- 
teIaF(«ii.m.3) 12 accipiendum P" l^^^mli- 
tare F* \ procuratorruel F* 15 ciuitateta- 
menente- J^^ manente pro menente F' \ autem 
am. P" 16 causae] causa F^P' \ autem] ad- 
tem P- 19 relionis P* 20 susceptus P* 
21 aut] ant F^ \ praedonumde F^ 22 uel mai. 
/: s. aeJ ual. PV 23 distmgator P^, distin- 



guatnr V 25 po^^stea F^ 26 octauo] 
octauo nono F \ aut longa peregrinatio et 
aliae s. c. i. sinf adfinita'o'te F 30 mutare 
P' I postulante'8' F '31 omniae* non F 
32 actoris] etoris P* | obsemauuntur F \ uel 
ipse uel procurator P 33 menti'a n F \ fin- 
i n F I ^''s^t proc. F' 34 operam suaml 
FL'U, operas snas PVX* 36 carare F» | id 
<m, P^VL" I existimatione s^na^ P*, existima- 
tione sui PLU 37 fefendus P' | eritl eat 
PVLU 38 procuratore' P 40 nisi domi- 
nus] in causae (u. p.89,I) F (em,/) 



BT DEFENSORIBU8 



89 



ni 3 27-88 



37 Vi2BtAKU8 libro nono ad edictam. In canaae cognitione etiam hoc aersabitur, |B.8,2,27 E 
at ita demum transferri a procuratore iudicium permittatur, si quis omnia iudicii ab eo 
tnnsferre paratus sit ceterum Bi uelit quaedam transferre, quaedam relinquere, iuste pro- 
eorator hanc inconstantiam recusabit. sed haec ita, si mandato domini procurator egit 
oeternm si mandatam non est, cum neque in iudicium quicquam deduxerit, nec tu ea com- 6 
probasti: quae inuito te acta sunt tibi non praeiudicant ideoque translatio earum litium 
non est tibi necesaaria, ne alieno facto onereris. haec autem cognitio procuratoris mutandi 
1 praetoris est. Si ex parte actoris litis translatio fiat, dicimus committi iudicatum solui sti- 
polationem a reo factam, idque et Neratius probat et lulianus et hoc iure utimur: scflicet 
si dominus satis accepit. sed et si procurator Satis accepit et transferatur iudicium in do- lo 
minum: aerius est committi et ex stipulatu actionem a procuratore in dominum transferri. 
Bed et si a domino uel a procuratore in procuratorem iudicium transferatur, non dubitat 
HarcellaSy quin committatur stipulatio. et haec uera sunt et licet procuratori comnussa 
nt stipalatio, tamen domino erit danda utilis ex stipulatu actio, directa penitus toUenda. 14 



Idem libro primo dispntationum. Si procurator meus iudicatum soluisatis ac- B.8,2,28 *S 



^ 



10 



ceperity mihi ex stipulatu actio utilis e^t, sicuti iudicati actio mihi indulgetur. sed et si egit 
procurator meus ex ea stipulatione me inuito, nihilo minus tamen mihi ex stipulatu actio 
tribaetur. quae res facit ut procurator meus ex stipulatu agendo exoeptione debeatrepelli: 
aicnti cum agit iudicati y non in rem suam datus nec ad eam rem procurator factus. per f. 69' 
eontrarium autem si procurator meus iudicatum solui satisdederit, in me ex stipulatu actio to 
non dator. sed et si defensor meus satisdederit, in me ex stipulatu actio non datur, quia 
nec indicati mecum agi potest 



Idem libro nono ad edictum. Si actor malit dominum potius conuenire qoam [B.8,2,29 E 
eam qui in rem suam procurator est, dicendum est ei licere. 



u 



M 



Paulus libro primo sententiarum. Actoris procurator non in rem suam datus [^.8, 2,30 *P 
propter inpensas qnas in iitem fecit potest desiderare, ut sibi ex iudicatione satisfiat, si 
dominus litis soluendo non sit 

Ulpianus libro nono ad edictum. Si quis, cum procuratorio nomine condemna- [578^2,81 E 
tns esset, heres extiterit domino litis : iudicati actionem non recte recusabit hoc si ex asse. 
sin autem ex parte heres extiterit et totum soluerit, si quidem ei mandatnm est hoc quo- 80 
qne ut soliiat, mandati actionem aduersus coheredes habebit: si non sit mandatum, nego- 
tiorum gestorum actio datur. quod est et si heres procurator non exstiterit et soluerit 
l % Unins litis plurium personarum plures dari procuratores non est prohibitum. lulianus ait 
enm, qui dedit diuersis temporibus procuratores duos, posteriorem dando priorem prohi- 
buisse uideri. ss * 

^2 Paulus libro octauo ad edictum. Pluribus procuratoribus in solidum simul fB.8,2,82 E 

datis occupantis melior condicio erit, ut posterior non sit in eo quod prior petit procurator. 
33 Ulpianus libro nono ad edictnm. Seruum quoque et filium familias procura- 1 B. 8, 2, 83 E 



torem posse habere aiunt et quantum ad filium familias uerum est: in seruo subsistimus. 
et negotia qnidem peculiaria semi posse gerere aliquem et hoc casu procuratorem eius 40 
FPfVLU) 



2 a proc. ind. transf. PV | iudicii] J^ cum B 
{Anon,)i OYK 6<>€iA€i tina thc Aikhc M€TA<t>e* 
petN, aXAa hanta, iudicia F^PIr C7 4 inoon- 
Btanciam] PLTJ, constantiam F 1 ne] nec 
P'P* 8 transl. litis PVU \ stipulatione a 
reo «actam P% stipulatione a reo facta V 

10 'etsi proc. F^, et proc. V \ in dom. iud. PV 

11 ex om.P' 13 maceUus P" 14 d*recta 
F (directa F^ \ p'a enitas F (penitus F^ 
15 primo om. PV 16 est] et Fi AIAotai moi 
oYTiXiA €K ctittoyAatoy BS (Steph,) : ApMOzei B 
[Aium,) \ egit] agat PVLU, kinhc€i B (Anon,) 
BS (Sti^h.) 18 tribuitur PVLU: AiAoTAi BS 
(SUph,) 19 eam] eandem PVLU: fi eni toy- 



Tcp npoBAHOeic BS (Cyr,) 21 sed et] eo det 
F", set P 23 a uctor F 26 desiderera F 
(em, m. 3) \ ex iudicatione] F^L, ex iudicati ac- 
^one F^PV^ U (ex accione V") cum BS (Steph.) : 

COC eXCON THN AipeKTAN IOYAIKATOYi KAI INA CK 
TAYTHC r^NHTAI AYT(f> TO IKANON BS (Steph.), 

sed cum sit in B (Anon.): Aattanac AnoXABeiN 
AiA THC ^»<^oy, uix credendum Graecos legisse 
uere ex iudicati actione, negue res idreauirit 
29 esset heres] esaet esset F^ 30 9, quidem 
ei m. e. h. q. ut soluat (soluerit P' o/fero loco) 
bis F 31 mandatumctionem P' 32 et si 
om, P- 33 plurimum P* | dare PVLU \ pro- 
hibetum F' 40 aliquam P* 



m 3 33—87 



90 



DB PR0GURAT0BIBU8 



1 esse admittimas, qnod et Labeoni uidetar: actionem aotem' intendeie uetamnB. Eom uero 
qui de stata buo litigat procuratorem habere poBse non dubitamuB non solam in admini- 
Btratione rerum, Bed etiam in actionibnB, qnae ei nei aduerBas eum competant, ex poBseB- 
Bione Biue Beruitutis Biue libertatiB de buo statu litigat. ex contrario quoque eum procura- 

2 torem dari posBC manifestum est. Publice utile CBt abBentCB a quibuBcumque defendi: nam & 
et in capitalibuB iudiciis defensio datur. ubicumque itaque absens quis damnari potest, ibi 
quemuis uerba pro eo facientem et innocentiam excusantem audiri aequum est et ordina- 

8 rium admittere: quod et ex rescripto imperatoriB nostri apparet. Ait praetor: 'GuioB [^ 
nomine quis actionem dari sibi pOBtulabit, is eum uiri boni arbitratu defendat: et ei quo 
nomine^ aget id ratum habere eum ad quem ea res pertinet, boni uiri arbitratn satiBdet*. lo 
4 Aequum praetori uisum est eum, qui alicuins nomine procurator experitar, eun- [B. 8, 3,88 
6 dem* etiam defensionem suscipere. Si quis in rem snam procurator intemeniat, adhnc erit 
dicendum debere eum defendere: nisi forte ex necesBitate fnerit fiictuB. 
34 Gaius libro tertio ad edictnm prouinciale. Si quis in rem suam procoratorio |B.8,2,84 E 



nomine agit, ueluti emptor hereditatiB: an debeat inuicem nenditoiem defendere? et placet, i^ 
si bona fide et non in fraudem eorum qui inuicem agere uellent gestnm sit negotiam, non 
oportere eum inuicem defendere. 
35 Ulpianus libro nono ad edictum. Sed et hae personae procnratorum debebnnt |B.8,2,85 £ 



defendere, quibus sine m)indatu agere licet: nt puta liberi, licet sint in potestate, item i9 

1 parentes et fratres et adfines et liberti. \ Patronus libertum et per procuratorem ut in- q.5 

2 gratum accusare potest et libertus per procnratorem respondere. Non solum autem si actio 
postuletur a procuratore, Bed et »t praeiudicium uel interdictum, nel si stipalatione lega- 
tomm uel damni infecti uelit caneri: debebit absentem defendere in competenti tribunsli 
et eadem prouincia. cetcrom cogi eum etiam in prouincia* de Roma abire nel e contrario 

8 uel a prouincia in aliam prouinciam et defendere durum est Defendere autem est id fa- I6 
cere quod dominus in litem faceret, et cauereidonee: nec debebit durior condicio procnra* 
toris fieri quam est domini, praeterquam in satisdando. praeter satisdationem procnrator 
ita defendere uidetur, si indicium accipiat unde quaesitum est apud luliannm, an com- 
pellatury an uero sufliciat ob rem non defensam Btipulationem committi. et lulianas scribit 
libro tertio digestorum compellendum accipere iudicium: nisi et agendum causa eognita 80 
recusauerit uel ex iusta causa remotus fiierit. defendere uidetur procurator et si in pos- 
sessionem uenire patiatur, cum quis damni infecti satis uel legatoram desideret, 

36 Paulus libro octauo ad edictnm. uel in operis noui nuntiatione. sed et si |B.8,2,86 E 
seraum ex causa noxali patiatur duci, defendere aidetur: ita tamen, ut in his onmibuB 
ratam rem dominnm habituram caueat. S5 

37 Ulpianus libro nono ad edictum. Omnium autem actionum nomine debet |B.8,2,S7 E 



1 defendere, etiam earam quae in heredem non dantnr. Unde est quaesitum: si aduersariuB 
plures intendat actiones et in singnhis singuli existant defensores suscipere parati, nideri 
eum recte defendi lulianus ait. quo iure nos uti Pomponius scribit. 
FF(YLV) 



^ et ei quooum alterius nomine? 



eiusdem? * prouinciam (<:7«<f.)? 



1 admissimus F; admisimns P^VU, amisi- 
mus L I uide'a*tur F 2 posse om. P | dubi- 
tamuB] FL", netamus PVL^U 3 competant] 
F^, competent F'^PVUL 4 siue serai- 
tutis] siue add, F*' B in om. P' \ quis] 
qui F» 7 faciYentem F | audiri'fl' F* 
8 et] F, om. PLU Taur. | appnret F^, appa- 
rebit PVU 10 agit PVLU 15 agis F^, 
agat U U^^tor F^ 16 fraude PV 19 de- 
fenderem quibu F* (quibus F') \ mandato PU 
20 et aff. et fr. P^y | ut ingr. acc. p. et {es 
nt) lib. per proc. «uppl. F' 22 sed et si] 
P^VLU, sed et F \ uel si] uel P^VL \ sti- 
pulationem* F 23 adsentem F (m. m. 3) 



24 eadem pro 'defendere in comp. trib. ei 
eadem pro uincia F \ '•e"'um F* | e om. 
F^PLU^ 25 def. duram est wi. P« 26 fa- 
ceret] enoiei iTApcbN B {Anon.)^ ynde prae- 
sens poH faceret exeidisse eonieii Ruhnkeniue 
27 quam] quem F' 28 com'm'peliatar F, 
compellantur U' 30 libro tertio dig. scr. 
PVU I ef^ad^ag. F': ei mh ApA kayca KorNiTA 
. . . KAi TOY kincTn AnHTHCCN ayt4> B8 (Steph.), 
€1 MH . . . AnoTArreTAi th CNArcofH B \Anon.), 
unde apparet Graecos legieee ut nos legimu» 
et uerlni nisi et agendum recusauerit ita ae- 
cepieee: nisi etiam actionem omiserit 34 in 
om. P- 37 quaes. est P 39 uti] ui P* 



ET DEFENS0RIBU8 



91 



m 3 88—40 



38 Idem libro qnadragenBimo ad edietnin. Nan tamen eo usqne procedendnm erit, |B.8,2,88 E 
nt, Ai decem petantur et exstant dno defensores parati in quina defendere, audiantur. 



39 Idem libro nono ad edictum. Non solum autem in actionibus et interdictis^ [8.8,2,89 E 



et in stipulationibus debet dominnm defendere, uerum in interrog^ationibus quoque, ut in 
inre interrogatns ex omnibus causiB respondeat, ex quibus dominus. an igitur heres sit 6 
1 absens, respondere debebit et si responderit uel tacuerit, tenebitur. Qui alieno nomine 
agit qoamcumqne actionem, id ratum habiturum eum ad quem ea res pertinebit canere 
debet. sed interdum licet suo nomine procurator experiatur, tamen de rato debebit oauere, 
at Pomponius Ubro uioenBimo quarto scribit. ut puta iuBiurandum procuratori rettulit*, 
iurauit absenti dari oportere: agit hoc iudicio buo nomine propter BUtmt {uBiurandum (ne- lo 
qae enim haec actio domino competere potuit): sed debebit de rato cauere. sed et si pro- 
coratori conBtitutum est et ex ea cansa agat: dubitandum non est quin Iocub sit de rato 
2 CBotioni idque PomponiuB Bcribit Quaeritur apud lulianum: utrum dominnm Bolum ratam 
rem habere debet Batisdare an etiam ceteroB creditoreB? et ait dumtaxat de domino canen- 
dnm nec iUia uerbiB 'ad quem ea res pertinet' creditores contineri: nam nec ipsi domino is 
s haee incumbebat cautio. Si de dote agat pater, cauere debet ratam rem filiam habitnram : 
4 0ed et defendere eam debet, ut et HarcelluB scribit. -Si pater filii nomine iniuriarum agat, 
6 enm duae sint actiones una patris altera filii, coBsat de rato cautio. Si Btatus controuersiam 
ciii iaciat procurator, sine ex Bemltute in libertatem aduersus enm qnis litiget siue ipse ex 
1il)^rtate in seruitutem petat, debet cauere ratam rem dominum habitumm. et ita edicto so 

6 Bcriptnm est, ut ex utroque latere qnasi actor habeatur. Est et casus, quo quis einsdem 

I actioniB nomine et de rato caueat et indioatum solui. ut pnta postulata est cognitio de f. 60' 
in integmm restitutione , cum minor chrcumBcriptns in uenditione diceretur: alterius pro- 
earalor existit: debet cauere hic procurator et ratam rem dominum habitumm, ne forte 
dominoB renerBUS uelit qnid petere, item iudicatum Bolui, ut si quid fbrte propter hano re- f 6 
Btittttionem in integmm pracBtari adulescenti debeat, hoc praestetnr. et haec ita Pomponius 

7 libro nicensimo quinto ad edictnm scribit. Item ait, si suspectus tutor poBtnletur, [Uat. 840 b 
defensorem eius oportere etiam de rato cauere, ne reuersus iUe uelit retractare quod actum 
est sed non facile per procuratorem quis suBpectus accusabitur*, quoniam famae causa 
est, msi constet ei a tntore mandatum nominatim, aut si etiam absente tutore, quasi non so 
defenderetnr, praetor erat cognitnms. 

lO Idem libro nono ad edictum. Pomponius scribit non omnes actiones per pro- |B.8,2,40 E 



cnratorem posse quem instituere. denique nt liberi, qui in potestate absentis dicuntur, 
dncantur, interdictum non posse dediderare ait nisi, ut lulianus ait, causa cognita, id est 

1 si et nominatim ei mandatum sit et pater ualetudine uel alia iusta cansa impediatur. Si 86 

2 stipaletar procnrator damni infecti uel legatoram, debebit de rato cauere. Sed et is, qui 
qaasi defeuBor in rem actione conuenitur, praeter solitam Balasdationem iudicatum solni 
etiam de rato debet cauere. quid enim si in h^c iudicio rem meam esse pronuntietur, re- 

FPfVLU) 

^ et in interdictis? * aduersarius et is ins. * firmant B (u. t.): per procuratorem qui 
suBp. accusabitur defendetur? 



1 non] nam Fi oy mcntoi B {Anon.) 2 de- 
cem] F^P^V^U eum BS .{Steph.), dece. L, 
decem milia F^P'V' \ pa^ii F' \ quinaj 
FP^LU^, qninqne P-VT/- 5 iure] nire F^ 
6 nel 'itacnerit F' 8 experitur P* 10 iu- 
rabit FL \ dAre F^ \ BUjim iusiur.] suusiur. F 
(m.f) 11 si om. P- 12 est et ex] F^P*LU, 
est ex F*, est nt ex P-F 15 u^e^rbis F' | 
'e^itores F' | ipse P" 17 eam] eum F* \ 
ininriamm 'filii oes' a'c'ga's*f F, iuriamm 
agat P- 19 Bine ex] serai ex F^ 20 et 
ito] esta F^ 21 e-si; et F» \ cassus F 
28 'eiicam^flcriptOB F* 26 'ef haec JP 



27 ait sil ait et i-, ait et si PVL^U 29 non 
facile (raci P') per . . . accusabitur] oyk 

EYXCpUC AlA ITpOKOYp^TCOpOC KATHrOpH6HC€TAl 

(bc YnoTTTOc Tic BS (Steph,) \ famae causa] 
AiTiA THC atimIac BS (Steph.) 32 ad] nd F" 
33 dicuntur ducantur] ducantur L, dicuntur 
P^VU*: Tna 01 YTTelOYcioi haTAcc toy aitcTnai 
AeroMCNOY CNAxecTcN BS (Steph.) quasi legerit: 
'ut liberi in potestate absentia qui dicitur dw 
cantur 35 et nominatim] FP, nominatim 
VLU 36 stipuleturl postuletur P- 1 infacti 
F^ I et om. P' 37 in rem] si iurem F^ \ 
actione'm' F 38 si in] Bin 2>?, si PU 



ni 3 40—43 



92 



DE PROGURATORIBU8 



41 



42 



uersns iUe, cuiiis defenBor extiterat, uelit fundum uindicare: nonne ratum non uidebitQr 
habere quod iudicatnm est? denique si uerus procurator extitiBaet uel ipse praeaens cau- 
sam Buam egLsset et uictus esset: si a me uindicaret,. exceptione rei iudicatae summoue- 
retur, et ita lulianus libro quinquagensimo digestorum scribit: nam cum iudicatur jem 

8 meam esse, simul iudicatur illius non esse. Ratihabitionis autem satisdatio ante litis con- 5 
testationem a procuratore exigitur: ceterum semei lite c(mtestata non compelletur ad can- 

4 tionem. In his autem personis, in quibus mandatum non exigimus, dicendum est, si forte 
euidens sit contra uoluntatem eos experiri eorum pro quibus interueniunt, debere eos re- 
pelli. ergo non exigimus ut habeant uoluntatem uel mandatum, sed ne contraria uoluntas 
probetur: quamuis de rato offerant cautionem. 10 

Paulub libro nono ad edictum. Feminas pro parentibus agere interdum per- 



B.8,3,41£ 



mittetur causa cognita, si/orte parentes morbus aut aetas impediat, nec qnemquam qui 
agat habeant. 



Idem libro octauo ad edictum. Licet in popularibus actionibus procurator dari [B.8,2,42 E 
non possit, temen dictum est merito enm qui de uia publica agit et priuato diamno ex 15 
proAibitione adficitur, quasi priuatae actionis dare posse procuratorem. multo magis dabit 

1 ad sepulcAri uiolati actionem is ad quem ea res pertinet Ad actionem iniuriamm ex lege 
Comelia procurator dari potest: nam etsi pro publica utilitate exercetur, priuata tamen est 

2 £a obligatiOy quae inter dominum et procuratorem consistere solet, mandati actionem parit 
aliquando tamen non contrahitur obligsftio mandati: sicut euenit, cum in rem soamprojn- to 
ratorem praestamus eoque nomine iudicatum solui promittimus: nam si ex ea promissione 
aliquid praestiterimus, non mandati, sed ex uendito si hereditatem nendidimnsy uel ex pri- 

8 stina causa mandati ager^ debemus: ut fit cum fideiussor reum || procuratorem dedit b tei^ 
cui hereditas ex Trebelliano senatus consulto restituta est heredem iure dabit procuiato- 
4 6 rem. Sed et dominum pignoris creditor recte dabit procuratorem ad Seruianam. Pono si 15 
nni ex reis credendi constitutum sit isque alinm in constitutam pecuniam det, non nega- 
bimus posse dare. sed et ex duobus reis promittendi alter alteium ad defendendum pro- 

6 curatorem dabit Si plure^ heredes sint et fBuniliae erciscundae aut communi diuidundo 
agatur, pluribus eundem procuratorem non est permittendum dare, quoniam res expediri 
non potest circa adiudicationes et condemnationes: plane i>ermittendum daie, si uni cohe- so 

7 redi plures heredes existant Reo latitante post litem contestatam ita demum fideiussoreB 
eum defendere uidebuntur, si uel unus ex his eum pro solido defendat, uelonmesuelqui^ 
ex his unum dederint in quem iudicium transferetur*. 

43 Idem libro nono ad edictum. Hutus et surdus per eum modum qui procedere [B. 8, 2,48 s 
potest procuratorem dare non prohibentur: forsitan et ipsi dantur non quidem ad agendum, ss 

1 sed ad administrandum. Cum quaeretur, an alicui procuratorem habere liceat, inspicien- 

2 dum erit, an non prohibeatur procuratorem dare, quia hoc ediotnm prohibitorium est In 

FP(VLU) 

* frmarU B (u. •.): uel quidam ((i««.)? • transferretur? 



1 nunne F" 3 summouetur P" 5 lites F^ 
6 lite cont sem. PV \ conpellitur PLU 
8 experi P 9 ut] an PLUi oyk AnAiTOYMeN, 
Tna — kKK 7na mh BS (Steph.) \ nec contra- 
ria F 10 offerrant F 11 permittitur PVLU 
12 forte] porte f UactibibusF' 15 possi- 
tamen F«% possitumen F"' \ de uia] $ic etiam 
BS (Steph.)f Trepi Biac male B (Anon.) 16 pro- 
bitione F \ prouatae F**' | procur^ator'em F^ 
17 sepulchiri F 18 pro am. P'L (nam etsi 
. . . exercetur om. V) : Aia thn koinhn xphcimo- 
THTA B (Anon.\ Ynep thc koinhc xpHaMOTHToc 
BS (Steph.) I utilitute f^ 21 eoque] loque F" 
22 praestiteremus L, praestamus P'V\ ma 
dati F 23 fit] si P- 26 unoi F | reis^ P* 
constitu'tu''mP' | constitntam} constitutumP' 



det] npoBAAAecGAi npoKOYpATcop^ BS (Sieph ) : 
procuratorem exciditne? 27 et am, PLU 
28 li erciscundae F 29 agatur] FL, iudicio 
agatur PVU: kkn kinhtai t6 ^^amiAUc km t6 
kommoyniAiBi^YnAo Aikacthpion BS (Steph.) 
30 curca F" \ adiun' dicationes F \ oomdem- 
nationes F*^ \ perm. dare] perm. V, dare perm. 
PLU 31 reo om. P* | lideiussorems F 
32 uel qui ex his unum dederint] A€4>€nA€yh 
Ae ayt6n eic oAoKAnpoN eic ck tu>n crrYHTOkN 

H TTANTeC, H ONTINA €2 Ap-CDN np0€BAA0NT0 BS 

(Steph.) eimilitergue B (Anon.) 34 surdns] 
seraus P* 36 prohibentur] PVLU, prohi- 
betur F 36 queretur F', queratur F^PVU \ 
aliqui F- 37 in om. Pr " 



BT DBFEN80RIBIJ8 



93 



m 3 43-47 



popularibiiB actioiulnis, nbi quis quasi anns ex populo agit, defensionem nt procnrator prae- 

s Btare oogendns non est. Ib, qni cnratorem alicni praesenti petat, non aliter andietnr nisi 

4 idalto eonsentiente: qnod si absenti, ratam rem eum habitumm necesse habet^ dare. Poena 

& iH>n defendentis procuratoris haec est, nt dene^tur ei actio. Si procurator agat et prae- 

6 sens sit absentis semus, Atilicinus ait semo cauendum, non procuratori. Qui non cogitur 5 

defendere absentem, tamen si indicatum solni satisdedit defendendi absentis gratia, cogen- 

dnm procuratorem* iudicium accipere, ne decipiatur is qni satis accepit: nam eos, qui non 

ooguntnr rem defendere, post satisdationem cogi. Labeo causa cognita temperandum, et 

ri eaptio actoris si^ propter temporis tractum, iudicinm enm accipere oogendum: quod si 

aot adfinitas dirempta sit aut inimicitiae intercesserint aut bona absentis possideri coeperint lo 

44 Ulpianus libro septimo dispntationum. uel si longinquo sit afatums nel alia |B.8,2,4i *S 
iosta caQsa interaenerit, 

45 Paulub libro nono ad edictnm. non cogendum. Sabinns autem nullas prae- [ 6.8,2.45 E 
toris partes esse ad compellendum defendere, sed ex stipnlatu ob rem non defensam agi 
posse: 9d si iustas cansas habeat, cur iudicium accipere nolit, fideiussores non teneri, quia l5 
nir bonn^ arbitratnms non fiierit, ut qui iustam excusationem adferret, defendere cogeretur. 

1 sed et si satis non dedit, sed repromittenti ei creditum est, idem statuendum est. Qui ita 
de publico agunt, ut et prinatum commodum defendant, causa cognita permittuntur pro- 

2 enratorem dare, et postea alius agens exceptione repenetur. Si procuratori opus nouum 
nuntiatom sit isque interdicto utatur ne ei. u(s fiat aedificanti', defensoris partes enm susti- to 
oere nec compeUi canere ratam rem dominum habitumm lulianus ait, et si satisdederit, 
non animaduerto, inqnit lulianns, quo. casn stipulatio committatur. 



4S Gaiub libro tertio ad edictum prouinciale. Qui proprio nomine iudicium ac- fB.8, 2,46 E 



1 

3 



eepisset, si nellet procnratorem dare, in quem actor transferat iudicinm, audiri debet sol- S4 
lemniterque pro* indicatum solui satisdatione cauere. H Ei qui defendit eum, cuiusnomine f. 61' 
ipse non agat, liberum est nei in nnam rem defendere. Qui alium defendit, satisdare co- 
gitnr: nemo enim alienae litis idoneus defensor sine satisdatione inteliegitur. Item quae- 
Titnr, si indiciam acoeperit defensor et actor in integmip restitutus sit, an cogendus sit 
Testitntoriam iudicinm accipere: et mag^s placet cogendum. Procurator ut in ceteris qno- 
qne negotiis gerendis, ita et in litibos ex bona fide rationem reddere debet. itaque quod so 
ex lite consecatus erit siue principaliter ipsius rei nomine siue extrinsecus ob eam rem, 
debet mandati iudicio restitnere usque adeo, ut et si per errorem aut iniuriam iudicis non 
debitam consecutus fiierit, id quoque reddere debeat. Item contra quod ob rem iudicatam 
procnrator soluerit, contrario mandati iudicio reciperare debet: poenam autem, quam ex 
' sno delicto praestitit, reciperare non debet. Litis impendia bona fide facta uri ab actoris 85 
' proearatore ael a rei debere ei restitui aequitas suadet. Si duobus mandata sit admini- 
Btratio negotiomm, quomm alter debitor sit mandatoris, an alter cum eo recte actums sit? 
et ntique recte: non enim ob id minus procnrator intellegitnr, quod is quoque cum quo 
agitar procarator sit. 89 



luuANUB libro quarto ad Crseium Ferocem. Qui duos procuratores omnium [8.8.2,47 *S 



FBfVLU) 



^ satis ifi#. (ffal) * procnratorem deL * pro eo (u. i.) ? 



2 procnratorem P", et curatorem P*[7 1 ali- 
qni P" 6 gratia om. F' 7 accepere F 
9 sit] si F I temporiV F^ 10 direpta 
PVLU I aat bona] nel bona PV 12 inter- 
oenerint P" 13 autemj autem *•* P', autem 
ttt P*, ait VLU \ part. praet. P 15 at] 
PLV, ac F, ait U': 6n0a Ac rrAopcoc ttapaitci- 
TAi B (Anan,) 17 repromittenti ei] F'P^X?, 
r^romitteiitei F\ repromittendi ei L, repro- 
imttendi P". repromittenti V, promittendi ei 
O" I 'srataendam F^ 18 defen^a^n^t P* de- 



fend^- L" 19 repellitur PVLU \ procurato- 
rem P« 20 ei nisj PVLUcum B {Anon,) vbi 
haec profenmiur Latine, eius F 21 i^Ti^Ua- 
nus F^ 25 pro] pro eo, qaod habent codd. 
dett., commendant B (Anon.): Aoynai y^cp aytoy 
THN Ac<)>JlA€iAN 26 iu unam r. def. qui alium 
def. om. P' I cogetur PLU 28 acceperat P* 

29 accVipere F \ procuratorem P^VLU 

30 in litibus] litibus P", inc, L" 32 iudici'i*s 
non F 33 ob] ub P" \ iudicatum F^ 
35 praestitir F' 



m 3 47-61 



94 



DE PBOGUBATOBIBU8 



48 



49 



remm Buaram reliquit, nisi nominatim praeoepit at alter ab alteio pecmiiam petat, non 
nidetor mandatnm utrilibet eorum dedisse. 

Gaius iibro tertio ad edictum prouinciale. Itaque, si hoc specialiter manda- [ B. 8, 3,48 E 
tum est, tunc ezcipiente eo cum quo agitur n non mihi mandatum sit, ut a debitoribns 
peterem' actorem ita debere replicare aut si mUu mandatum est, ut a te peterem*. 6 

Paulus libro quinquagensimo quarto ad edictum. Ignorantis domini oondicio ["b.8,2,49 i 
deterior per procuratorem fieri non debet. 



50 Gaiu8 libro uicensimo secundo ad edictum prouindale. Quacumque ratione [B.8,2,50 
procurator tuus a me liberatus est, id tibi prodesse debeL. 



51 Ulfianus libro «exagensimo ad edictum. Minor uiginti quinque annls si de- |B.8,2,51 



52 
53 



B.8,2,53 J 



B.8,3,53 i 



fensor existat, ex quibus causis in integrum restitui possit, defensor idoneus non est, qnia 

1 et ipsi et fideiussoribus eius per in integrum.restitutionem succurritur. Quoniam tamen^ 
defendere est eandem uicem quam reus subire, defensor mariti in amplius quam maritus 

2 facere possit non est condemnandus. Is qv^ suscepit defensionem, etsi locupletiasimus si^ 
PauIiUS libro quinquagensimo septimo ad edictum. etsi consularis sit, 
UiPiANUS libro sexagensimo ad edictum. non uidetur defendere, nisi satis- 

dare fiierit paratus. 

54 Paulus libro quinqnagensimo ad edictum. Neque femina neque miles neque [ B.8,2,54 
qui rei publicae causa afuturua est aut morbo perpetuo tenetur aut magistratum initurus 

1 est aut inuituB iudicium pati non potest, idoneus defensor inteliegitur. Tutores, qui in 
aliquo loco administrauerunt, eodem loco et defendi debent 

55 UiiPiAKUS libro sexagensimo quinto ad edictum. Procuratore in rem suam [BS. 11, i, IG 
dato praeferenduB non est dominus procuratori in litem mouendam uel pecuniam sosei- 
piendam: qui enim suo nomine utiles actiones habet, rite eas intendit 

56 Idem libro sexagensimo sexto ad edictum. Ad rem mobiiem petendam datus |^B.8,2,66 
procurator ad exhibendum recte aget. 

57 Idem libro septuagensimo quarto ad edictum. Qui procuratorem dat, nt con- | B.8,2,56 
1 festim agat, is intellegendus est permittere || procuratori et postea litem peragere. Siquis 

remisit exceptionem procuratoriam, non poterit ex paenitentia eam opponere. 

58 Paulus libro septuagensimo primo ad edictnm. Procurator, cui fB. 8, 2,57. BS.8s2, 66 
generaliter iibera administratio rerum commissa est, potest exigere, nouarej aliud pro alio 
permutare. 

Idem libro decimo ad Plautium. Sed et id quoque ei mandari uidetur, ut |b.8,2,58 
soluat creditoribus. 



•n 



9( 



% 



t 
i 



59 



60 Idem lilyro quarto responsorum. Mandato generali non contineri etiam trans* |B.8,2,59 



61 



actionem decidendi causa interpositam: et ideo si postea is qui mandauit transactionem 
ratam non habuit, non posse eum repelli ab actionibus exercendis. 

Id£m libro primo ad Plautium. Plautius ait: procuratorem damna- |B.8, 2,60. BS.22,5,28 i 
tum non debere conueniri, nisi aut in rem suam datus esset aut optulisset se, cum sciret 
cautum non esse, omnibus placuit idem erit obseruandum et si defensoris loco cum satis- 4^ 
datione se liti optulerit 

FP(VLU) 



tamen dd. 



1 reliqnit] PVLU, relinquit F 5 aut si mihi] 
aM* €1 MH eN£TAA6H MOi BS {Steph.)f maU ne- 
gcUionem ineerene, quam ineerunt etiam eodd, 
pUrique dett, 6 quinquagesimo iiii P, iiii 
(ow. qu.) VLU 7 p^^e^r -F* 10 exagensimo F, 
xl C^ 11 causis] exosis F* | esit F 12 in 
integrum] integrum F^U* 13 eadem F 
14 sit] est F' 18 neque qui] qui P-V 
19 magistratus PL"? 27 1 inuturus F' 21 ali- 
quo] aiio PL"'^ \ administrauerunt] FPU, ad- 



ministrauerint VL 23 procuratori] F^PLU 
cum BS, procuratoris F^ 24 act habet (ha- 
bent P) utiles P-F 26 recte aget om. F* 
28 is om. PVU,inc. 2> | esT P» 29 remisit] 
FU^, omisit P^U", obmiserit L*, inc. P^L' 
31 nouarQ om. F: kai AnAiTeiN ^ynatai kai mc- 

TATieCNAI KAI ANTAAAAfHN TTOI€IN B (Anon,) I 

prou alio F 33 decimo] xi PVU \ id] ud 
F^ I ei'mandari F' 36 decvedendi P 40 sa- 
tisdationem* F 



m DBFBN80BIBU8 



95 



in 3 62—72 



62 PovFONnxB tibro steundo ex Plautio. Ad legatum petendum procurator datus f B«8,2,6l B 
ri interdicto utatur aduersus heredem detabutis ezhibendis, procuratoria exceptio, quasi 
non et hoc esset ei mandatum, non obstat 

63 HoDXSTDnJB Ubro sexto differentiarum. Procurator totorum bonorum, cui [68.11,1,12.16 E 



res administrandae mandatae sunt, res domini neque mobiles uel immobiies neque seruos 5 
siiie spedali domini mandatu alienare potest, nisi fructus aut alias res, quae facile cor- 
mmpi possunt 

64 Idem tibro tertio regularum. Is, cuius nomine defensor exstitit, si ante titem [b.8,2,62 E 
contestatam in praesentia fuerit et postulet suo nomine Utem suscipere, causa cognita 
andiendus est lo 

65 Idem tibro singulari de heurematicis. Si procuratorem absentem^ dominus | B.8, 2,68 E/ 
satiadatione releuare ueUt, Utteras suas ad aduersarium derigere debebit, quibus significet, 
qaem aduersus eum procuratorem et in qua causa fecerit, ratumque se habiturum quod 
eom eo aetnm sit: hoc enim casu Utteris eius adprobatis uelut praesentis procuratorem 
iotOTienire inteUegendum est itaque etsi postea mntata uoluntate procuratorem esse no- i5 
faierit, tamen iudicium, quo quasi procurator ezpertus est, ratum esse debet 

66 Pafdoanus Ubro nono quaestionnm. . Si is qui Stichum uel Damam, utrum [ B.8,2,64 P 
eoram ipse ueUet, stipuhitus ^t et' ratum habeat, quod alterum procuratorio nomine Ti- 
this petit: fadt, ut res in iudicium deducta uideatur, et stipulationem consumit i9 

67 Idem Ubro secundo responsorum. Procurator*, qui pro euictione praediorum [ \S9,t 828 P 
quae nendidit fidem soam adstrinzit, etsi negotia gerere desierit, obligationis tamen onere 



pnetoris auxiUo non leuabitur: nam procurator*, qui pro domino uinculum obUga- | u>t 882 
tionis SDseepit, onus eius frustra recusat 

68 Idex tibro tertio responsomm. Quod procurator ex re domini mandato non | B.8,2,65 P 
refiragante stipulatur, inuito procuratore dominus petere nan potest S5 

69 Paulub Ubro tertio responsorum. Paulus respondit etiam eum, qui ad titem [ ^.8,2,66 P 
sasdpiendam proeuratorem dedit, causae siiae adesse non prohiberi. 

70 Sgabuola. Ubro primo responsorum. Pater fiUo suo pupiUo tutorem dedit Sempronium P 
ereditorem snum: is administrata tutela reUquit fratrem suum heredem, qui et ip^e decessit 

et per fideicommissum nomen debitoris Titio | reUquit eique mandatae sunt actiones ab f. 62^ 
heredibas: quaero, cum tam tuteUte actio quam pecuniae creditae ex hereditate SempronU si 
deseendant, an non aUter mandata actio ei detur, quam si defendat heredes, a quibus ei 
aetiones mandatae snnt respondi debere defendere. 

71 Paulus tibro primo sententiamm. Absens reus causas aA^ntiae per procnra- | B.8,2,67 P 
torem reddere potest. S6 

72 Idex tibro primo mannatium. Per procuratorem non semper adquirimos actio- [ B.8,2,68 P 
oes, sed retinemus: ueluti si reum conueniat intra legitimum tempus: uel si prohibeat opus 
Donnm fieri, ut interdictnm nobis utile sit quod ui aut clam, nam et hic pristinnm ius 
nobis eonseroat. 

FPfVLU} 

^firmani B: absens {Amaldut)! * et del (HaL) * absentiB ins, bie UtU. 



1 datoB si] FP^LU, si datus sit P', datus V 
5 nell neqne PVU | seraus F 6 mandato 
PU 8 tertiol UU PVLU \ existit PVLU*, 
ezistat (7- 9 s^u^o F^ 11 de eurematicis F, 
denrematicis P 12 ueUt^Uf teras P^ 14pra''e''- 
sentis i^ 15 etsi] ei si F^ 16 ra V tum 
F' I debet 'idem Ubro decimo pandectarum' P' 
17 damam] F^PLU, daman P* 18 e^s^ et P* 
19 jpetis J^ I in om. P'' 20 secundo] Uu P, 
mu 21 n^otia gerere] P^PL Uai., negotia 
Boa gerere U, negotiagere F^, negotia agere 
7aiir. I tamen n onere F 22 releuabitur Uat» | 
nam om, Uat. \ uingulum F" 24 tertio] U 



PU I ex ^e' P» 26 refrangente P | petere 
non potest] P" cum B {Anon.) : akontoc aytoy 
6 AecnoTHC AnAiTeiN oy Aynatai et B8 (Steph.) : 

OY AYNATAI KINeiN 6 ^eCnOTHC ITApA {-NCOMHN 

aytoy: petere potest FP*VLU 29 admi- 
mstral»^ tutela P» 33 debere om. F* 
34 primo am. PV \ causasentiae F (suppLf) : 
THC lAiAC AiroYCiAC AofON BS {Steph), thn aitian 
THC oiKcJAC AnoAciVeo^c B (Anon.) | per om, FU: 
AiA CNToAecoc B (Anon.), Aia irpOKOYpATO^poc 
BS (Steph.) 36 adquiriVmos F* 38 aut] 
ait P* I c a'lam F 39 conseruat] PLU, con- 
seruet F ^ 



m 3 73 - 4 1 



96 



DE PROCURATORTOUS 



73 Idem libro smgulari de officio adsessorum. Si rens paratas sit ante lifem |b.8,3,69 1 



contestatam pecuniam soluere, procuratore agente quid fieri oportet? nam iniquum est 
cogi eum iudicium accipere. propter quod suspectus uideri potest, qui praesente domino 
non optulit pecuniam? quid si tunc facultat«m pecuniae non habuit, numqnid cogi debeat 
iudicium accipere? quid enim si et famosa sit actio? sed hoc constat, ut ante litem con- 5 
testatam praeses iubeat in aede sacra pecuniam deponi: hoc enim fit et in pupillaribns 
pecuniis. quod si lis contestata est, hoc omne officio iudicis dirimendum est. 

74 Ulpiaitos libro quarto opinionum. Nec ciuitatis actor negotium publicum per fB.8. 2,70 
procuratorem agere potest. » 

75 luLiANUS libro tertio digestorum. Qui absentem emptorem eundemque pos- fB.8,2, 71 
sessorem fundi defendebat et iudicium nomine eius accipiebat, postulabat a uenditore fiindi, 
ut ab eo defenderetur: uenditor desiderabat caueri sibi ratam rem emptorem habiturum: 
puto eum uenditori de rato satisdare debere, quia si fundum agenti restituerit, nihil pro- 
hibet dgminum rem petere et cogi uenditorem rursus defendere. m 

76 Idem libro quinto ad Minicium. Titius cum absentem defenderet, satisdedit fB.8,2,73 
et prius quam iudicium acciperet desiit reus soluendo esse : quam ob causam defensor re- 
cusabat iudicium in se reddi oportere. quaero, an id ei concedi oporteat. lulianus respon- 
dit: defensor cum satisdedit, domini loco habendus est. nec multum ei praestaturus est 
praetor, si eum non coegerit iudicium accipere, cum ad fideiussores eius iri possit et hi 
quidquid praestiterint a defensore consecuturi sint m 

77 Paulub libro quinquagensimo septimo ad edictnm. Omnis qui defenditur boni [B.8,2,78 ^ 
uiri arbitratu defendendus est. 

78 Apricanus libro sexto quaestionum. Et ideo non potest uideri boni uiri ar- [B.8,2,74 
bitratu litem defendere is, qui actorem irustrando efficiat, ne ad exitum controuersia de- 

1 ducatur. Ad duas res petendas procurator datus si unam rem petat, exceptione non ex- tf 
cluditur et rem in iudicium deducit. 

liii. 

U QUOD CUIUSCUMQUE UNIUERSITATIS NOMINE UEE 

CONTRA EAM AGATUR R 



1 Gaius libro tertio ad edictum prouinciale. Neque societas neque collegium | B. 8, 2, loT 
neque huiusmodi corpus passim omnibus habere ^ conceditur : nam et legibus et senatus ^ 
consuitis et principalibus constitutionibus ea res coercetur. paucis admodum in cansis oon- 
cessa sunt huiusmodi corpora: ut ecce uectigalium publicorum sooiis permissum est corpoB 
habere uel aurifodinarum uel argentifodinarum et salinarum. item collegia Romae certa 
Bunt, quorum corpus senatus consultiB atque constitutionibus principalibus confirmatum est, 9 

1 ueluti pistorum et quorundam aliorum, et || nauiculariorum, qui et in prouinciis sunt Qui- C 
bus autem permissum est corpns habere coUegii societatis' siue cuiusque alterius eomm 
nomine, proprium est ad exemplum rei publicae habere res communes, arcam communem 
et actorem siue syndioum, per quem tamquam in re publioa, qaod communiter agi fierique 

FP(VLU) 



^ haberi (edd.)? * societatisue? 

3 susceptus P" 4 pec. non opt. PV 5 si 
et] F'U, et si PL, et F^: Tccac kai Atimo- 
noi<{) Afcor^ BS (Steph.) 6 aede] eade F', 
edem U \ sacra] sac P", sacram U 7 est hoc] 
hoc P' 8 auctor P^L" 10 possesorem F 
1 1 postulabat aut* F 12 desiderebat F(em. f) 
13 restituerVit F; restituerat f* 14 rem 
petere] FP^?L, repetere P^U 15 minicium] 
mucium i^, minutium U \ defenderit P^^L^U' 
17 oporte^ai; F' 18 praestaturus est bis F" 



19 cogerit PVL \ ire P-L^* 20 praestiterit 
F, praestituerint U* 21 septimo om. F^U 
22 ui^ri F 23 uideri boni uiri] P*L, uideri 
boni (om. uiri) F, boni uiri (om. uideri) P*, 
uiri boni (om. uideri) V?U 28 cuiusque 
PL^U: Ano oIoyAhtinoc BS (Steph.) 29 aga- 
tiu-] F^L cum F indice, agetur F^PU 32 cau- 
sas P* 36 et nau.] nau. P*r7- 37 cuius- 
cumque PV 38 ex^em^plum JF' 



QUOD CmUSC. UNID. NOM. AG. 



97 



m 4 1-7 



opOTteat, agator fiat. Quod si nemo eos defendat, qaod eorum oommune erit poBSideri et, 
fli admomti non excitentar ad Bui defensionem, uenire se iussurum proconsul ait^ et qui- 
dem non esse actorem uel syndicum tunc ^oque inteUegimus, cum is absit aut ualetudine 
impedietur aut inhabilis sit ad agendum. Et si extranens defendere uelit uniuersitatem, 
permittit proconsul, sicut in priuatorum defensionibus obseruatur, quia eo modo melior 5 
eondicio nniuersitatis fit 

Ulpxakub libro octauo ad edictnm. Si municipe^ uel aliqua uniuersitas ad 1 B. 8, 2, 102 E 



agendum det actorem, non erit dicendum quasi a plnribus datum sic haberi : hic enim pro 
re pablica uel uniuersitate interuenit, non pro singulis. 9 

Idem libro nono ad edictum. Nulli permittttur nomine ciuitatis uel curiae [B. 8, 2, 108 E 
«cperiri nisi ei, cui lex permittit, aut lege cessante ordo dedit, cum duae partes adessent 
aat amplius quam duae. 

Paulus libro nono ad edictum. Plane ut duae partes decurionum adfuerint, [B. 8, 2, 104 E 
is qooque quem decement numerari potest. 14 

ULPiANue libro octauo ad edictum. Ulud notandum Pomponius ait, quod et | B. 8. 2, 105 E 
patris saffiragium filio proderit et filii patri, 

PAUL.U8 libro nono ad edictum. item eorum, qui in eiusdem potestate sunt: [" b. 8, 2, 106 E 
qoaai decurio enim hoc dedit, non quasi domestica persona. quod et in honorum petitione 
erit seraandum, nisi lex municipii uel perpetna consuetndo prohibeat. Si decuriones de- 
creaerunt actionem per eum mouendam quem duumuiri elegerint, is uidetur ab ordine 20 
electns et ideo expMiri potest: parui enim refert) ipse ordo elegerit an is cui ordo nego- 
tiam dedit sed si ita decreuerint, ut quaecumque incidisset controuersia, eius petendae^ 
negotiam Titius haberet, ipso iure id decretum nuUius momenti essO) quia non possit ui- 
deri de ea re, quae adhuc in controuersia non sit, decreto datam persecutionem. sed hodie 
haee omnia per syndicos solent secundum locorum consuetudinem expUcari. Quid si actor 25 
datoa poetea decreto decurionum proUbitns sit, an exeeptio ei noceat? et puto sic hoc 
aeeipiendum, ut ei permissa uideatur, cui et permissa dnrat. Actor uniuersitatis si agat, 
compelUtar etiam defendere, non antem compellitur cauere de rato. sed interdum si de 
decreto dubitetw, poto interponendam et de rato cautionem. actor itaque iste procuratoris 
partibaB fongitur et indicati actio ei ex edicto non datur nisi in rem suam datus sit et so 
oonstitai ei potest ex isdem causis mutandi aotoris poteetas erit, ex quibus etiam pro- 
earatoris. actor etiam filius familias dari potest. 
f ULPiAKua libro decimo ad edictum. Sicut municipum nomine actionem prae- |B. 8, 2, 107 E 



tor dedit, ita et adnersus eos iustissime edicendum putauit. sed et legato, qui in negotium 

1 publicam sumptum fecit, puto dandam actionem in municipes. Si qnid nniuersitati debetur, S5 

2 «ngulis non debetur: nec quod debet uniuersitas singuli debent. In decnrionibtts uel aliis 
Qnniersitatibus nihil refert, utrum omnes idem maneant an pars maneat uel omnes immu- 

rP(VLU) 

^firmare uidefttur B: controuersia eis, petendi (u. 1.)?' 



3 aVctorem -F 4 ad ow. P* 5 ^•'O"' modo f 

6 Q]u'ns uersitatis F \ fit] sit P 7 munici- 

pctf I oniuersitasf^uniuersitateP' Sdic^en- 

dmn F* | quasi •^a'' F' \ sic] sic ait praetor P' 

9 Hon^ pro F^' 10 permittitur] PVLU, 

p^etmittetar F, k^xjM BS {Sieph.) j 'nom ine 

^ U lex permittit] F eum B et B8 (b n6- 

wc eniTpcnei), ex lege permittitur PV^LU, 

pbin om. V" 14 quoquo F* | quem om. 

^VL* 17 eiusdem] F, eiusdem patris PVLU, 

Of CYNYiTcioYaoi B et B8 \ sunt om. P' 18 et 

m.F*U' \ petitione (petitionem P) hon. PV 

19 semandns P" 21 cui ordo] cui ordi F^ 

22 cQntrouersiaei^^cumqne incidissetus F 

a add. F'): ina oiAAHnoTc <)>i^0NeiKiA €mit€ch, 



TAYTHC AnAlT€ITAl T^CDC (?) (iCT€ TlTION TOJN lAl- 

Ka>c anakyttt6nt(i>n <>poNTiz€iN BS (Steph.) 
24 hodiVe F 25 expl. sec. loc. cons. 
PV I auctor F 27 ut ei permissa uidea- 
tur] o)CT€ AokcTn eKciNip thn toiaythn aAcian 
eiTiT€TpA<t>6At BS (Steph.), eed potewt ex actor 
eogitatione effici actio | et otn. P^U \ sitatis 
... 28 autem compellitur bi» P** 28 de de- 
creto] decreto P- V 29 et •^de^ F* | a'u*ctor 
F I istae F | procuratoribus P* 30 non de- 
tur F^ I sit et] sit ex P' 31 ei potest] et 
potest P I isde^m" P* | auctoris F \ potestus 
P» 33 municipium P'V'1/' 34 legacutoP 
35 monicipes F^ \ uniuersitati^s^ F^ \ debitor 
sing. P», debitur sing. Ir 36 alias F^ 

7 



m 47 -58 



98 



DB NBGOTII8 



tati Bint Bed^ si umuersitas ad unum redit, magis | admittitur poBse eum eonaenire et 169 
oonueniri, cum iuB omnium in unum recciderit et Btet nomen uniuerBitatiB. 

8 Iauolenus libro quinto decimo ex CaBaio.. CiuikUea si per eoB qui res ea- fB. 8, 2, 108 E 
rum administrant non defenduntur nec quicquam OBt corporale rei publicae quod poBsi- 
deatur, per actioneB* debitorum ciuitatis agentibuB Batisfieri oportet. s~ 

9 PoMPONius libro tertio decimo ad Sabinum. Si tibi cum municipibuB here- [B. 8, 2, 109 S^ 
ditas communiB erit, familiae erciscundae iudicium inter nos redditur. idemque dicendum 
est e< in finium regundorum et aquae pluuiae arcendae iudicio. 

10 Paulus libro primo manualium. Constitui potest actor etiam ad operis noui | B. 8, 2, IIQ M 
nuntiationem et ad stipulationes interponendas, ueluti legatorom, damni infecti, iudicatum b. 
solui, quamuis seruo potius ciuitatis caueri debeat: sed et si actori cautum fuerit, utilis 
actio administratori rerum ciuitatis dabitur. 

V. 

E DE NEGOTHS GESTIS R J 



1 Ulfianus libro deoimo ad edictum. Hoc edictum necessarium est, quoniam fB.i7,i,i 
magna utilitas absentium uersatur, ne indefensi rerum poBBesBionem aut uenditionem pa- 
tiantnr uel pignoris distraotionem uel poenae committendae actionem, uel iniuria rem saam 
amittant. 

2 Gaius libro tertio ad edictum prouinoiale. Si quis absentis negotia gOBserit f B.i7,i,2 
lioet ignorantis, tamen quidquid* utiliter in rem eius impenderit nel etiam ipse se in rem 
abBontis alicui obligauerit, habe^ eo nomine aotionem: itaque eo casu ultro citroqae nasci- 
tur actio, quae appellatur negotiorum gestorum. et sane sicut aequum est ipsum actus sui 
rationem reddere et eo nomine condemnari, quidquid uel non ut oportuit gessit uel ex his 
negotiis retinet: ita ex diuerBO iustum est, si utiliter gessit, praestari ei, quidquid eo no- 
mine uel aboBt ei uel afuturum OBt. 

3 Ulfiakus libro dedmo ad ediotum. Ait praetor: 'Si quis negotia alterius, siue quiB 
1 negotia, quae cuiusque cum is moritur fuerint, gesserit: iudicium eo nomine dabo.' Haec 

uerba 'si qms' sic sunt accipienda 'siue quae*: nam et mulieres negotiorum gestorum agere 
2 3 poBse et conueniri non dubitator. 'Negotia* sio accipe, siue nnum Biue plura. 'Alterius', 

4 inquit: et hoc ad utrumque sexum refertur. Pupillus sane si negotia gesserit, post rescriptum 
diui Pii etiam conueniri potest in id quod factus est looupletior: agendo autem eonpensa- 

5 tionem eius quod^gessit patitur. £t si furiosi negotia gesserim, oompetit mihi aduersuB 
eum negotiorum gestorum aotio: curatori autem* furiosi uel furiosae aduersus eum eamue 

6 dandam actionem Labeo ait. Haec uerba: 'siue quis negotia, quae cuiusque cum is moritur 
'fuerinty gesserit* significant illud tempus, quo quis post mortem alicuius negotia gessit: de 
quo iuit necessarium edicere, quoniam neque testatoris iam defuncti neque heredis qui non- 
dum adiit negotium gesBisse uidetur. Bod si quid accessit post mortem, ut puta partus ei 

fetu9 et fiructus, uel si quid serui adquisierint: etsi his uerbis non continentur, pro adiecto 

7 tamen debent accipi. Haec autem actio cum ex negotio gesto oriatur, et heredi et in he- 
FP(VLU) 



^ sed et? * per exactiones? ' tamen si quid? ^ item? 



I sed ''si'* F^ \ eum conuenere F^" 3 cassio 
ciuitates] P^VLU, cassio ciuitas P', cassio an 
oiuitates F \ '^e^arum F', eorum U 4 poBsi- 
de^^a tur F' 7 'h ercisoundae F 8 est et in] 
PVU, est in FL: t6 ayto ccti ka) t6 {scr, 
€ni) TOY finium regundorum BS (Steph.) 

II potius] potuis F^ I a u*ctori F 12 ciui- 
tamtis F* 16 possessio P* 17 distractio- 
nem 'ut uenditionem pat. u. p. distractionem* 
uel jP I iniuriamm s. a. F''^ iuria rem sua 
admittant P" 20 taVmen F | intrem F \ 



80 in rem] F^PVL U, se in re f^ 21 alicui <m, 
P' I habet] PVLU, habeat F \ cas^^tro F* 
23 ueru non F 26 alterius siue quis nego- 
tia6»»F« 27 cuiusqua e F 30BexuVmf| 
pupillu^^B' sane F^, pufJillus (om. sane) U 
32 si om. P'' 33 aduersum P 34 actio- 
nem] negotiorum gestorum actionem PVLU\ 
cuiuBqu'ae F 35 gesserint P^L^U" \ Biqoi- 
ficant F^ I Ydeo quo F 37 et fetusj fPVLU, 
effectus F 38 etsi 'ex' his JP | uerois] cer^ 
bis 2" I contine^^ntur F^ 39 et heredi] erediP' 



^ 
1 



GEsns 



99 



m 6 3 — 6 



8 ndem eompetit. Si exsecutor a praetore in negotio meo datus dolam mihi fecerit, r B.l7,l,8 

9 dabitor mihi adaersus eum actio. Interdum in negotiorum gestorum actione Labeo scribit 
dolum solummodo uersari: nam si afifectione coactus, ne bona mea distrahantnr, negotiis 

te meia optuleris, aequissimum esse dolum dumtaxat te || praeetare: quae sententia habet f. 64 

10 aequitatem: Hac actione tenetur non solum is qui sponte et nulla necessitate cogente im- 5 
miBcuit 6e negotiis alienis et ea gessit, uerum et is qui aliqua necessitate urguente uel ne- 

11 eessitatis suspicione gessit Apud Marcellum libro secundo digestorum quaeritur, si, oum 
praposuissem negotia Tidi gerere, tu mihi mandaueris ut geram, an utraque actione uti 
poBSun? et ego puto utramque locum habere. quemadmodtim ipse Marcellus scribit, si 
fiddussorem accepero negotia gesturus: nam et liic dicit aduersus utrumque esse actionem. lo 

4 Idsm libro quadragensimo quinto ad Sabinum. Sed uideamus, an fideiussor fB.i7,i,4 *S 
hie habere aliquam actionem possit: et uerum est negotiorum gestorum eum agere posse, 
nisi donandi animo fideiussit 

5 Idem libro decimo ad edictum. Item si, cum putaui a te mihi mandatum, ne- f B.i^, 1,4 E 
gotia gessi, et hic nasoitur negotiorum gestorum actio cessante mandati actione. idem est i5 

1 etiam, si pro te fideiussero,- dum puto mihi a te mandatum esse. Sed et si, cum putaui 
Htii n^otia esse cum essent Sempronii, ea gessi, solus Sempronius mihi actione negotio- 

(6)nim gestomm tenetur. lulianus libro tertio digestorum scribit, si pupilli tui ne- [ B. 17, 1.5 
gotia gessero non mandatu tuo, sed ne tutehie iudioio tenearis, negotiorum gestorum te 

(1) habebo obligatum: sed et pupillum, modo si locupletior fuerit factus. Item si procuratori to 
tuo mutuam pecuniam dedero tui contemplatione, ut creditorem tuum uel pignus tuum 
liberet, aduersus te negotiorum gestorum habebo aotionemy aduersus eum cum quo con- 
trazi nuHam. quid tamen si a procuratore tuo stipulatus sum? potest dioi superesse mihi 
aduersus te negotiorum gestorum actionem, quia ex abundanti hanc stipulationem inter- 

[t) poBuL Si qms pecuniam uel aliam quandam rem ad me perferendam acceperit: quia [^ *^ 



(S) meom negotium gessit, negotiorum gestorum mihi actio aduersus eum competit Sed rB.17, i, 6 



et si qois negotia mea gessit non mei contemplatione, sed sui lucri causa, Labeo scripsit 
snnm eum potius quam meum negotium gessisse (qui enim depraedandi causa accedit, suo 
hiero, non meo commodo studet): sed nihilo minus, immo magis et is tenebitnr neg^tioram 
gestorom actione. ipse tamen si circa res meas aliquid impenderit, non in id quod ei abest, so 
qoia improbe ad negotia mea accessit, sed in quod ego locupletior factus sum habet contra 

(4 me actionem. Si qnis ita simpliciter uersatus est, ut suum negotium in suis bonis quasi 
meom geeserit, nulla ex utroque latere nascitur actio, quia nec fides bona hoc patitur. quod 
si et snum et meum quasi meum gesserit, in meum tenebitur: nam et si cui mandauero, 
ut meum n^tium gerat, qnod mihi tecum erat oommune, dicendum esse Labeo ait, si et S5 

7 (i) taum gessit sciens, negotiorum gestorum eum tibi teneri. Si quis quasi seruus meus nego- 
tiam meum gesserity cum esset uel libertus uel ingenuus, dabitur negotiorum gestorum 

^ (€) astio. Sed si ego tui filii negotia gessero uel serui, uideamus, an tecum negotiomm gesto- 
lam babeam actionem. et mihi uidetur uerum, quod Labeo distinguit et Pomponius libro 
nioenaimo sexto probat, ut si quidem contemplatione tui negotia gessi peculiaria, tu nuhi 40 
tenearis: quod si amidtia fi/it tui uel serui, uel eorum contemplatione, aduersus patrem uel 

FP(TLU) 



1 si exsecntor ... 2 actio om. F^ 2 actio- 
nem P 3 '^solum^modo F' 6 se] si F («m./) 
10 aceipero F, accepere P" 13 donandi 
ducandi F' 14 a u te F 15 et om, P- 
eensante F(em. #». 3) | actionem' JF* 16 a Vte F. 
putauitaiinegotia F' 18 ab iulianns (ulpia- 
nns P") /. inc. FPVL: Graeci tamen lege- 
nmt haee ccntinuaia praecedentihue (u. Zacha" 
riae ad h. L et Bhtme Ztechr. f. g. R. 4 p. 331) 
19 tnlae P' 20 habebo] abeb P; habeo 2> 
21 comtemplatione F 22 habeo P^L^U^ 
2i actionem 'qui aduersus te neg. gest. actio- 



nem* quia F 25 uel 'ab' aliam F | quen- 
dam F* | re^m^ F' 27 mea neg. P | gesse- 
rit PV I scribit PV 29 studet] studio F» 

30 me''as'' aliquid F* | impedierit F^ \ non in 
id quod] non in quid L, non id quod P" 

31 at negotia F | quod go F (euppl./) , quo 
ego PVLU 33 utraque F, utr.que U' I 
pati'a'tur F', ancxctai BS (Steph.) 34 et si] 
si P^V: €1 r^p KAi €NT€iXa>MAi BS (Steph.) 
38 negatia F" 40 ut bis F*' 41 amid- 
ciae P-U^X- | filii tui] fitui F (em.fsaec. XVI) 



OXFORO 



7* 



y 



ffl 5 5-7 



100 



DE NBGOmS 



dominam de peculio dumtazat dandam aetionem. idemqne est et si soi iaris esse eos pu- 
taui. nam et si seruum non necesaarium emero || filio tuo et tu ratum habueris, niliil f. 64' 
agitur^ ratihabitione eodem loco Pomponius scribit hoc adiecto, quod putat, etsi nihil sit 
in peculiOy quoniam plus patri dominoue debetur, et in patrem dandam actionem, in qnan- 
9 (7) tum locupletior ez mea adminiBtratione factus ait Sed si hominis liberi qui tibi bona fide 6 
seniiebat negotia gessero: ai quidem putans tuum esse seruum gesai, Pomponius scribit 
earum rerum peculiarium causa, quae te sequi debent, tecum milii fore negotiorum gesto- 
rum actionem, earum uero rerum, quae ipsum sequuntur, non tecum, 8ed*cum ipso. sed* 
si liberum sciui, earum quidem rerum, quae eum sequuntur, habebo aduersus eum actionem, 

10 (8) earum uero, quae te sequuntur, aduersus te. Si Titii seruum putans qui erat Sempronii, lo 

dedero pecuniam ne occideretur, ut Pomponius ait, habebo negotiorum ^estorum aduersus 

11 (9) Sempronium actionem. Item quaeritur apud Pedium libro septimo, si Ti^um quasi debi- 

torem tuum extra iudicium admonuero et is mihi soluerit, cum debitor non esset, tuque 
postea cognoueris et ratum habueri^: an negotiorum gestorum actione mepossis conuenire. 
et ait dubitari posse, quia nnllum negotium tnum gestum est, cum debitor tuus non fherit i6 
sed ratihabitio, inquit, fecit tuum negotium: et sicut ei a quo ezactum est aduersus euin 
datur repetitio qui ratum habuit, ita et ipsi debebit post ratihabitionem aduersus me com- 
petere actio. sic ratihabitio constituet tuum negotium, quod ab initio tuum non erat, sed 

12 (10) tua contemplatione gestum. Idem ait, si Titii debitorem, cui te heredem putabam, cum 

esset Seius heres, conuenero similiter et exegero, mox tu ratnm habueris: esse mihi ad- fo 
uersus te et tibi mutuam n«gotiorum gestornm actionem. adquin alienum negotium gestum 
esty sed ratiiiabitio hoc conciliat: quae res efficit, ut tuum negotium gestum uideatur et a 

13 (11) te hereditas peti possit Quid ergo, inqnit Pedius, si, cum te heredem putarem, insulam 

fulsero hereditariam tuque ratum habueris, an sit mihi aduersus te actio? sed non fore ait, 
cum hoc facto meo alter sit locupletatus et alterius re ipsa gestum negotium sit, nec pos- t5 

14 (12)' sit, quod alii adquisi^m est ipso gestu, hoc tuum negotium uideri. Uideamus in persona 

eius, qui negotia administrat, si quaedam gessit quaedam non, contemplatione tamen eins 
alius ad haec non accessit, et si nu: dtligens (qnod ab eo exigimus) etiam ea gestarus thit: 
an dioi debeat nogotionim gestorum eum teneri et propter ea quae non gessit? quod puto 
neritts. certe si qnid a se exigere debuit, procul dubio hoc ei impntabitnr. quamquam 80 
enim hoc ei imputari non possit, car alios debitores non conuenerit, quoniam oonueniendi 
eos iudicio facultatem non habuit, qui nullam actionem intendere potuit: tamen a semet 
ipso cur non exegerit, ei imputabitar: et si forte non fuerit usorarmm debitum, incipitesse 
usurariam, ut diuus Pius Flauio Longino rescripsit: nisi forte, inquit, usuras ei remiserat S4 

6 (7) Paulus libro nono ad edictum. Quia tantnndem in bonae fidei iudiciis officium |" b.17,i,6 E 

indicis ualet, quantum in stipulatione nominatim eius rei facta interrogatio. 

7 (8) Ulpiakub tibro decimo ad edictnm. Si autem is fhit qui negotia administrauit [ b. 17, 1,7 E 

a quo mandatum non exigebatur, posse ei tmputari, cur oblata de rato cautione eum non 
conuenit: si moda&eile ei fuerit satisdare. certe in sua persona indubitatum est: et ideo 89 

FPfVLU) 

1 agi tua? ^Jirmant BS {Steph.): ci Ac hAcin: sed et {Hal,)? 



3 adiecto] JF^P^LU, edicto F^, ad edicto P- 

4 et in ^atrem dandam actionem] kai oyto) 

AiAcOMI THN A€ neKOYAlO KATA TOY ITATpOC H TOY 

AccnoTOY^^ (Steph.) 5 sed et si P ] ho- 
minis] heis P" | fide] side F" 8 earum] 
earem F^ 9 sciui] LU, scibi F, sciuerim 
PV I habeo P', habebit V 10 ueros' F 
11 habeo P" | gestomm] questorum F 14 ha- 
buerit F I accionem P" 15 et •^aif F^ 
17 repecio quia P, repetitio qua V \ post] 
post pro P* 18 sic] si P*, inc. L' | neg. 
tuum PL 20 •^s^eius F^, sei P- | es*t F 
21 nenegotiorum F | atquin F' \ negotium] 



negociomm P' 24 habueri* F (habueris 
m. 3) 25 alter s'ed*it F 26 geetum P', 
gesto P*V 29 'd'an dici F \ gestomm] FL', 
gestoram accione PL^U \ quod'ic*puto F 
30 exigerat P« 31 hoc bis P" | ei impu- 
tari] enmputari P-' 33 •^ex^egerit F^ \ eij 
et F" I imputabitur] putabitur P' | et si] si 
P" I usBuralinm debitum P^* 36 iudicis 
om. P^VU* I rei^ F' 38 posse eumputari 
F I *-c\tT oblata F 39 conuenit] cniuenit 
F^, conuenerit PVLU' | per^^s-ona P* | est 
e x't F 



GEsns 



101 



m 5 7-9 



ri ex cansa foit obligataBy qiiae || certo tempore finiebatar, et tempore liberatQS est, nihild f. 66 
miDus negotioram gestorum actione erit obligatus. idem erit dicendnm et in ea oausa, ex 
1 qna heres non teneretur, ut MarcelluB scribit Item si fundum tuum uel ciuitatis per ob- 
repdonem petiero negotinm tuum uel ciuitatis gerens et ampliores qnam oportuit fructus 
faero.consecatnSi debebo hoc ipsum tibi uel rei publicae praestare, licet petere non potuerim. 5 
S K qnocnmque modo ratio compensationis habita non est a iudice, potest contrario iudicio 
agi: qnod si post examinationem reprobatae fuerint pensationes, uerius est quasi re iudi- 
cata amplius agi contrario iudicio non posse, quia exceptio rei iudicatae opponenda est 
s Inlianns libro tertio tractat, si ex duobus sociis alter me prohibuerit administrare, alter non: 
an adnersas eum qni non prohibuit habeam negotiorum gestorum actionem? monetur eo, lo 
quod si data fuerit aduersus eum actio, necesse erit et eum pertingi qui uetuit: sed et illud 
esse iniqaum eum qui non prohibuit alieno facto liberari, cum et si mntuam pecuniam al- 
teri ex Bociis prohibente socio dedissem, utique enm obligarem. et pnto secnndum lulia- 
niun debere dici superesse contra eum qui non prohibuit negotiorum gestorum actionem, 
ita tamen nt is qui prohibuit ex nulla parte neqne per socium neque per ipsum aliquid i5 
damni sentiat. 

^3) ScAEUOLA libro primo quaestionum. Pomponius scribit, si negotium a te quam- [b.17,i, 8 *P 
m male gestum probauero, negotiomm tamen^ gestorum te mihi nen teneri. uidendum 
ergo ne Sn dubio hoc, an ratum habeam, actio negotiorum gestorum pendeat: nam quo- 
iDodo, cnm semel coeperit, nuda uoluntate tolletur? sed superius ita uerum se putare, si 20 
dalos malns a te absit. Scaeuola: immo puto et si comprobem, adhuc negotiomm gestoram 
ictioiiem esse, sed eo dictnm* te mihi non teneri, quod reprobare non possim semel pro- 
batam: et quemadmodum quod utiliter gestum est necesse est apud iudicem pro rato ha- 
beri, ita omne quod ab ipso probatum est. ceterum si ubi probaui, non est negotiomm 
aetio: qnid fiet, si a debitore meo exegeritetprobauerim? quemadmodum recipiam? item s5 
si uendiderit? ipse denique si quid impendit, quemadmodum recipiet? nam utiqne man- 
datam non est. erit igitur et pos^ ratihabitionem negotioram gestoram actio. 

^O) UiPiAmJB libro decimo ad edictum. Sed an ultro mihi tribuitur actio sumptuum lB.17, 1,9 E 
qnoB feci? et pnto competere, nisi specialiter id actum est, ut neuter aduersus alteram 
l babeat actionem. Is autem qui negotioram gestoram agit non solum si effectum habuit so 
negotinm quod gessit, actione ista utetur, sed suflficit, si utiliter gessit, etsi effectum non 
habnit negotium. et ideo si insulam fulsit uel seraum aegram curauit, etiamsi insula exusta 
est nel seraus obit, aget negotioram gestoram: idque et Labeo probat. sed ut Celsus re- 
fert, Proculus apud eum notat non semper debere dari. quid enim si eam insulam fulsit, 
qnam dominus quasi impar sumptui dereliquerit, uel quam sibi necessariam non putautt? S6 
onerauit, inquit, dominum secundum Labeonis sententiam, cnm unicuique liceat et damni 
infecti nomine rem derelinquere. sed istam sententiam Celsus eleganter deridet: is em'm 
negotioram gestoram, inquit, habet actionem, qui utiliter negotia gessit: non autem utiliter 
negotia gerit, qui rem non necessariam || uel quae oneratura est patrem familias adgreditur. f. 65' 
inxta hoc est et, quod lulianus scribit, eum qui insulam fulsit uel seraum aegrotum curauit, 40 
habere negotioram gestoram actionem, si utiiiter hoc faceret, licet euentus non sit secutus. 
ego quaero: quid si putauit se utiliter facere, sed patri familias non expediebat? dico hunc 
FPfVLU) 

^ probauero tamen: negotiorum (Krueffer)? ' eo dumtaxat? 



3 teneretnr] F^PVLU, tenetur F* \ cViuita- 
tis F 4 quam op. fr.] quam op. P^V, fr. 
quam op. U 5 res publicae F'" \ potueram 
F^ 6 ^aiudice F' 7 reprobato P*, re- 
probare U" | compensaciones PVLU 9 ab 
hilianus /. ine. FPVLU contra B 10 an] ad 
F- I ^ro^hibuit F' 11 pertingi] F, per- 
stringi PVLU 12 esse] esset PVLU \ cum 
ct] PVLU, ciun Fi cl kai . . . Aancico) B \ 
mutuom F" 13 socio] sbcio F" 16 sen- 



Wtiat F 19 actione neg. P^U" 20 pu- 
taret P", putar** L' 21 comprobant P" 

22 dictum] F, dicto PVLU \ reprobari F 

23 pro'cu'rato F 24 non '"esf F', non esset U 
25 defitore F{em.f) \ exegerim F' \ probaue- 
rit P-, probaui i* 27po8t]posP 28'prim*- 
decimo F 32 etiamsin* insulam' F, etiamsi 
insulam P- 33 sed] se P- 36 oneTa^bit F^ 
37 "^de relinquere P* | '^eleganter F' \ deri- 
det] dederit P" 39 rem non] non rem PVLU 



in 5 9-14 



102 



DE NEGOTHS 



non habituram negotioram geBtoram aotionem: nt enim eaentum non spectamuB, debet 
ntiliter esse coeptam. 

10 (11) PoKPONins libro oicensimo primo ad Qointnm Maciam. Si negotia [8.17,1,10. Ep.9,2 E* 

absentis et ignorantis geras, et colpam et dolam praeetare debes. sed Procalas interdam 
etiam casum praestare debere, ueluti si nouam negotium, quod non sit solitus absens fa- 6 
cere, tu nomine eius geras: ueluti uenales nouicios coemendo uel aliqaam negotiationem 
ineundo. nam si quid damnum ex ea re secutum fuerit, te sequetur, lucrum uero absentem: 
quod si in quibusdam lucrum factum fuerit, in quibusdam damnum, absens pensare lucrum 
cum damno debet 9 

11 (12) UiiPiAinjs libro decimo ad edictum. Successori eins, cuius fuerunt negotia^, |B.17, i, ii E 

1 qui apud hostes decessit, haec actio danda erit. Sed si filii familias militis defoncti testa* 

3 mento facto gessi, similiter erit danda actio. Sicut autem in negotiis uiuorum gestis snf- 

ficit utiliter negotium gestum, ita et in bonis mortuorum, licet diuersus exitus sit secutas. 

12 (13) Paitlus libro nono ad edictum. Debitor meus, qui mihi quinquaginta debe- |B.17, 1,12 E 

bat, decessit: huius hereditatis curationem suscepi et impendi decem: deinde redaeta ex i5 
uenditione rei hereditariae centum in arca reposui: haec sine culpa mea periemnt quae- 
situm est, an ab herede, qui quandoque extitisset, uel creditam pecuniam quinquaginta 
petere possim uel decem quae impendi. lulianus scribit in eo uerti quaestionem, nt anim- 
aduertamus, an iustam causam habuerim seponendorum centum: nam si debuerim et mihi 
et ceteris hereditariis creditoribus soluere, periculum non solum sexaginta, sed et reliquo- so 
rum quadraginta me praestaturum, decem tamen quae impenderim retenturum, id est sola 
nonaginta restituenda^ si uero iusta causa fuerit, propter quam integra centum costodi- 
rentur, ueluti si periculum erat, ne praedia in publicum committerentur, ne poena tndecti- 
ciae pecuniae augeretur* aut ex compromisso committeretur: non solum decem, quae in 
bereditaria negotia impenderim, sed etiam quinquaginta quae mihi debita sunt ab herede ts 
me consequi posse. 

13 (14) UiiPiANUS libro decimo ad edictum. Si filius familias negotia gessisse pro- \ B. 17, i, 18 E 



ponatur, aequissimum erit in patrem quoque actionem dari, siue peculium habet siue in 
rem patris sui uertit: et si ancilla, simili modo. I9 

14 (16) Paulus libro nono ad edictum. Pomponius libro uicensimo sexto in negotiis |B.17, 1,14 E 



gestis initio cuiusque temporis* condicionem spectandam ait. quid enim, inquit, si pupilli 
negotia coeperim gerere et inter moras pubes factus sit? uel serui aut filii familias etin- 
terea liber aut pater familias effectus sit? hoc et ego uerius esse didici, nisi si ab initio 
quasi unum negotium gesturus accessero, deinde alio animo ad alterum accessero eo tem- 
pore, quo iam pubes uel liber uel pater famiiias effectus est: hic enim quasi plura negotia 36 
gesta sunt et pro qualitate personarum et actio formatur et condemnatio moderatur. 

FP(VLU) 

^ cuius fuerunt negotia add, lustiniani * pericuhim non solum quinquaginta, sed et reli- 
quoram quadraginta me praestaturum , decem tamen, quae impenderim retenturam {deletis 
sequeniibus id est sola nonaginta restituenda: /. B. Koehler)? ^ fmiant B (u. t.): augeretur 
del * frtnant B: temporis deL 



I euen'i*tum F 3 negotiabsentis F, negocia 
absens P* 4 et ign.] etiam ign. P^VLU 
6 uC^naies F* 7 ineund e*o F I sequitur PVL U 

II hostes] hos P' 12 uirorum JP" 13 secu- 
tus cum euanidum esset, atramentum supetHn- 
duxit F', om, Taur. 14 mihi] nichil P' 
15 suscepi et impendi] suscipetiampendi F' \ 
redata F, redactam P"* 18 ab iulianus /. tnc. 
FV 20 's^exaginta F' 21 quadraginta 
milium' -F* | retenturum] F^PLU, petentorum 
F', petenturum i^ 22 nonaginra' F' 23erat 
om. F* I tr'i*aiecticiae F 24 auge^retur F', 

H nOINH kwb AANeiOY ^IAnONTIOY AYiHdH BS 

(Steph. p, 211 Heimb.)f sed ad senteniiam recte 



CyriUus: h kommitt€y6h h hoinh h toy TpACKTi- 
KioY H TOY KOMTTpoMiccoY | '"com^romisso F**' 
25 impederim F \ quae'i*mihi F 26 '^conse^- 
qui F' 28 erat ^''V 30 m negotiis] m 
niriarugotiis JP"' 31 initio cuiusque tempo- 
ris condicionem spectandam] ^ei cKonHCAi cka- 

CTON KAipON €l ^pXHQ KAI oTaC eiCl KATACTACeCliC 

. . . TWN npAfMATcoN AecHOTAi st mox Aei TH ApXH 
npocexeiN ckacthc AioiKHcecoc kai CKoneiN thn 
eN eKeiNC^ t(J) KAipcp Ta>N npocconcoN kat^ctacin 
hco corrupto utfieri potuit restituto BS (Steph,) 
35 est] sit PL*, tnc. L" 36 pro "qu^alitate 
F' I moderatur post plautium p. 103, 1 F^ 



OBSTIS 



103 



m 5 15—18 



,16) 



Idem libro Beptimo ad Plautium. Sed et cum allqnis negotia mea gerat, || non |B.i7,i,l5 S^ f. 66 
miilta negotia snnt, sed onus contractus, mfii si^ ab initio ad unum negotium accessit, ut 
finito eo discederet: hoc enim casu si noua uoluntate aliud quoque adgredi coepeiit, alius 
oontractns est. 4 



(17) Uu^EANUB libro trigensimo quinto ad edictnm. £nm actnm^ quem quis in |B. 17, 1,16 *S 



1(18) 



seruitute egit, mannmissus non cogitur reddere. plane si quid conexum fuit, ut separari 
latio eius qnod in sernitute gestum eat ab eo quod in libertate gessit non possit: constat 
aenire in iudicinm uel mandati uel negotiomm gestorum et quod in semitute gestimi est 
denique si tempore semitutis aream emerit et in ea insulam aedificanerit eaque cormerit, 
deinde manumissus fundnm locanerit: sola locatio fiindomm in indicio negotiomm gestomm to 
dedncetur, quia ex superioris temporis administratione nihil amplius in iudicio deduci 
polest quam id, sine quo ratio libertatis tempore administratomm negotiomm expediri non 
potest. 

Paulub libro nono ad edictum. Procnlus et Pegasus bonam fidem eum, qui |B. 17, 1,17 E 



in seroitute gerere coepit, praestare debere aiunt: ideoque quantum, si alius eius negotia is 
gessisset, semare potnisset, tantum eum, qui a semet ipso non exegerit, negotiomm gesto- 
nm actione praestatumm, si aliquid habuit in peculio, cuius retentione id semari potest*. 
idem Neratius. 
(^9j Idem libro secundo ad Neratium. Adquin natura debitor ftdt etiam si in pe- [b. 17, i, 18 ""P 



enlio nihil habuit, et «» postea habuit, sibi postea soluere debet in eodem actu perseueraas: to 
sicut is, qui temporali actione tenebatur, etiam post tempus exactum negotiomm gestomm 
Mtione id praestare cogitur. Scaeuola noster ait putare se, quod Sabinns scribit debere* 
» capite rationem reddendnm sic intellegi, ut appareat, quid reliquum fiierit tunc, cum 
primum liber esse coeperit, non ut dolum aut culpam in semitnte admissam in obligatio- 
xiem renocet: itaque si inueniatur nel malo more peounia in semitute erogata, liberabitnr. ts 
Si libero homini, qui bona fide milii seroiebat, mandem, ut aliqnid agat, non fore cum eo 
mandati actionem Labeo ait, quia non libera uoluntate exsequitur rem sibi mandatam, sed 
qnasi ex necessitate seruili: erit igitur negotiorom gestoram actiO| quia et gerendi negotii 
mei habnerit affectionem et ia fuit, quem obligare possem. Oum me absente negotia mea 
{^ereres, impmdens rem meam emisti et ignorans usucepisti: mihi negotiomm gestomm ut 80 
restituas obligatus non es. sed si, antequam usucapias, cognoscas rem meam esse, subicere 
debes aliqnem, qui a te petat meo nomine, ut et mihi rem* et tibi stipulationem euictionis 
committot: nec uideris dolum malum facere in hac snbiectione: ideo enim hoc facere debee, 
ne actione negotioram gestomm tenearis. Non tantnm sortem, uernm etiam nsnras ex 
pecunia aliena perceptas negotioram gestorom iudicio praestabimus, uel etiam quas per- S5 
cipere potuimus. contra quoque usuras, quas praestauimns uel quas ex nostra pecunia pei^ 
cipere potuimus quam in aliena negotia impendimus, seroabimus negotiorom gestorom 
FP(VLU) 



» Bic? 
cipiat ins. 



rationem eius actus? 



1 gerit PLU 4 est] sit PLU, fit F 6 con- 
nexum JP \ fuerit PVLU 7 constnt F^ 
9 si] 'e sYi F» 11 deducitur PVLU \ tem- 
poris om, F* \ in iudido] PVL, iudicio F, in 
mditium U 12 experiri P^U" 14 proculus 
et) procnlure F(0m. m. 3\ proculus L : TTpoKOY' 
toc KAi TTHrAcoc BS {Sieph,) \ eum om. P^L 
15 coepit] ederit F"', ceperit U 16 exige- 
rit F (em. m. 3) 19 sencundo F \ pecnlium PL 
20 '^h^abuit F^ \ et si postea (post L) habuit 
sibi postea soluere debet (debuit U)] VLU, 
Uim, sed ui primum scriptum fuerit soluere de- 
bet sibi postea, P, cum B (Anon.): expHN ayton 

... TH Al0IKHC€l CntM^NONTA KATASaAcTn €AYTCpi 

ei KAi t6t€ mcn oyk €\\t neKOYXiON, fcTCpON 



potuit? * debere quod Sabinus scribit? ^ re- 

A€ €cx€N, et sibi postea soluere debet F^, etsi 
postea soluere deDet F^ 21 tempus] temins F^ 
23 reddendum F^, reddendan P, reddendam 
F^VLU I tunCTim^ primnm F^ 24 antem' 
culpam F \ obligacione P 25 seruitute ero- 
gata liberabitur om, F^ 26 serbiebat F 
28 seroilit erit F \ qnia] qua P« 29 cum 
•^m^e F^, cum ne U' 30 usucepisti] F^PVL*U 
cum B, suscepisti F', •••••pisti L' 31 cogno- 
scat F" 33 committat] P*VLU, committit 
F^P*, committet F', Tna kamoi t6 npApMA kai 
coi H THc €KNiKHC€a)c eTTepa)THCic <>yAax6$ B 
(Anan.) 34 actionef F 35 gestorom om. F^ 

36 quas praestau.] jpraestau. F \ Cr* nostra F^ 

37 impeli^dimus F' \ negoti a*orum F 



m 5 18-25 



104 



DE NEGOTnS 



5 indicio. Dum apnd hostes esset TitiQS, negotia einfl admimstrani, postea leneraus est: 
negotioram gestoram mihi actio competit, etiamsi eo tempore qno gerebantnr dominnm 
non habuerant 

19 (20) Ulpianus libro decimo ad edictum. Sin autem apud hostes constitutus de- [b. 17, l, 19 E 

cessit, et successori et aduersus BucceBsorem eius negotioram gestorum directa et contraria 5 
competit. 

20 (21) Paulus libro nono ad edictum. Nam et Seruius reepondit, ut est relatum | B. 17. 1,20 E 

apud Alfenum libro trigensimo nono digestoram: cum aLusitanis tres capti essentetunus 
ea condioione missus, uti pecuniam || pro tribus adferret, et nisi rec^isset, ut duo pio eo f. 66' 
quoque pecuniam darent, isque reuerti noluisset et ob hanc causam illi pro tertio quoque lo 
pecuniam soluissent: Seraius respondit aequum esse praetorem in eum reddere iudicium. 

1 Qui negotia hereditaria gerit, quodammodo sibi hereditatem seque ei obligat: ideoque nihil 
refert an etiam pupillus heres existat, quia id aes alienum cum ceteris hereditariis oneribus 

2 ad eum transit. Si uiuo Titio negotia eius administrare coepi, intermittere mortuo eo non . 
debeo: noua tamen inchoare necesse mihi non est, uetera explicare ac oonseraare neces- i5 
sarium est ut accidit cum alter ex sociis mortuus est: nam quaecumque prioris negotii 
ezplicandi causa gerantur, uihilum refert, quo tempore consummentur, sed quo tempore 

3 inchoarentur. Mandatu tuo negotia mea Lucius Titius gessit : quod is non recte gessit, tu 
mihi actione negotioram gestoram teneris non in hoc tantum, ut actiones tuas praestes, 
sed etiam quod^ impradenter eum elegeris, ut quidquid detrimenti neglegentia eius fecit, to 
tu mihi prae^tes. 

21 (22) Gaius libro tertio ad edictum prouinciale. Siue hereditaria negotia siue ea, [b. 17, 1,21 E 

quae alicuius essent, gerens aliquis necessario rem emerit', licet ea interierit, poterit quod 
impenderit iudicio negotioram gestoram consequi: uelnti si frumentum aut uinum familiae 
parauerit idque casu quodam interierit, forte incendio ruina. sed ita scilicet hoc dici potest, 25 
si ipsa raina uel incendium sine uitio eius acciderit: nam cum propter ipsam ruinam aut 
incendium damnandus sit, absurdum est eum istaram reram nomine, quae ita consumptae 
sunty quicquam consequi. 

22 (23) Paulus libro uicensimo ad edictum. Si quis negotia aliena gerens indebitum |B. 17, 1,22 E 

exegerit, restituere cogitur: de eo autem, quod indebitum soluit, magis^est ut sibi impu- so 
tare debeat 

23 (24) Idem libro uicensimo quarto ad edictum. Si ego hac mente pecuniam pro- |B. 17, 1,23 E 

curatori dem, ut ea ipsa creditoris iSeret, proprietas quidem per procuratorem non adqui- 
ritur, potest tamen creditor etiam inuito me ratum habendo pecuniam suam facere, quia 
procurator in accipiendo creditoris dumtaxat negotinm gessit: et ideo creditoris radhabi- ss 
tione liberor. 

24 (25) loEM libro uioensimo septimo ad edictum. Si quis negotia aliena ge- [B. 17, 1,24. Bp.9,8 E 

rens plus quam oportet impenderit, reciperaturum eum id, quod praestari debuerit 

25 (26) MoDEBTENUS libro primo responsoram. Cum alicui ciuitati per fideicommis- |B. 17, 1,25 E 

sum restitui iussa esset hereditas, magistratus actores horam bonorum Titium etSeium et 40 
Gaium idoneos creauerant: postmodum hi actores inter se diuiserant administrationem bo- 

FF(VLU) 



^ quando? * emit:? 

3 habuerint PL, haberent U 4 opud F^ 
5 successori et aduersus om. F^ \ snccessores 
PU I derecta F 8 alfenum] pfenum F' \ lusi- 
tanis tres] lisatanis exter««« P^, lisitani tres U' 
9 pecunia P | redidisset F, reddidisset P", 
rCMdisset V, rediisset L, reddisset U, aytoy 
MH fnocTpcyANToc B {Anan.) 10 et ob hanc 
... 11 soluissent bis F*" 12 gerit] egerit 
P^L" 13 ex^is^tatf'^ estatP-Vi 15 de- 
beo] FP^lyU, debebo P^VL* \ inch^o^are F* 



17 gerentur F^ \ co'm nsummentur /* 19 ge- 
Btoram oro. F^ 20 •"eiegeris F' 21 prae- 
tes F 22 gaius] paulus P' 23 n^cessarioj 
si necessario P^V \ potest P, om. L 25 pa- 
rauerit] FU", comparauerit PVLU^ | scilicet 
et hoc P^VLU 27 absurdum •^est^ F^ 
30 ex'e'gerit F* 32 hanc F 33 ea ipsVa 
F I proprietas] nec proprietas F^ 34 potesffa- 
men F^ \ creditor etiam om. F^ 37 libro 
xxxuii P 41 gaius F' j oreuerunt P" 



GEsns 



105 



m 5 25—80 



nomm idque egenmt siiie auetoritate et Bine consensa magistratuum. poat aiiquod tempua 
testamentam, per quod restitui ciuitati hereditas fideicommiBsa eseet, irritum probatum est 
pro tribonali atque ita ab intestato Sempronius legitimus heres defuncti extitit: Bed ex his 
Mstoribua unus non Boluendo deceBsit et nemo heres eiuB extitit quaero, si SemproniuB 
eonneniet actores horum bonorum, pericolnm inopis defuncti ad quos pertinet? Herennius 5 
Hodestinns respondit, qnod ab uno ex actoribus ob ea quae solus gessit negotiorum gesto- 
ram actione Beruari non potest, ad damnum eius cui legitimaliereditas quaesita est pertinere. 

6 (27) Idem libro secundo responsorum. £x duobus fratribus uno quidem suae [B. 17, i, 26 E 
aetatis, alio uero minore annis, cum baberent communia praedia rustica, || maior fratQr in f. 67 
ssltu communi habenti habitationes patemas ampla aedificia aedificauerat: cumque enndem lo 
saltum cum fratre diuideret, sumptus sibi quasi re meliore ab eo facta desiderabat^ firatre 
minore iam legitimae aetatis constituto. Herennius ModestinuB respondit ob sumptus nolla 
1 re nrguente, sed uoluptatis causa factos eum de quo quaeritur actionem non habere. Ti- 
tnim, si pietatis respectu sororis aluit fiiiam, actionem hoc nomine contra eam non habere 
respondi. 16 

(28) Iauolenus libro octauo ex Cassio. Si quis mandatu Titii negotia Seii ges- |B. 17, 1 ^27 E 



») 



Bitj Tido mandati tenetur lisque aestimari debet, quanto Seii et Titii interest: Titii autem 
interest quantum is Seio praestare debet, cui uel mandati uel n^otiorum gestoram nomine 
obligatuB eBt Titio autem actio competit cum eo, cui mandauit aliena negotia gerenda, et 
antequam ipse quioqnam domino praestet, quia id ei abesse uidetur in quo* obligatus est so 
Caujstratus libro tertio edicti monitorii. Cum pater testamento postumo [b. 17, 1,28 E/ 



o> 



tutorem dederit isque tutelam interim administrauerit nec postumus natus fuerit, cum eo 
Bon tutelae, sed negotiorom gestorum erit agendum: quod si natuB fuerit postumus, tutelae 
irit actio et in eam utrumque tempus ueniet, et quo, antequam nasceretur infans, gessit 
<$t quo, posteaquam natus sit. ss 

luuANUS libro tertio digestorum. Ex facto quaerebatur: [ B. 17, l, 29. 87, 2, 40. BS.88, 8, 24 *S 
quendam ad siliginem emendam curatorem decreto ordinis constitutum: eidem alium sub- 
cnratorem constitutum siliginem miBcendo connpisse atque ita pretium siliginis, quae in 
pablicum empta erat, curatori adflictum esse: quaque actione curator.cum subcuratore ex- 
periri posait et consequi id, nt ei saluum esset, quod causa eius damnum cepisset Ualerius so 
Seuerus respondit aduersus contutorem negotiorum gestoram actionem tutori dandam: idem 
respondit: ut magistratui aduerBus magistratum eadem actio detur, ita tamen, si non sit 
eoBBciuB fraudis. secundum quae etiam in subcuratore idem dicendum est 
*X^ Papikiakub libro secundo reBponsoram. Liberto uel amico mandanit pecuniam |B. 17, 1,80 P 
seeipere mntuam: cuius litteras creditor secutus contraxit et fideiussor interaenit: etiamsi Sft 
peeunia non sit in rem eius uersa, tamen dabitur in eum negotioram gestoram actio credi- 

1 tori uel fideiu&ori, Bcilicet ad exemplum institoriae actionis. Inter negotia Sempronii, quae 
gerebat, ignorans Titii negotium gessit: ob eam quoque speciem Sempronio tenebitur, sed 
ei cantionem indemnitatis officio iudicis praeberi nec^sse est aduersus Titium, cui datur 

2 «otio. idem in tutore iuris est Litem in iudicium deductam et a reo desertam frastratoris 40 
amicus ultro egit, causas absentiae eius allegans iudici: culpam contraxisse non uidebitur, 
quod sententia contra absentem dicta ipse non pronocauit Ulpiakub notat: hoc uerum 

FP(VLU) 

> meliore fiusta ab eo [computari] desiderabat? ' in qnod? 



1 magiBtrafii^nm F^ \ aliquot F 4 accioni- 
buB P* I suluendo F \ extiter it F^ 5 con- 
neniut F* \ herennius] FPU, <m. VL 10 saltu] 
snlatu F^ \ aedificauerit F' 11 cum patre F 
{m. m. 3) : AA€X<t>Oi . . . eic AiAipcciN . . . HAeoN B 
{Jtum,) 12 herennius] FP, om. VLU 13 re] 
te P* I uolnntatis P^LU' \ eum] eam F' 
14 Boris P- 15 respondit PVLU 16 man- 
dato PVLU 17 lisqu^e^ F' 18 quanto P- V 



19 est] et P' 20 quia' id F' 21 postumn 
F"' 24 quo] quod PL \ nasce^reixir F* 
29 coratori F(em, m. 3) \ quaqu a'e F 32 ad'm'> 
uersus F 33 fraudi P | subcitratore P° 
36 •^ta^men F^ 38 speciem <m. P" | 's^em- 
pronio P* 39 nececesse P 40 in om. P' I 
lodicium F (em, m. 3) 41 nidetur PVLU 
42 pro^o^cauit F' \ hoc] PP", et hoc P^VLU 



m 5 30-33 



106 



DB NSGorns 



68t, quia frustrator condemnatoB est: ceteram si amicas, cnm abBcntem defenderet eon- 

demnatuB, neg